Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 2

Rasamañjarī 2

Language
Sanskrit

2.1

nityamīnādyākṛtayaḥ kimiti mayā dhṛtā ityāśaṅkya avatārāṇāṃ prayojanamāha—vedānuddharate iti | vedānuddharate mīnarūpeṇa vedoddhāraṃ kurvate | punaḥ kīdṛśāya | jagadvahvanaṃ nivahate kacchaparūpeṇa dhārayate | punaḥ bhūgolṃ bhūmaṇḍalamudvibhrate varāharūpeṇodhrvaṃ prāpayate | punaḥ kīdṛśāya | daityaṃ hiraṇyakaśipuṃ narasiṃharūpeṇa dārayate vidārayate | punaḥ kiṃbhūtāya | baliṃ daityaṃ chalayate vāmanarūpeṇa vañcayate | punaḥ kīdṛśāya | kṣatrakṣayaṃ kurvate paraśurāmarūpeṇa durvṛttakṣatriyāṇāṃ nāśaṃ kurvate | punaḥ kīdṛśāya | paulastyaṃ rāvaṇaṃ śrīrāmacandrarūpeṇa jayate | punaḥ kīdṛśāya | halaṃ kalayate duṣṭanigrahāyāyudhatvena balabhadrarūpeṇa kalayate | kāruṇyaṃ kṛpāmātanvate buddharūpeṇa vistārayate | mlecchānkalkirūpena mūrcchayate nāśayate | ‘ākṛtiḥ kathitā rūpe sāmānyavapuṣorapi’ iti viśvaḥ |
12 ||
pūrvaṃ kelayo jayantītyuktaṃ keliśca nāyakotkarṣe vinā na saṃbhavati | tasmātsamastanāyakacūḍāmaṇerbhagavataḥ śrīkṛṣṇadevasya lokottaraguṇānvarṇayanneva maṅgalāntaramaṃthācarati—śriteti| gītasyāsya gurjarī rāgastālaśca pratimaṭhaḥ | gītārthastu he hare, jaya | jayajayetyādare dvivaṃcanam | idaṃ tu dhruvapadam | nāyakaguṇānāha—śriteti | śritamāśritaṃ kamalāyāḥ kucamaṇḍalaṃ yena | lakṣmīpriyatvena dhanāḍhyatvamapi sūcitam | ‘plutamātre pravṛttiḥ syādyatra tāle nirantaram | pratimaṭhaḥ sa vijñeyaḥ(?) sā gīyate rasaḥ ||’ kīdṛśa—dhṛteti | dhṛte kuṇḍale karṇābharaṇe yena tādṛśa | punaḥ kīdṛśa | kalitā dhṛtā lambitrā vanamālā manoharā caraṇaparyantāvalambinī puṣpamālā yena tādṛśa | etadviśeṣaṇadvayena sevyatvamuktam | ‘kamalā
punaḥ kīdṛśa | dinamaṇīti | dinamaṇeḥ sūryasya yanmaṇḍalaṃ tasya maṇḍana hārabhūta | tathāṃca ‘dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī nārāyaṇaḥ sarasijāsanasaṃniviṣṭaḥ’ iti purāṇoktavacanāt | etena sthirasakhitvamuktam | punaḥ kīdṛśa | bhavaṃ saṃsāraṃ khaṇḍayatīti bhavakhaṇḍanaḥ pralayakartā tādṛśa | anena sāmarthyarūpo nāyakaguṇa uktaḥ | punaḥ kiṃbhūta | munijanānāṃ mānasaṃ cittaṃ tadeva mānasaṃ sarovaraviśeṣastatra haṃso marālaḥ | atra munijanamānasaṃ svacchatvādūṃsāśrayatvena ca sādhāraṇadharmeṇa mānasasarovaratvena nirūpitam | bhagavataśca munijanamānaseṣu samucitasthitiṃ matvā sādhāraṇadharmeṇa haṃsatvena nirūpaṇam | ‘mānasaṃ sarasi svānte’ iti viśvaḥ |

2.2

punaḥ kīdṛśa | kāliyeti | kāliyanāmno viṣadharasya gañjana tiraskāraka | anenātisāmarthyamuktam | punaḥ kīdṛśa | janarañjaneti | janānmadhuravacanādinā rañjayatīti janarañjana | anena śubhavacanatvaṃ nāyakaguṇa uktaḥ | punaḥ kīdṛśa | yadukuleti | yadukulameva nalinaṃ kamalaṃ tasya dineśaḥ sūryaḥ | prakāśakatvāt | etena kulīnatvaṃ nāyake'pyuktam | ‘āśīviṣo viṣadharaścakrī vyālaḥ sarīsṛpaḥ’ ityamaraḥ | ‘vā puṃsi padmaṃ nalinam’ iti ca |

2.3

punaḥ kīdṛśa | madhumureti | madhu-

2.4

śrīrharipriyā’ ityamaraḥ | ‘kucau stanau’ iti ca | ‘āpādaprāpitā mālā vanamāleti saṃviduḥ’ iti viśvaḥ | ‘patrapuṣpamayī mālā vanamālā prakīrttitā’ |

2.5

janaketi | atrālāpaḥ | samareti | he janakasutākṛtabhūṣaṇa janakasutāyāḥ kṛtaṃ bhūṣaṇaṃ yena | jito dūṣaṇo rākṣaso yena iti padam | he saṃgarakṣumitadaśakaṇṭha saṃhārito rāvaṇo yena iti dhruvaḥ |

2.6

abhinaveti | atrālāpaḥ | he abhinavajaladharasundara | he dhṛtamandara | nigadavyākhyānam | iti padam | he śrīmukhacandracakora śrīmukhaṃ candra iva tatra cakora iva |

2.7

ṇalam | iti dhruvaḥ || amaleti | ālāpaḥ | tribhuvaneti | amalakamaladale iva locane yasya sa tathā tasya saṃbuddhiḥ | aparaṃ ca | he bhavamocana he saṃsāramocana | athavā he meṣarūpa(?)śivatrātaḥ | iti padam | he tribhuvanabhavananidāna he trilokīsamutpattyādikāraṇa | iti dhruvaḥ |
kaviḥ sarvanāyakotkṛṣṭaṃ śrīkṛṣṇaṃ stutvā sarvabhaktānāṃ svasyāpi cābhīṣṭaṃ prārthayate—taveti | vayaṃ tava caraṇe patitā iti bhāvaya jānīhi | nanu mayā tajjñātameva tādṛśabhavatāṃ kimiṣṭaṃ kartavyamityata āha—kuru iti | praṇateṣu anamre kāmadeve sati kuśalaṃ vighnarāhityaṃ kuru |

2.8

śrījayadeveti | śrījayadevakaveḥ idaṃ uditaṃ | padamiti śeṣaḥ | kuśalaṃ vighnarāhityaṃ ujjvalaṃ gītaṃ gānaṃ yasya tādṛśaṃ 'śaṅkitaṃ bhītamutsṛṣṭamavyaktamanunāsikam | kākasvaraṃ śirasigataṃ tathā sthānavivarjitam ||

2.9

giriviśeṣo manthānadaṇḍabhūto yena tādṛśa | anena sāmarthyamuktam | punaḥ kīdṛśa | śriyo lakṣmyāḥ mukhameva candra āhlādakāritvāttasya cakora | atra lakṣmīmukhacandrādharasudhāparamotkaṇṭhatvena bhagavataścakoratvanirūpaṇam | anenāpi ratikauśalamevoktam | 'pratnyagro'bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ' ityamaraḥ | anayā saptapadyā nāyakaguṇa uktaḥ | nāyakaguṇastu—'tyāgī kulīnakuśalo'tha rateṣu vijñaḥ••••••kavitve ca guṇī dhānāḍhyaḥ | bhavyaḥ••••••śobhāvānsubhago'bhimānī strīṇāmataḥ śubhavacā iha nāyakaḥ syāt' iti |
śrīkṛṣṇanāyakasāmānyaguṇānuktvā saṃprati nāyakaguṇānatkathayannevāśīrūpaṃ maṅgalamācarati–padmeti | madhusūdanasya uro hṛdayaṃ vo yuṣmākaṃ vāñchitamanupūrayatu saṃpūrṇaṃ karotu| kīdṛśamuraḥ | padmāyā lakṣmyāḥ payodharataṭī stanaprāntastasyaṃ parirambhe āliṅgane lagnaṃ yatkāśmīraṃ kuṅkumaṃ tena mudritamiva mudrā cihnaviśeṣastadyuktamiva | idaṃ madhusūdanahṛdayaṃ mamaiva natvanyasyeti khyāpanāya lakṣmyā nijastanataṭe liptakāśmīramudreva datteti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśam | khelati krīḍāṃ kurvati anaṅge kāmadeve sati yaḥ kheda āyāsastena yatsvedāmbu prasvedajalaṃ tasya pūraḥ pravāho yatra tādṛśam | etena ciraliptasya kāśmīrasya śuṣkatve'pi svedasaṃbandhena tasya mudrāyogyatvamiti dhvanitam | kīdṛśamiva | vyaktānurāgamiva | vyaktaḥ prakaṭībhūto'nurāgaḥ sneho yatra tādṛśamiva | atra lakṣmīviṣayānurāgādhikyādabhyantare samāveśābhāvātkuṅkumarāgavyājena bahirniḥsṛteti bhāvaḥ | mudrā saṃjātā asyeti tārakāditvāditac | ‘lakṣmīḥ padmālayā padmā kamalā śrīrharipriyā’ ityamaraḥ | ‘strīstanābdau payodharau’ iti ca | ‘parirambhaḥ pariṣvaṅgaḥ saṃśleṣa upagūhanam’ iti ca | ‘kāśmīraṃ kuṅkumaṃ proktaṃ ṭaṅkapuṣkaramūcayoḥ’ iti viśvaḥ | anena sarvadā lakṣmyā dṛḍhānurāgakathanena dākṣiṇyarūpo nāyakaguṇa uktaḥ | taduktaṃ śṛṅgāratilake–‘yo gauravaṃ bhayaprema · sadbhāvaṃ pūrvayoṣiti | na muñcatyanyacitto'pi jñeyo'sau dakṣiṇo yathā ||’ iti |

2.10

visvaraṃ virasaṃ caiva vispaṣṭaṃ viṣamāhṛtam | vyākulaṃ tālahīnaṃ ca gītadoṣānvidurbudhāḥ’ |

Linked texts (1)