Arjuna and the Hunter 2.8
Traisargika 2.8
- Language
- Sanskrit
2.8
gururdviṣatāmudayaḥ sumedhasā mṛṣyate | gururdurvaho'nalpaḥ, calayitumaśakya ityarthaḥ | dviṣatāṃ śatrūṇām, ucchedyānāmityarthāt sidhyati | udaya ucchrayaḥ samṛddhiḥ | sumedhasā praśasyamedhenetyarthaḥ | upāyāpāyāditattvavivecananipuṇā buddhirmedhāśabdenocyate | tasyāḥ praśasyatvaṃ phalaparyavasāyitvam | mṛṣyate sahyate | udayasya gurutvamamarṣarūnābhāvadyotanadvāreṇa marṣaṇīyatvamupasthāpayati | tasyaiva dviṣatsambandhitvenāmarṣaṇīyatā dyotyate | dviṣadadayamātrasya marṣaṇīyatā viśeṣadyotakena tuśabdena vyāvatyate | dviṣatāmudayaviśeṣo mṛṣyate, nodayamātramityarthaḥ| kīdṛśa udayaviśeṣo mṛṣyata iti tatrāha — asvantatara iti | śobhano'ntaḥ paryavasānaṃ yasya sa svantaḥ| atiśayena svantaḥ svantataraḥ| tadviparīto'svantataraḥ | duranta ityarthaḥ | kramavṛddhirudayasya svantatvam | udayānubandhatā svantataratā | kramāpacayo durantatvam | anarthānubandhitvaṃ durantataratā | sumedhasetyuktaṃ, na tarasvineti | tena nayabalāvalambena, na vikramāvalambeneti pratīyate | matibalāvalambena kṣamāvatāpi durantatara eva dviṣatāmudayo mṛṣyate, na duranto'pi| kutaḥ svantaḥ svantataro vā | svantataro dviṣadudayaḥ śrutaḥ | tasmānna marṣaṇīya iti bhāvaḥ| nanu sarve'pi dviṣadudayā marṣaṇīyā eva | teṣāṃ tadānīmabādhyatvāviśeṣāditi tatrāha — na mahānityādi | mahān dviṣatāṃ parikṣayo'pi phalasampatpravaṇo na mṛṣyate, nodaya eva| dviṣatāmiti mṛṣyata iti cātrānuṣajyate | paritaḥ sarvataḥ kṣayaḥ parikṣayaḥ | svāmyamātyajanapadadurgakośabalamitreṣvavasthita ityarthaḥ | mahān prabhūtaḥ | svāmyādiṣu tatra tatra puṣkala ityarthaḥ| kṣayasyātiśayaṃ dyotayatā parītyupasargeṇa mahāniti viśeṣaṇena ca dviṣatāmatiśocyatvādamarṣaviṣayāsambhavo vibhāvyate | phalasampatpravaṇa iti | prayojanasamṛddhyanuguṇa ityarthaḥ | bhūtimicchateti| bhūtimudayam, ātmana ityarthāt sidhyati | icchatā vāñchatā, tātparyeṇa sampadarye yatamānenetyarthaḥ| paramatamabhyupagamyaivamuktam | bārhaspatyānāmātmodayaḥ sākṣātphalaṃ, parajyānirānuṣaṅgikam | auśanasānāṃ tu parajyāniḥ sākṣātphalaṃ, ātmodaya ānuṣaṅgikam | tatra kṣamānayābhyāmātmodayaṃ cikīrṣanto bārhaspatyā api
durantatarameva dviṣadvudayaṃ kṣamante, na svantataraṃ svantaṃ durantaṃ vā | dviṣadvudayamātramamṛṣyamāṇāḥ parākrameṇa parañjyāniṃ cikīrṣanta auśanasāstu kiṃ punariti paramatābhyupagamena dyotyate | dviṣadvudayastejasvināṃ svanto na sahya iti tanmarṣaṇaṃ buddhiprayatnasādhyam | dviṣatāṃ parikṣaye tu paribhavaparihārārthinā svābhāvikaṃ vikramavyavasāyamavadhūya tanmarṣaṇaṃ ca vivekaikasādhyamityabhipretya sumedhaseti viśeṣaṇaṃ kṛtam | pūrvamudāsīnānāṃ suhṛdāṃ paścāt sapañcocchedabhayena svayaṃ pravṛttānāmutsāhātiśayena daivonukūlyena vā parikṣayasya phalasampatpravaṇatvam | asvantataraśabdasyārthavivaraṇāya phalasampatpravaṇa ityuktaṃ, na tu svantatara ityeva | phalapravaṇaḥ svantaḥ phalasaṃpatpravaṇaḥ svantatara iti ca vibhāgo'nenaiva dyotitaḥ | dviṣadvudayasya svantataratvaṃ caroktyā pratītam | adharmamayatvādavikramakṛtatvācca tasya svantatamatvaṃ nāstītyasmābhirutsāhaparairutsādayituṃ śakya eva dviṣadvudaya ityabhiprāyaḥ | ‘nityamasic prajāmedhayoḥ’ (5. 4. 122) iti bahuvrīhau nañdussupūrvānmedhāśabdāt samāsānte'sicpratyaye sumedhaseti rūpam |
nanu dhārtarāṣṭrasyodayayuktasyāpyadharmahetukena sūkṣmamatigamyena kṣayeṇa yogo'styeva | asmākaṃ tu parākramaśaktivaikalyakaraḥ parikṣayaḥ sphuṭa eveti parātmakakṣayayoganirūpaṇe sampratyupekṣaiva kartavyatayā pratibhāti, na parākrama iti śaṅkāyāmāha — acireṇetyādi |
Linked texts (1)
- Kirātārjunīya — Bhāravi, Sanskrit