Arjuna and the Hunter 2.7
Traisargika 2.7
- Language
- Sanskrit
2.7
tvayi pauruṣamavasīdati yad ataḥ paraṃ kiṃ vidhuram | ato'nyaḥ ko'vasādaḥ | vyadhestāḍanārthasya karmakartari kuracpratyaye samprasāraṇe pūrvarūpe ca kṛte vidhureriti rūpam | vidhuraḥ svayameva viddhaḥ sukaravyadhaḥ, daivopahata ityarthaḥ | athavā vihitā dhūravaśyakartavyā kriyā yasya sa vidhuraḥ| 'ṛkpūrabdhūḥpathāmānakṣe'(5. 4. 74) iti samāsāntapratyaye sati vidhureriti rūpam | prakāradvaye'pi bhāvataddhatorabhedopacārād vidhuratvavācī vidhuraśabdaḥ, yathā guṇavacanaḥ śuklaśabdo guṇini vartate | anabhivyaktasattvarajaḥ sāmānyarūpaṃ bhāva-
vastvabhidadhatāṃ śabdānāṃ napuṃsakaliṅgatā prāyeṇa prayogeṣu dṛśyate | vidhuramiti, daivopahatatvamātmocitakriyaiārāhityaṃ cetyarthaḥ | athavā vidhuraviṣamagahanādayaḥ śabdā vyasanavācina iti vidhuraśabdena vyasanamevocyate | pauruṣaṃ puruṣakarma nayavikramādi | tvayi, tvadāśrayamityarthaḥ | svakāle'darśanameva pauruṣasyāvasādo, na sarvadeti taducitaṃ kālamāha — avagītāṃ daśāṃ parairgamita iti | avagītāṃ ninditām | paraiḥ sapatnraiḥ | gamite prāpite | daśāyā avagītatvamabhinayena darśayati — imāmiti | imāmanubhūyamānāṃ rājyabhraṃśavanavāsādikrapāṃ bhūśayanādiśocyakleśabahulāmityarthaḥ | īdṛśaḥ paribhavo yadā bhavati, tadā parākrama eva yukto na tūṣṇīmāsiketyabhiprāyaḥ | tvayītyasya viśeṣaṇaṃ gamita iti | tena paribhūte'pi tvayi pauruṣaṃ sthitameva, tvaṃ tu tannādriyasa iti dyotyate | kīdṛśaṃ pauruṣaṃ, surairapi sambhāvitavṛtti | vṛttiśabdo'ntaḥkaraṇavyāpāre vartate | sambhāvitā bahumatā vṛttiryasya tat sambhāvitavṛtti | manovṛttipauruṣayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ sambandhaḥ | nirdoṣaguṇavanmanovṛttinirvartitaṃ pauruṣamityarthāt sidhyati | tena tasya phalānvayaniyamo dyotyate | kaiḥ sambhāvitavṛttīti tatrāha — surairiti | dīptasattvavṛttibhirdevairityarthaḥ | apiśabdo virodhaṃ dyotayati | unnatamanovṛttīnāṃ devānāṃ tucchāsvanyamanovṛttiṣu sambhāvanā na sambhavatīti tādṛśamanovṛttayo'pi devāstvanmanovṛttiṃ sambhāvayantīti sarvādhikā tava manovṛttirityabhiprāyaḥ | etaduktaṃ bhavati — devādiṃsabhāvitamanovṛttistvamīdṛśaṃ paribhavaṃ gato'pi vinayavikramādipauruṣān nādriyasa iti yadato'nyo buddhyāvasādo vyasanaṃ vā nāstīti |
nanu paribhave satyapi tatparihārasya śakyatāyāmeva parākramo yuktaḥ | dviṣatāmudaye tu paribhavaparihāro duṣkara iti teṣāṃ dviṣatāmudayo marṣaṇīya eveti yudhiṣṭhirasya matamāśaṅkya pariharati — dviṣatāmityādinā |
Linked texts (1)
- Kirātārjunīya — Bhāravi, Sanskrit