Arjuna and the Hunter 2.4
Traisargika 2.4
- Language
- Sanskrit
2.4.1
asmin vacasi bahurguṇo dṛśyate | guṇaprakārabahutvāpekṣayā bahuśabdaḥ| ekaprayojanaparyavasāyitvenaikavacanam | dṛśyata iti, sphuṭataraṃ pratīyata ityarthaḥ | alpīyasi alpatare | bahuguṇadarśanoktyā pūrvoktaṃ vacanasya durvacatvaṃ sādhyate | alpatarasya bahuguṇādhāratvaṃ kathamiti tatrāha — garīyasīti | atigambhīre dhvanimattare, bahutarārthadyotanasamartha ityarthaḥ | pariṇāmasukha iti | pariṇāme udakè sukhayatīti pariṇāmasukham | pariṇāmena phalena svargādinā sukhayatīti vā, tasmin | lokāntarasukhahetuviśiṣṭadharmapratipādakamidaṃ vaca iti bhāvaḥ | kṣataujasāṃ vyathaka iti | kṣataṃ hiṃsitamojo balaṃ yaiste kṣataujasaḥ śatravaḥ chadmakṛtena paribhavenāsmadvalavīryayorkīrtimayīṃ kṣatiṃ kurvantaḥ śakunisuyodhanādayaḥ, teṣāṃ vyathake vyathākāriṇi | etadvacaḥpratipādyasyāsmadvikramasya prārambha eva dviṣanto vyathanta iti teṣāṃ vadho jayo vā sukara iti bhāvaḥ | paribhūtānāṃ tejasvināṃ dviṣadūcchedaḥ sukhamiti dviṣadūcchedopāyakramapratipādakatayā sukhasādhanamidaṃ vaca iti kṣataujasāṃ vyathaka ityanena dyotyate | ativīryavatīti | praśastaprabhūtavīryapratipādaka ityarthaḥ | utsāhaprakarṣo vīryaṃ praśastaṃ prabhūtaṃ vā vīryamativīryam | sāmrājyasādhakatvaṃ vīryasya prāśastyaṃ prabhūtatvaṃ vehābhipretam | sāmrājyaprāptyupāyavīryapratipādakamidaṃ vaco'rthasādhakamiti bhāva iti trivargānuguṇatvaṃ vacaso'bhipretya bahurguṇo'smin vacasi dṛśyata ityuktam | athavā samayadūṣaṇavidhāyitayā draupadīvākyasya dharmavirodhamāśaṅkyaivamuktam |
2.4.2
ekaḥ samayabhaṅgapratipādanadoṣo mahati guṇanicaye nimajjatīti bhāvaḥ | vigrahapratipādakatayā puruṣakṣayadhanavyayaprayojakamidaṃ vaco duḥkhahetuḥ syāditi tatrāha — pariṇāmasukha iti | yadyapīdaṃ vacanamādau kṣayavyayaprayojakatayā duḥkhaśaṅkādāyi syāt, tathāpi sāmrājyaprāptyupāyaprayojakatayā pariṇāme sukhasādhakamityarthaḥ | nanu vikramasyāniyatajayatvāt sahasā tatkartavyatāpratipādakena vacasā kṛtyanirṇayo na syāditi tatrāha — kṣataujasāṃ vyathaka iti | vaiklavyaśaṅkāsāditamanobalānāṃ bhayacalanakāriṇītyarthaḥ | vikramapratipādakaṃ vacanaṃ niśamya vīrā na vyathante | pratyuta hṛṣyantyeveti bhāvaḥ | vikramapratipādakavākyaśravaṇe bhavādṛśānāṃ vīrāṇāṃ kāmaṃ harṣo bhavatu, tathāpi praśastavīryāṇāṃ bhīṣmādīnāṃ nivāraṇopāyapratinirūpakāṇāṃ na bhavediti yudhiṣṭhirasya śaṅkāyāmāha — ativīryavatīti | atikrāntā vīryavanto yena tadativīryavat tasmin | vīryavattaradhanañjayādiśaktipratāpaprakāśanena vīryavato bhīṣmādīnadhaḥ kurvatītyarthaḥ | sapatnocchedasāmrājyalābhakṣatradharmādayaḥ praśaṃsāhetavo bahavo guṇā asmin vacasi dṛśyanta iti kitavakalpitasamayabhaṅgopapādanaṃ na doṣāvahamiti bhāvaḥ | athavā guṇaśabdaḥ sandhyādivācī | na vigraha evaiko guṇo'smin vacasi pratipādyate, anye'pi guṇāḥ sandhyādayo yathocitaṃ pratipādyatayā prakaṭaṃ pratīyanta ityāha — asmin vacasi bahuguṇo dṛśyate iti | pariṇāmasukha ityanena sandhiścotyate |
2.4.3
vigrahapratipādakamapīdaṃ vacanaṃ svapratipādyavigrahaphale prakṛtiprajābhūpālasandhvanubandhini durātmanāṃ dviṣatāmucchede pariṇāme sukhaṃ na vigrahamātraparyavasitamiti bhāvaḥ | kṣataujasāṃ vyathaka iti dyūtanikṛtisāditānāṃ mandaujasāṃ dviṣatāṃ dāruṇavigrahadvāreṇa vyathākāriṇītyarthaḥ | vigrahapratipādake vacasi vigrahāvinābhūte yānāsane ca vyajyete ityābhipretya bahuguṇa ityuktam | vigrahādīn guṇān sāmrājyasiddhayanuguṇatayā pratyāyayitum | praśastaṃ vīryaṃ sāmarthyamasyāstītyativīryavat tasmin | bhavatāpi śrutamidānīmidaṃ vacaḥ, tat kiṃ mayā tubhyamasya guṇavattvaṃ jñāpyata ityabhipretyāsminniti draupadīvacanasyāparokṣatāṃ dyotayati | kathamalpīyaso bahuguṇatvaṃ kathañcana mahattaraprayojanaparyavasāyitvamiti tatrāha — bheṣaja iveti | bhiṣagbhirauṣadhayogena vipāktimaṃ ghṛtarasāyanagulikādi bheṣajamucyate nauṣadhamātram | dṛṣṭānte'pi viśeṣaṇāni yojanīyāni | pariṇāmasukha iti | tiktakaṣāyādirasatayopayogasamaye duḥkhakare'pi pariṇāme pākaparyyāptau dhātusāmyasampādanena bala buddhivivardhanena ca sukhakara ityarthaḥ | garīyasīti mātrāniyamaṃ vinā yatheṣṭamupayoge durjaratara ityarthaḥ | kṣataujasāṃ vyathakaṃ iti kṣutpipāsādi- sāditasattvabalānāmupayogaprārambhe kṣutpipāsādipravardhanena bhayacalanakara ityarthaḥ | ativīryavatīti | paryāptamārogyaṃ janayituṃ praśastaśaktiyukta ityarthaḥ | alpīyasīti prasthamātre kākāṇikāmātre vetyarthaḥ |
2.4.4
etaduktaṃ bhavati — dussahatayā durjaratayā doṣakopatayā ca prārambhe duḥkhakaramapi bheṣajaṃ yathā svalpatarameva samaārogyasampādanena pariṇāme sukhadaṃ bhavati tathaivedaṃ vaco'pi vigrahavairānubandhapratipādakatayā dāruṇārambhamapi samagrasāmrājyaprayojakatayā pariṇāme sukhadameveti | kiñca kavirapi śrotṝjanaprītipratyayasampādanāya svakāvyasya guṇabhūmānamanenaiva ślokenānusvānadvāreṇa dyotayati | asmin vacasi vākyasamudāyarūpe prabandhe bahurvahutvasaṃkhyāsamavetaḥ kāvyācāryaiḥ prakāśitaḥ śleṣādiguṇo dṛśyate | bahuśabdena bahutvasāmānyamucyate | tricaturādiśabdaistu tadvyaktaya iti na bahuśabdasya bahuvacananiyamaḥ | tathaikatvasāmānyavācina ekaśabdasya naikavacananiyamaḥ | prayogānusandhānagamyā na tarkamātrapratyāyyā śabdaśaktiḥ | pariṇāmasukha ityanena paripākaramyatārūpaḥ prauḍhisaṃjño guṇo lakṣyate | garīyasīti gāmbhīryaṃ sphuṭaṃ pratīyate | kṣataujasāṃ vyathaka ityaśaktyā anirvyūḍhaujoguṇānāmanyakavivacasāṃ vyathake paribhāvaka ityarthaḥ | varṇānāṃ padānāṃ ca gāḍhatvamojaḥ tadanvitamidaṃ vaca iti bhāvaḥ | ativīryavatīti | vācyavacane vyaṅgyavyañjane ca paryāptaśaktāvityarthaḥ | tena prasādo guṇo lakṣyate | antaḥkaraṇārdrīkaraṇasāmarthyaṃ ca vīryaśabdena vivakṣitamityāhlādakatvarūpamādhuryamapyanena dhvanyate | śleṣādyaḥ śeṣā guṇā asminnityabhinayena vyajyante | vyaṅgyārthānāṃ mahīyastvamapekṣya vacaso'lpataratvamuktaṃ na śabdanyūnatayetyalaṃ bahunā ||
2.4.5
evaṃ praśaṃsayā priyāvacanasyādaraṇīyatāyāṃ dyotitāyāmanāvirbhūtatadādarasya mahāmatermahārājasyābhiprāyamabhivyaṅktuṃ tadvāca ādaraṇīyatāṃ sākṣāddarśayati — iyamityādinā |
Linked texts (1)
- Kirātārjunīya — Bhāravi, Sanskrit