Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 23

Rasamañjarī 23

Language
Sanskrit

23.1

atheti | athānantaraṃ sā rādhā prabhāte prātaḥ priyaṃ kṛṣṇaṃ sābhyasūyamasūyāsahitaṃ yathā syādevamāha uktavatī | kiṃ kṛtvā | yāminīṃ rātrīṃ kathamapi kaṣṭadapi vinīya nītvā | atra yāminīpadena priyavirahe'tidīrghatvaṃ dhvanitam | udaravatī kanyetivat | kīdṛśī | smaraśararjaritāpi kāmabāṇapīḍitāpi anyanāyikānakhāṅkadarśanena janitamahāduḥkhā vismṛtavirahaduḥkhā uvācetyarthaḥ | kīdṛśaṃ priyam | anunayāya svāparādhajanitakopaśāntaye vacanaṃ 'yajjātaṃ tajjātaṃ bhūyo nedṛśamācarāmi' ityādi vinayavākyaṃ vadantaṃ praṇatamapi namramapi | 'rajanī yāminī' ityamaraḥ |
tadeva gītena kathayati-rajanīti | gītasyāsya bhairavī rāgo yatitālaḥ | tālalakṣaṇamuktaṃ prāk | gītārthastu-hariharīti khede | he
khedena tvadanveṣaṇārthaparyaṭanajanitarajanijāgarānnetrayorlauhityamityalaṃ duḥśaṅkayetyata āha-kajjaleti | he kṛṣṇa,

23.2

mādhava, he keśava, yāhi ito'pasara | lakṣmīścañcalā'taste'pi tādṛśīṣvevānurāgo yujyate | sthirānurāgāṇāṃ mādṛśāṃ te kiṃ prayojanamiti mādhavapadena dhvanitam | kaitavavādaṃ chalavākyaṃ mā vada mā kathaya | 'kaitavaṃ tu cchale dhūrte' iti viśvaḥ | nanu tavadanusaraṇāyaivatastato bhracount vilambo jāto ityata āha-tāmiti | he sarasīruhalocana kamalanayana, tāṃ nāyikāmanusarānugaccha yā tava viṣādaṃ duḥkhaṃ harati | ahaṃ tu svayameva saṃttape | te viṣādaṃ kathamapaneṣyāmīti bhāvaḥ | atra padmaṃ prabhāte yathārddhamarddhamukulitaṃ tadvatte nayanaṃ rātrijāgarādālasryānmukulībhavadbalāttvayā prasāryamāṇamityunnidravaśātkiṃciñcalapasīti sarasīruhalocanetyanena dhvanitam | yadvā sarasīruhaṃ yathā rātrau mukulitaṃ tiṣṭhati prabhāte prasarati tathā tvadīyanayanaṃ rātrau maddiṣaye nimīlitamāsīdidānīṃ tvayā prasāritamiti tena padena dhvanitam | nanu me tvatto'nyā preyasī netyata āha-he kṛṣṇa, tava netraṃ nayanaṃ tadanurāgamiva vahati dhārayati | kīdṛśaṃ nayanam | rajanijanito rātrijāto guruyoṃ mahāāgarastajanito yo rāgo raktatā tadeva rañjanadravyaṃ tena kaṣāyitamīṣallohitam | tadevālasanimeṣam | alaso mandharo nimeṣaḥ pakṣmavinyāso yasya tādṛśam | atra ca rādhākelisārviṇā kṛṣṇena yasyāḥ kasyāścidgopikāyāḥ kelinyāsaṅgena vṛthā jāgaraṇaṃ kāritaḥ iti rāgena krodhena kaṣāyitasya rādhāyā agre'nyanāyikāguptarāsābhiniveśatvamucitameveti dhvaniḥ | 'gururmahati cānyavat' iti viśvaḥ | 'rāgo'nuraktau mātsayeṃ kleśādau lohitādiṣu | gāndhārādāvanyo rāgaḥ' iti viśvaḥ | 'kaṣāyo rasabhede syādaṅgarāge vilepane | niryāse ca kaṣāyo'tha surabhau lohite'nyavat' iti ca | 'niveśaḥ śibirodvāhe vinyāse'nuprakāśite' ityapi | hariharītyavyayam |
vapuriti | he kṛṣṇa, smarasya kāmasya saṃgare saṃgrāme kharāṇāṃ tīkṣṇānāṃ nakharāṇāṃ nakhānāṃ rekhā yatraitādṛśam | tava vapurmarakataśakale nīlamaṇikhaṇḍe kalitā nirmitā yā kaladhautalipiḥ suvarṇa ivākṣaravinyāsastasyā iva ratijayalekhaṃ suratavijayapraśastiṃ lekhanapatramanuharati sadṛśīkaroti | atra kṛṣṇavapuṣo nīlatvānmarakataśakalasāmyam | suvarṇasya kavisaṃpradāye āraktatvenaiva varṇanīyatvānnakhakṣatasya suvarṇalipisāmyaṃ bodhyam ! ‘saṃgaro'nhi kṛtau yuṣi’ iti viśvaḥ | ‘punarbhavaḥ kararuho nakho'strī nakharo'striyām |’ ityamaraḥ | ‘gārutmataṃ marakataṃ himagarbhoharinmaṇiḥ |’ iti ca | ‘bhittaṃ śakalakhaṇḍe vā puṃsi’ iti ca | ‘kaladhautaṃ rūpyahemnoḥ kaladhautaṃ kaladhvanau |’ iti viśvaḥ | ‘varṇadūtaḥ svastimukho lekho vācikahārakaḥ |’ iti hārāvalī |

23.3

nanu mārge vismṛtya kaṇṭakādikṣatavartmanāgacchato me vapuṣi kaṇṭakakṣataṃ dṛśyate na tu nakhāṅkamityata āha— caraṇeti | idamudāraṃ tava hṛdayaṃ madanadrumasya kāmavṛkṣasya hṛdayāntargatasya navakisalayaparivāraṃ nūtanapallavasamūhaṃ bahirdarśayatīva | kīdṛśaṃ hṛdayam | caraṇakamalādanyakāminīpadapadmādgalatā

23.4

aruṇamapi te daśanavasanamadharastava tanoḥ śarīrasyānurūpaṃ yogyaṃ rūpaṃ kāntiṃ tanoti vistārayati | tanurapi te śyāmādharo'pyadhunā te śyāma iti bhāvaḥ | kīdṛśam | kajjalenāñjanībhūtena maline ye vilocane netre tayoścumbanena viracito nīlimā nīlapadmapatraṃ tādṛśaṃ tasyāścumbanasamaye lagnaṃ tannetrāñjanena śyāmībhūtastadadhara eva sphuṭatvena dhūrtatāṃ prakaṭayatīti bhāvaḥ | netrayorapi cumbanamuktaṃ kāmaśāstre-‘guhye netre lalāṭe ca cumbanaṃ parikīrtitam’ | iti | ‘oṣṭhādharau tu radanacchadau daśanavāsasī’ | ityamaraḥ |
kiṃ ca | daśaneti | bhavadadharagataṃ daśanapadaṃ tavādharasthitaṃ kasyāściddantakṣataṃ mama cetasi khedaṃ duḥkhaṃ janayati | etattava vapuradhunāpi mayā saha kathamabhedaṃ kathayati | anyaśarīrakṣasyānyatra vyathājanakatvāsaṃbhavādvapuṣo'bhedaṃ jñāpayatīti bhāvaḥ | adhunātyantahṛdayabhede vapurabhedo nocita iti kākā vyajyate | prasiddhabhedakāraṇāni ṣaṭ | bhedakāraṇasya vibhāvyamānatvādvibhāvanālaṅkāraḥ | taduktaṃ daṇḍinā—'prasiddhahetuvyāvṛttyā yatkiṃcitkāraṇāntaram | yatra svābhāvikatvaṃ vā vibhāvyaṃ sā vibhāvanā ||' iti |

23.5

nanu tvattopāyanārthaṃ kamalaṃ troṭayati mayi puṣpakoṣādāpatatā bhramareṇa mamādharoṣṭho daṣṭo na tu daśanakṣatamidamityata āha—vapuriti | he kṛṣṇa | nūnaṃ tarke utprekṣāyām | tava mano'pi cittamapi vapuriva śarīramiva malinataramatiśayena malinaṃ bhaviṣyati | yathā te vapuḥ śyāmaṃ tathā mano'pi bhaviṣyatītyarthaḥ | nanu manomālinyaṃ tvayā kathaṃ jñātamityata āha—kathamiti | atheti saṃpraśne | tvameva pṛcchase yadi tvāntarmalinaṃ na tadā'samaśaradūnam | asamaśaro viṣamaśaraḥ kāmastajjanitena jvareṇa dūnaṃ duḥkhitamata evānugataṃ tvāmanudrutaṃ mādṛśaṃ janaṃ kathaṃ vañcayase pratārayasi | tathā ca śaraṇāgatajanavañcanamantarmāṃlinyamantareṇa na bhavatīti bhāvaḥ | tathā ca vyājena daśanakṣatādigopane'pi nūnamitipadapradānādutprekṣā nāmāyamalaṃkāraḥ | taduktaṃ daṇḍinā—'manye śaṅke dhruvaṃ prāyo nūnamityevamādibhiḥ | utprekṣā vyajyate śabdai-

23.6

sravatālaktakena siktam | aparo'pi vṛkṣaḥ siktaḥ samullasatpallavānuddarśayatīti dhvaniḥ | hṛdi nāyikācaraṇālaktakasaṃbandhakathanena krodhākhyo bandhaḥ kathitaḥ | taduktaṃ vātsyāyane— 'yoṣitpādau hṛdi nyasya karābhyāṃ dhārayetkucau | yatheṣṭaṃ tāḍayedyoniṃ krodhabandhaḥ prakīrtitaḥ ||' iti | 'parivāraḥ parikare samūhe veṣṭane'pi ca' | iti viśvaprakāśaḥ |
cittamālinyamevāha | bhramatīti | bhavānvaneṣu vipineṣvabalākavalāya kāminīgrasanāya bhramati | atrārthe kiṃ citram | na kimapītyarthaḥ | tatra hetumāha—prathayati khyāpayati | tvayāpi bālye yena stanadānapravṛttā rākṣasīti hṛtā tasya saṃprati komalāṅgīnāṃ mādṛśāṃ māraṇe kiṃ vaktavyamiti bhāvaḥ | khaṇḍitā nāyikā | taduktaṃ bharate—'nidrākaṣāyakaluṣīkṛtatāmranetro nārīnakhavraṇaviśeṣavicitritāṅgaḥ | yasyāḥ kuto'pi gṛhameti patiḥ prabhāte sā khaṇḍiteti kathitā kavibhiḥ purāṇaiḥ' iti |

23.7

riva śabdo'pi tādṛśaḥ ||' iti |
śrījayadeveti | he vibudhāḥ paṇḍitāḥ, imaṃ jayadevena kavinā varṇitaṃ ratau vañcitāyāḥ pratāritāyāḥ khaṇḍitāyāḥ prātarāgatānyanāyikānakhāṅkacihnitapriyāyā vilāpaṃ paridevanaṃ śṛṇutākarṇayata | kīdṛśam | sudhāto'pi madhuram | tatra hetumāha—vibudheti | vibudhālayato'pi devālaye'pi durāpaṃ duṣprāpamityarthaḥ | sudhā svarge'pi sulabhā kṛṣṇakathāmṛtapānaṃ tu tatrāpi durlabhamiti sudhāpekṣayādhikamādhuryamiti bhāvaḥ | 'vibudhaḥ paṇḍite deve' iti viśvaḥ | surālayato'yamityatra saptamyarthe tasiḥ |

Linked texts (1)