Gita Govinda 11

Rasamañjarī 11

Language: Sanskrit

11.1

bhirvāyunā pracaṇḍo bhavatīti dhvaniḥ | sāpi hariṇīrūpāyate hariṇīvadācarati | hā kaṣṭam | katham | kandarpo'pi kāmo'pi parānandajanako'pi tvadvirahe yamāyate kṛtānta ivācarati | kiṃ kurvan | śārdūlasya vyāghrasya vikrīḍitaṃ krīḍāṃ kurvan | yathā hariṇī samantataḥ pradīptadāvāgnijvalayodvignā vyāghreṇa trāsitā agre vyādhajālaṃ vitataṃ paśyantī daśadiśaṃ cakitaṃ vilokamānā kāpi na nirvṛtiṃ labhate tatheyamapi vyāghrarūpeṇa kāmena trāsitā sakhīṣvāvāseṣu kāpi nirvṛtiṃ na labhata iti bhāvaḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chanda ityapi dhvanitam | atra prathamapāde udvegākhyāvasthā kathitā | tallakṣaṇaṃ prāk | roṣe cāṣṭamī vyādhyavasthā kathitā | taduktam—'abhīṣṭasaṅgamābhāvādbyādhiḥ saṃtāpalakṣaṇaḥ | atra saṃtāpaniḥśvāsau śītavastuniṣevaṇam || nottaraṃ bhāṣate praśne nekṣate na śṛṇoti ca ||' iti | 'śārdūlo rākṣasāntare | vyāghre ca paśubhede ca' iti viśvaḥ |
10 || punarapi vyādhirūpāmaṣṭamīmavasthāṃ saṃprāpya tāṃ ca gītena kathayati—staneti | gītasyāsya deśākhyarāgaḥ | rūpakatālaḥ | gītārthastu—he keśava, tava virahe sā rādhikā anukampyā rādhā stanavinihitamapi stanayorupari haṭhātsakhījanairdhṛtamapyudāramutkṛṣṭaṃ hāramatibhāraṃ manute |
api ca | saraseti | sā matsukhī vapuṣi vartamānaṃ malayajapaṅkaṃ saśaṅkaṃ yathā syāttathā viṣamiva paśyati | kiṃvidham | sarasamasṛṇamapi sarasaṃ ca tanmasṛṇaṃ ca sarasamasṛṇaṃ dravarūpātsnigdhakomalarmāpa |

11.2

11.3

11.4

11.5

kṛśatanorhāro'pi bhāropamo bhavati |
nayaneti | kiṃca sā nayanaviṣayamapi cakṣurgocaramapi kisalayatalpaṃ navapallavaśayanayaṃ vihito hutāśanasyāgnervikalpaḥ saṃśayo yatra tādṛśaṃ kalayati | atra kisalayeṣu tāmratvasaṃtāpakatvādisamānadharmadarśanādabhitvasaṃśayaḥ | iyaṃ codvignāvasthā | tallakṣaṇaṃ prāgevoktam |

11.6

harirītīti | sā nikāmamatiśayena haririti haririti japati | keva | viraheṇa tvadviśleṣeṇa vidhātumārabdhaṃ maraṇaṃ yayā sā|katham | sakāmaṃ sābhilāṣaṃ yathā syāt tathā | abhilāṣādiṣu navamyavasthāsvabhītāsvapi tvadaudāsryamālakṣya maraṇākhyāpi daśamyavasthā | avaśyaṃ bhavitavyamiti niścitya prapannānāṃ kleśaharaṇāddharirityucyata iti ko veda prasannastasminnapi janman‍yāgatya me kleśaṃ hariṣyati, mā āyātu tathāpi ‘ante matiḥ sā gatiḥ’ iti janmāntare'pi sa eva vallabho bhūyāditi sābhilāṣaṃ nāmāntaraṃ vihāya harirityevaṃ japattīti bhāvaḥ | vihitetyatra ‘ādikarmaṇi ktaḥ kartari ca’ iti ktaḥ |

11.7

śrījayadeveti | ityamunā prakāreṇa jayadevena bhaṇitamuccāritaṃ sukhayatu | arthā-

11.8

mānā kathaṃ netavyeti kapolatale pāṇiṃ kṛtvā sāyaṃ cintayatīti bhāvaḥ | kamiva | bālaśaśinamiva dvitīyācandramiva mukhārdhasya karatalacchannatavenārdhadṛśyamānatayā virahapāṇḍutayā mukhasya dvitīyācandrasāmyam | iyamapi jaḍatāvasthā |
sā romāñcatīti | sā rādhā romāñcati romāñcānañcayati praphullayati | udgamayatītyarthaḥ | yadvā romāñco'syā astītyarśaāditvādacpratyaye romāñcaḥ siddhaḥ sa ivācarati romāñcati | yadvā romāñcapadaṃ lakṣaṇayā romāñcavatīparam | tathā ca ojasīvācaratītyādivadromāñcavatīvācaratītyarthaḥ | anenābhilāṣaḥ kathitaḥ | sītkaroti sītkāraṃ karoti | anena cintāsmṛtī kathite | atha ca vilapati sa śūraḥ sundaraścetyādināyakaguṇānviśeṣeṇālapati | anena guṇakīrtanamuktam | utkampate kathaṃ virahaduḥkhaṃ soḍhavyamiti kampayuktā bhavati | tāmyati glānā bhavati | dhyāyati tava dhyānaṃ karoti | etairviśeṣaṇairudvegāvasthā kathitā | udbhramati krīḍādisthalaṃ nirdiśaṃtī bhramati | anena pralāpaḥ kathitaḥ | pramīlati dhyānakalpitatadāliṅganādijanyasukhabhāvena cakṣuṣī nimīlayati | anenonmādaḥ kathitaḥ | patati kāryena sthātumaśakyatayā bhūmau patati paścādbhāvanayā tvāṃ dṛṣṭvā kathaṃ kathamapyudyāti tvadabhyudgamanaṃ karoti | anena vyādhiḥ kathitaḥ | tato mūrcchati mūrcchāṃ prāpnoti | anena jaḍatā kathitā | kriyādīpako'yamalaṃkāraḥ | tallakṣaṇamuktaṃ prāk | nanu jaḍatāparyantāvasthā yadi jātaiva tadā kimaṅgasaṅgenetyata āha—etādṛśīti | he svarvaidyāvaśvinīkumārau tatpratima tatsadṛśa | etādṛśyakanujvare tvaṃ yadi prasīdasi tadā sā varatanuḥ kamanīyadehā te tava

11.9

cchvotṛnāyakāṃśca | kīdṛśam | keśavapadamupa nītam |
rasācchṛṅgārarasātkiṃ na jīvet | api tu jīvedeva | anyathā tvaṃ cenna prasīdasi tadā tayā hastako'pi tyaktaprāya ityarthaḥ | saṃprati mūrcchitāyāstasyā vaktumapārayantyā hastaceṣṭayaiva sakhīṣu vyavahāro bhavati so'pi tayā tyaktavya ityarthaḥ | anyatrāpi jvare sati jvarī romāñcati śītādinā romāñcānivācarati | vedanayā śītakṛtvātsītkāraṃ karoti | mohādyatkiṃcidvadati | utkampate kampayukto bhavati | tāmyati vihvalo bhavati | udbhāmyati vāyuvegāddhāvati | mūrcchati mūrcchāṃ prāpnoti | etādṛggratanujvare mahati sānnipātike jvare kasyacitsvavaidyapratimasya prasādena rasātpāradādito jvarī kiṃ na jīvet | api tu jīvedeva | nanu sānnipātikajvare sahasā rasadānaṃ niṣiddhamityata āha—anyatheti | anyaprakāreṇa saṃhitāmārgeṇa hastako'pi vaidyānāṃ hastaprakriyāviśeṣo 'hathavaṭī' iti loke prasiddhastyaktaḥ | saṃhitāprakriyopacāre kṛte viśeṣaprāpte rasadānamucitamiti bhāvaḥ | kvacit 'tvatto'nyathā nāntakaḥ' iti pāṭhaḥ | tadānyathā yadi na prasīdasi tvattavāpekṣayāntako na, api tu tvamevāntaka ityarthaḥ | romāñcati dvitīyavyākhyāne kvippratyaye talope'pi rūpaṃ bodhyam | 'raso gandhe rasaḥ svāde tiktādau viṣarāgayoḥ | śṛṅgārādau drave vīrye dehadhātvambupārade' iti viśvaḥ |
vajrāpekṣayāpi dāruṇatvamiti bhāvaḥ | upendravajrāchandaḥ |
11 || nanu iyantaṃ kālaṃ yathā jīvati tathāgre'pi jīvatīyata āha—kṣaṇamiti | anayā rādhayā te virahaḥ purā tvatsaṅgadaśāyāṃ kṣaṇamapi na sehe na soḍhaḥ | kīdṛśyā | nayanayornimīlanaṃ nimeṣastena khinnayā duḥkhitayā | kimiti dhātrā nayanayornimeṣaḥ sṛṣṭaḥ | yataḥ kṣaṇo'pi jagadīśvaramukhāravindadarśane pratyūho bhavatīti khedayuktayeti bhāvaḥ | asau rādhā viraheṇa kathaṃ śvasiti | jīvatītyarthaḥ | kiṃ

11.12

('dṛṣṭivyākula' ityādi ślokasya ṭīkā nopalabhyate mūlādarśapustake) |

11.13

ekastāvadanūnadhanviṣayasvīkāralakṣyo'paraḥ sphūrjaddurdharaśūranāyakajayaproddāmitāḍambaraḥ | kṛtvā | puṣpitāgrāṃ puṣpito'grabhāgo yasyāstādṛśīm | rasālaśākhāṃ cūtaśākhāṃ vilokya dṛṣṭvā | śvasitītyatra 'vartamānasāmīpye vartamānavadvā' iti laṭ | chando'pi cedaṃ puṣpitāgrānāmakamiti dhvanitam | tallakṣaṇaṃ vṛttatnākare-'ayuji nayugarephato yakāro
yuji ca najaujaragāśca puṣpitāgrā' iti |
kva sarvaśāstrārthavicāracāturī kva kāvyaṭīkāvyasanairdinavyayaḥ | tathāpi kṛṣṇasmaraṇotsavo balādvidhātumasmānvyavasāyayatyadaḥ || iti śrīmahāmahopādhyāyaśrīśaṃkaramiśraviracitāyāṃ śrīśālināthakāritāyāṃ gītagovindaṭīkāyāṃ rasamañjaryākhyāyāṃ caturthaḥ sargaḥ |

Linked texts (1)

Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit