The Slaying of Śiśupāla 4
Śiśupālavadhaṭīkā 4
- Language
- Sanskrit
4.1
kaubereti || athoddhavavākyaśravaṇānantaram | apeto yuddhe abhiniveśa āgraho yasya saḥ śāntakrodha ityarthaḥ | ataeva saumyaḥ prasannaḥ | ataeva kauberyā diśo bhāgamuttarāyaṇamisyarthaḥ | striyāḥ puṃvadityādinā puṃvadbhāvaḥ | tamapāsya tyaktvā agastyasyemamāgastyaṃ mārgamavatīrṇo dakṣiṇāyanaṃ gata ityarthaḥ | uṣṇāṃśuriva sthitaḥ | anena hareḥ krodhaḥ kāryavaśādākālamantaḥ stambhito na tvekāntato nivṛtta iti sūcitam | hariḥ kṛṣṇaḥ hariprasthamindraprasthaṃ pratasthe pracacāla | indro duścyavano haririti halāyudhaḥ | samavapravibhyaḥ stha ityātmanepadam | deśakālādhvagantavyāḥ karmasaṃjñā hyakarmaṇāmiti gantavyasya karmatvam | upamālaṃkāraḥ | sarge'sminnindropendravajrāmiśraṇādupajātivṛttam | anantarodīritalakṣmābhājau pādau yadīyāvupajātayastā iti lakṣaṇāt |
athāsya prasthānasaṃnāhaṃ varṇayannādau chatradhāraṇamāha—
4.2
jagaditi || arko jagatpūjyaṃ taṃ harim ataeva jagatapavitrairapi pādaiścaraṇaiḥ kiraṇaiśca spraṣṭuṃ nāyujyata nārhata | yujerdivādikātkartari laṅ | kutaḥ | yatastasya hareḥ bṛhadvipulaṃ pārvaṇacandracāru pūrṇendusundaramityupamālaṃkāraḥ| ātapātrāyata ityātapatraṃ chatram | supīti yogavibhāgāt kaḥ | bibhrāṃbabhūve dadhre | bhṛñaḥ karmaṇi liṭ bhīhrībhṛhuvāmiti vikalpādāmapratyayaḥ | ātapatrāntarhitasya dvayairapi pādaiḥ spraṣṭumaśakyatvādityarthaḥ | jagatpūjyasya hareḥ pādena sparśāniṣedhāditi bhāvaḥ |
atha cāmaradhāraṇamāha—
4.3
mṛṇāleti || mṛṇālasūtrāstandalonemalaṃ bisatantuviśadamityupamā | calantī ca te cāmare ca calacāmare | vījanāditi bhāvaḥ | tayordvayamantareṇa sthitaḥ dvayasya madhye sthita ityarthaḥ | antarāntareṇa yukta iti dvitīyā | sa harirabhitaḥ pātukā ubhayataḥ pātinī siddhasindhurākāśagaṅgā yasya sa tathoktaḥ | paryabhibhyāṃ ceti tasil pratyayaḥ sarvobhayārthavartamānābhyāmiṣyata ityubhayārthatvam | supsupeti samāsaḥ | pātuketi | laṣapatatyādinā ukañ pratyayaḥ | tasyāmburāśeḥ samudrasya abhūtapūrvāṃ pūrvamabhūtām | supsupeti samāsaḥ | rucaṃ kāntiṃ bheje | ataeva nidarśanā sā cāmburāśeḥ saṃbhāvanāmātroktyā abhitaḥpā tukasiddhasindhusaṃbandhamūlayā asaṃbandhe saṃbandharūpātiśayoktyā stropajīvakasaṃyogena saṃkīryata iti saṃkṣepaḥ |
athāṣṭabhirasya prasādhanavidhiṃ varṇayan mukuṭadhāraṇamāha—
4.4
citrābhiriti || asya harerupari ūrdhvadeśe maulibhāge maulibhājāṃ mukuṭagatānāṃ maṇīnāmanaṇīyasībhirmahatībhiścitrāmiranekavarṇābhirbhābhiḥ prabhābhiḥ kartrībhiḥ | syuḥ prabhākacirucistviṭprabhā''cchavivyutidīptaya ityamaraḥ | sāntapakṣe bhobhagoityādinā roryakāre tasya hali sarveṣāmiti lopaḥ | anekairdhātubhirgairikādibhirūcchuritānāṃ rūṣitānām aśmanāṃ maṇīnāṃ rāśiḥ samūho yasya tasya gova nākhyaparvatasyākṛtiranvakāri anukṛtā tatsādṛśyamabhājītyarthaḥ | pūrṇopameyam|
kuṇḍale ca dhṛte ityāha—
4.5
tasyeti || tasya hareruraḥ urasthalamullasantyā kāñcanakuṇḍalāgrayoḥ pratyuptānāṃ khacitānāṃ gārutmataratnānāṃ marakatamaṇīnāṃ bhāsā dīptyā urasi prasarantyeti bhāvaḥ| bālyaṃ śaiśavam | brāhmaṇāditvāt ṣyañ | tatrocitamabhyastaṃ yannīlakaṇṭhapicchaṃ mayūrabarham | abhyaste'pyucitaṃ nyāyye iti yādavaḥ | picchabarhe napuṃsake ityamaraḥ | tena nirmitāvacūḍā mālikā tasyāḥ kalanāmāmocanamavocanaṃ vā avāpevetyutprekṣā | yatrānyadharmasambandhādanyadevopatarkitam | prakṛte hi bhavetprājñāstāmutprekṣāṃ pracakṣata iti lakṣaṇāt |
4.6
tamaṅgade iti || taṃ hariṃ mandarakūṭakoṭivyāghaṭṭanaṃ mandarācalaśikharāgrasaṃgharṣaṇaṃ saivottejanā śāṇollekhanā tayā baṃhīyasā bahuttareṇa | priyasthiretyādinā bahulaśabdasyeyasuni baṃhādeśaḥ | maṇīnāṃ dīptivitānakena prabhāpaṭalena ullasantī dīpyamāne | ācchīnadyornumiti numāgamaḥ | aṅgade keyūre | keyūramaṅgadaṃ tulye ityamaraḥ | cakāsayāmāsatuḥ śobhayāṃcakratuḥ aṅgade dhṛtavānityarthaḥ | cakāsterṇyantālliṭi āmpratyaye'steranuprayogaḥ | atrāṅgadayoḥ prāgbhavīyāṅgadabhede 'pyabhedoktimutprekṣya tayormandarakūṭakoṭyasaṃbandhe'pi saṃbandhoktyā dvayoratiśayoktyoḥ saṃkaraḥ |
4.7
nisargeti || asau harirnisargaraktaiḥ svabhāvalohitaiḥ kiṃca valaye kaṭake | kaṭakaṃ valayo'striyāmityamaraḥ | tayoravanaddhānāṃ pratyuptānāṃ tāmrāśmanāṃ padmarāgāṇāṃ raśmibhiḥ churitaiḥ ataevādyāpi surārerhiraṇyakaśipoḥ vakṣaso vikṣobheṇa vidāraṇena jātā yā asṛk tayā snapitaiḥ siktairiva sthitairityutprekṣā | snāterṇyantāt ktaḥ ārtihrītyādinā pugāgamaḥ mitāṃ hrasvaḥ | nakhāgrairvyadyotata | kaṭake ca dhṛtavānityarthaḥ |
4.8
ubhāviti || tamālavannīlaṃ āmukte āsañjite muktālate latādīrghatvasāmyena mauktikahārau yasmin tadasya harervakṣaḥ ākāśagaṅgāyāḥ payasaḥ ubhau pravāhau vyomni yadi pṛthak patetāṃ pravehetāṃ cet | saṃbhāvanāyāṃ liṅ | tena vyomnopamīyeta samīkriyeta | nāsyopamānaṃ kiṃcitpaśyāma iti bhāvaḥ | muktāhāraṃ dhṛtavānityarthaḥ | atra vyomno gaṅgāpravāhadvayāsaṃbandhe'pi saṃbhāvanāyāṃ saṃbandhakathanādatiśayoktiḥ | tadetat puṣpaṃ pravāloṃpahitaṃ yadi syādityāyudāhṛtyālaṃkārasarvasvakāraḥ spaṣṭīcakāra |
4.9
teneti || tena hariṇā dīdhitibhirdīpitāḥ āśā yena saḥ digantaviśrāntatejā ityarthaḥ | payodherambhasāṃ sārasya vikāraḥ sāramayaḥ maṇiḥ samudramanthānotthaḥ kaustubhākhya ityarthaḥ | dadhre dhṛtaḥ | dhṛñ dhāraṇe karmaṇi liṭ | yatra maṇau bimbagataḥ pratibimbagato lokaḥ bāhyaprapañcaḥ tadaṅge tasya hareḥ śarīre sākṣāt bahiḥ pratyakṣeṇa lakṣyamāṇa ityarthaḥ | antarvasan antargato loka ivālakṣyata | yatra maṇau pratibimbito bāhyalokaḥ tadaṅga eva nairmalyādbahiḥ pratiphalitaḥ kukṣisyaloka ivālakṣyata ityutprekṣā |
4.10
mukteti || asya harermuktāmayaṃ muktāpracuram | tatprakṛtavacane mayaṭ | sārasane kaṭisūtre'valambate iti sārasanāva lambi | klībe sārasanaṃ cātha puṃsrakaṭyāṃ śṛṅkhalaṃ triṣvityamaraḥ | āmrapadīnam | āsamantātprapadaṃ prāpnotīti khaś pratyayaḥ | pādāgraṃ prapadaṃ pāda ityamaraḥ | dāma muktāsaraḥ aṅguṣṭhena niṣpyūtaṃ visṛṣṭamityarthaḥ | gauṇārthatvādagrāmyatvam | yathāha daṇḍī | niṣpyūtodgīrṇavāntādi gauṇavṛttivyapāśrayam | atisundaramanyatra grāmyakakṣāṃ vigāhata iti | ūrdhvaṃ ūrdhvapravāhamuccairunnataṃ trisrotaso mandākinyāḥ saṃtatadhāramavicchinnasaṃpātamambha iva bhāti smetyutprekṣā |
4.11
sa iti || indranīlasthalamiva nīlamūrttiḥ śyāmāṅgaḥ | saṃhitāyāṃ rorīti rephalopaḥ ḍhralope pūrvasyeti dīrghaḥ | karbūraṃ haritālamiva piśaṅgaṃ vāso yasya saḥ pītāmbaro hariḥ | haritālaṃ tu karbūramiti vaijayantī | sa harirvisṛtvaraiḥ visṛmaraiḥ | iṇnaśajisarttibhyaḥ kvarap | amburuhāṃ ambujānām | ruheḥ kvip | rajobhiḥ parāgaiścitraścitravarṇaḥ yamasvasuryamunāyāḥ udakasya bhāraḥ pūraḥ udabhāraḥ sa iva rarāja | manthodanetyādinā udakasyodādeśaḥ |
4.12
prasādhitasyeti || prasādhitasyālaṃkṛtasyāsya madhudviṣaḥ hareḥ anyaivāsadṛśī vibhinnā ca | anyau vibhinnāsadṛśāviti vaijayantī | lakṣmīḥ śobhā padmā ca | śobhāsaṃpattipadmāsu lakṣmīḥ śrīrapi gadyata iti viśvaḥ | abhūdityetadyuktam | kutaḥ| hi yasmāt sā prasādhanarūpā lakṣmīśeṣe vapuṣi vasatīti śeṣaḥ | kiṃcākhilalokasya kāntā priyā | itarā nitsā tu anyasya kāntā priyā na bhavatītyananyakāntā kiṃtu tasyaivetyarthaḥ | urasi urasyeva vasatītyarthaḥ | atra hareḥ prasādhanādasādhāraṇī śobhā jāteti pāramārthiko vākyārthaḥ | atra lakṣmīśabdena śleṣamahimnā vācyāyāḥ śobhāyāḥ pratīyamānāyāḥ śrīdevīnyā sahābhedādhyavasāyādiyamanyaiva lakṣmīrityabhede bhedarūpātiśayoktiralaṃkāraḥ |
athainamevārthaṃ bhaṅgyantareṇāha—
4.13
kapāṭeti || kapāṭavadvistīrṇe manorame coraḥsthale sthitā śrīriti lalanā kāntā yasya tasya harerānanditāśeṣajanā sarvāṅgasaṅginī sakaladehavyāpinī ataevāparaivāsādhāraṇyeva śrīdevīnyā anyaiva lakṣmīḥ śobhā ramā ca babhūva | sa evālaṃkāraḥ| prāyeṇaikārthamapyanekaṃ ślokamuktiviśeṣalābhāllikhanti kavayaḥ| tathāha naiṣadhe| ādāveva nipīyetyādi ślokadvayaṃ tathā svakelileśetyādi ślokadvayaṃ ceti |
atha devīsahacarasyaivāsya yātreti sūcayan prasādhanavidheḥ phalamāha—
4.14
prāṇeti || bhūṣaṇatāmupeyuṣāṃ na tu praharaṇatāmiti bhāvaḥ | daityapateḥ hiraṇyakaśipoḥ prāṇacchidāṃ prāṇamuṣāṃ prāṇāpahāriṇāṃ vajrādapi kaṭhorāṇāmityarthaḥ | nakhānāṃ kṣatena vraṇena prakāśo vyaktaḥ kārkaśyameva guṇo yayostau stanau staunānityarthaḥ | jātāvekavacane prāpte jātibhūyassu stanādiṣu jāterdvitvaviśiṣṭatvāt dvivacanam | yathāha vāmanaḥ| stanādīnāṃ dvitvaviśiṣṭā jātiḥ prāyeṇeti | dadhānāstarukhyo yuvatayaḥ | vayasi prathame iti ṅīp | enaṃ hariṃ parivavruḥ | atra harinakhānāṃ naraharinakhabhede'pyabhedoktyā stanayośca tādṛkkāṭhinyāsaṃbandhe'pi tat saṃbandhoktyātiśayoktī tayośca sāpekṣatvātsaṃkaraḥ |
ākarṣateti || atyunnatatvāddhetoḥ ūrdhvamākarṣateva namantaṃ madhyamūnnamayateva sthitenetyutprekṣā | atigurutvamatibhāratvam atipravṛddhatvaṃ ca bhajatīti bhāk | bhajo ṇviḥ | tenāṅganānāṃ kucamaṇḍalenātikṛśīyān atyantakṛśataraḥ tanīyān kṣīṇaśca | ra ṛto halāderlaghoriti rephādeśaḥ | madhyo nitāntamākrāntaḥ pīḍita iva nanāma nataḥ praṇataśca | atra madhyakucamaṇḍalayorviśeṣaṇasāmyādarivijigīṣurājapratīteḥ samāsoktiḥ | tayā vācyayoḥ pratīyamānābhedenākramaṇakriyākarmakartṛbhāvasaṃbhāviteyaṃ namanasyākramaṇahetukatvotprekṣā ityanayoḥ saṃkaraḥ | utprekṣayostu nairapekṣyādasaṃsṛṣṭireveti vivekaḥ |
4.16
yāṃ yāmiti || priyo haryiryāṃ yāmaṅganām | nityavīpsayoriti vīpsāyāṃ dvirbhāvaḥ ekapadam | praikṣatālokayata sā sā | pūrvavat dvirbhāvaḥ | kātarākṣī sādhvasāccakitalocanā satī hriyā namramukhī babhūva | enena kāryadvārā lajjāsādhvasabhāvodaya uktaḥ | anyāsāmīrṣyābhāvodayamāha | anyāḥ aprekṣitāṅganāḥ āhiterṣyāḥ kṛtākṣamāḥ satyaḥ | parotkarṣākṣamerṣyā syāditi lakṣaṇāt | tatrāntare
tasminnīkṣaṇāvasare | klīve'ntaraṃ cāvakāśe tādarthye'vasare'vadhāviti vaijayantī | niḥśaṅkaṃ tadanīkṣaṇādeva visrabdhaṃ yathā tathā samaṃ yugapat kaṭākṣairamuṃ hariṃ jakṣuḥ prajahruḥ saroṣamadrākṣuḥ |
athāsya pañcabhirdivyāstrasaṃnidhānamāha—
4.17
tasyetyādi || atasīsūnena kṣumākusumena samānabhāsaḥ tulyakānteḥ snigdhaśyāmasyetyarthaḥ | atasī syādumā kṣumetyamaraḥ | tasya harerekabāhuḥ bhrāmyadāvartamānaṃ mayūkhāvalīnāṃ maṇḍalaṃ cakravālaṃ yasya tena cakreṇa sudarśanena sphuranmahānāvarto bhramo yasya saḥ | syādāvarto'mbhasāṃ bhrama ityamaraḥ | yamunājalānāmoghaḥ pūra iva reje cakraṃ dadhāvityarthaḥ |
virodhināmiti || virodhināṃ vairiṇāṃ vigrahabhede śarīravidāraṇe dakṣā | śarīraṃ varṣma vigraha ityamaraḥ | kvacit kvāpi askhalantī sarvatrāpratihatavṛtttirityarthaḥ | nityaṃ saṃnihitā anapāyinī | ataeva mūrtā mūrtimatī śaktiḥ sāmarthyamiva sthitetyutprekṣā | kaumodakī gadā hareśceto nikāmaṃ modayati sma svasaṃnidhāneneti bhāvaḥ |
4.19
na kevalamiti || anyasya sādhāraṇo na bhavatītyananyasādhāraṇastasya bhāvastattā tāṃ dadhānaḥ tathāpi yo nandakaḥ svatayā kevalaṃ gajāśvādivat svatvenaiva murārernandako na kiṃtu pareṣāṃ śatrūṇāṃ atyarthamudvejayitā bhīṣayitā san ataeva nāmnāpi candrādivannandayatīti nandaka ityanvarthasaṃjñābalenāpi nandayitṛtvenāpīti yāvat | tasyaiva tadīya eva yo'nanyasādhāraṇatvātparodvejakatvācca tasyaiva nandako nandayitā cetyarthaḥ | sa nandako nandakākhyaḥ khaṅgo'bhūt saṃnihito'bhūdityarthaḥ | saṃbandhānuvādena saṃnidhānamevātra vidheyaṃ prakaraṇāt atrānanyasādhāraṇatvaparodvejakatvapadārthābhyāṃ viśeṣaṇagatyā nandakasya tadīyatāsamarthanāt padārthahetukaṃ kāvyaliṅgamalaṃkāraḥ |
4.20
na nītamiti || anyena puruṣāntareṇa natimākarṣaṇaṃ bhedena svānukūlyaṃ ca na nītaṃ na prāpitaṃ kriyāsu raṇakarmasu hitāhitakṛtyeṣu ca karṇāntikaṃ karṇagocaraṃ prāpto guṇo maurvī āptatādharmaśca yasya tadvidheyaṃ kriyāsu vaśyaṃ draḍhīyaḥ dṛḍhataraṃ pīḍāsahataramiti yāvat | śṛṅgasya vikāraḥ śārṅga nāma dhanuḥ mitramivāsya harerantikasthaṃ saṃnihitamabhavat |
4.21
pravṛddheti || dhiyaṃ rātīti dhīro manoharaḥ mandro gambhīro'mbudasya meghasyeva dhīraśca nādaḥ pravṛddho yena saḥ pravṛddhamandrāmbudadhīranāda ityupamā | kṛṣṇaevārṇavaḥ samudrastasyābhyarṇacaro'ntikacaraḥ | upakaṇṭhāntikābhyarṇa ityamaraḥ | sa cāsāvekahaṃsaśceti śliṣṭaparamparitarūpakam | mandānilasyāpūra āpūraṇaṃ tena kṛtaṃ janitaṃ nidhvānaṃ dadhānaḥ anādhmāto'pi mandamārutapraveśādeva dhvanatīti pāṭavādatiśayoktiḥ dhvanyasaṃbandhe'pi saṃbandhakathanāt | pañcajano nāma kaścidasurastatra bhavaḥ pāñcajanyo'sya śaṅkhaḥ | bahirdevapañcajanebhyaśca vaktavyamiti ṣyapratyayaḥ | aśrūyata śrūyate sma pāñcajanyo'pi saṃnihito'bhūdityarthaḥ | vīṇā śrūyate puṣpāṇyāghrāyante ityādivaddharmadharmiṇorabhedopacārāt pāñcajanyasya śravaṇoktiḥ |
4.22
rarājeti || mahān ratho yasya sa mahāratho rathikaviśeṣaḥ | ātmānaṃ sārathiṃ cāśvān rakṣan yuddhyeta yo naraḥ | sa mahārathasaṃjñaḥ syādityāhurnītikovidā iti | rathāṅgaṃ cakramasyāstīti rathāṅgī hariḥ iṣṭasiddheḥ saṃpādakaṃ lakṣaṇavatvāt | puṣyaḥ sarvārthasādhaka iti śāstrāditi bhāvaḥ | sarvāsu dikṣvapratiṣiddhamārgam aniṣiddhagamanamityarthaḥ adhiṣṭhānaśakterniraṃkuśatvāt | puṣyo hasto maitramapyāśvinaśca catvāryāhuḥ sarvadigdvārakāṇīti śāstrāditi bhāvaḥ | kṣipraṃ kṣipragāminaṃ anyatra kṣipranāmakam | kṣipraṃ cāśvidineśapuṣyamiti śāstrāt | puṣyarathaṃ krīḍāratham | asau puṣyarathaścakrayānaṃ na samarāya yadityamaraḥ | adhirūḍhaḥ san puṣyo ratha iva taṃ puṣyarathamadhirūḍhaḥ puṣyanakṣatragataḥ kṣapānāthaścandra iva rarāja |
4.23
dhvajograti || atha rathārohaṇānantaraṃ śaureḥ kṛṣṇasya dhvajāgraṃ dhāma sthānaṃ yasya saḥ maṇimedinīṣu maṇimayakuṭṭimeṣu saṃkrāntamūrtiḥ pratibimbitāṅgaḥ san pannagārirgarutmān phaṇāvataḥ sarpāntrāsayituṃ drāvayituṃ rasāyāstalaṃ pātāla vivikṣan praveṣṭumicchannivetyutprekṣā | viśateḥ sannantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ | dadṛśe dṛṣṭaḥ | so'pi saṃnihito'bhūdityarthaḥ |
4.24
yiyāsata iti || yātumicchato yiyāsataḥ | yāteḥ sannantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ| tasya hareḥ saṃbandhī mahīṃ dharantīti mahīdhrāḥ parvatāḥ | mūlavibhujāditvātkapratyayaḥ | yadāha vāmanaḥ | mahīdhrādayo mūlavibhujādidarśanāditi | teṣāṃ randhrāṇi bilāni teṣāṃ bhidā bhedanam | bhidādibhyo'ṅ | tasyāṃ paṭīyān samarthataraḥ paṭahapraṇāda ānakaghoṣaḥ mahārṇavasyaughaḥ samudrasya pravāhaḥ anyāni jalāni jalāntarāṇīva | supsupeti samāsaḥ | anyān śabdān śabdāntarāṇi | pūrvavatsamāsaḥ | antarayāṃcakāra antarhitāni cakāra chādayāmāsetyarthaḥ | antaraśabdādantardhānārthāt tatkarotīti ṇyantālliṭ | antaramavakāśāvadhiparidhānāntardhibhedatādarthya ityubhayatrāpyamaraḥ |
4.25
yata iti || jagatāṃ bharttā dhārayitā kukṣisyākhilaloka ityarthaḥ | kartṛkarmaṇoḥ kṛtīti karmaṇi ṣaṣṭhī | sa haryato yena bhūmārgeṇa jagāma tatastasmin bhūbhāge adhaḥ pātāle dharitryāḥ dharaṇyāḥ dhartrā dhārayitrā | pūrvavat ṣaṣṭhī | phaṇinā śeṣeṇa mahatā bhareṇa āsamantādbhugnasya kubjībhūtasya śiraḥsahasrasya sāhāyake sahāyakarmaṇi | yopadhādgurūpottamādvuñ | vyagrāḥ tvaramāṇāḥ bhujā yasmin tadyathā tathā prasasre prasṛtam | bhāve liṭ | hariścacāletyarthaḥ | atra śeṣasya viśiṣṭaprasaraṇāsabandhe'pi saṃbandhokteratiśayoktiḥ |
atheti || atha haricalanānantaram uccairunnate toraṇe dvāradāruṇi saṅgena bhaṅgostasmādbhayenāvanamrīkṛtāni ketanāni yaistāni sainyāni | somasyānvayaḥ saṃtānaḥ taṃ somānvayaṃ hariṃ sunītibhājaṃ suṣṭhu nītimantaṃ kriyāḥ sāmādyupāyaprayogāstāsāṃ phalāni hiraṇyabhūmimitrādilābhā ivānvayuḥ anvagacchan | yāterlaṅ laṅaḥ śākaṭāyanasyeti jherjus |
4.27
śyāmeti || śyāmāni cāruṇāni ca taiḥ śyāmāruṇaiḥ kṛṣṇalohitaiḥ | varṇo varṇeneti samāsaḥ | vāraṇadānatoyairgajamadodakairāloḍitāḥ saṃmilitā ataeva śitikaṇṭhapicchakṣodāḥ mayūrabarhacūrṇā iva dyotanta iti tathoktāḥ | kvip | upamālaṃkāraḥ | kāñcanasya bhūḥ kāñcanabhūstasyāḥ parāgāḥ pāṃśavaḥ | ānemi nemisabhivyāpya | cakraṃ rathāṅgaṃ tasyānte nemiḥ strītyamaraḥ | āṅ maryādābhividhyorityabhividhāvavyayībhāvaḥ | magnai rathaughaiḥ cukṣudire piṣṭā ityarthaḥ | parāgāṇāṃ viśiṣṭapeṣaṇāsaṃbandhe'pi tat saṃbandhokteratiśayoktiḥ | tathā ca mahatī gajarathasaṃpattirvyajyata ityalaṃkāreṇa vastudhvaniḥ |
4.28
neti || aṣṭasu dhātuṣu padaṃ pratiṣṭhā asyeti aṣṭāpadaṃ suvarṇam | rukmaṃ kārtasvaraṃ jāmbūnadamaṣṭāpado'striyāmiti suvarṇaparyāyeṣvamaraḥ | tasya bhūmistasyāḥ reṇuḥ kāñcanabhūrajaḥ padāhato rathāśvādicaraṇatāḍito'pi sannityarthaḥ | mahājanānāṃ bahujanānāṃ pūjyānāṃ ca śirāṃsi na laṅghayāmāsa nākrāmati sma | kiṃ bahunā uddhatimutpavanaṃ darpa ca naivājagāma | kutaḥ | yadyasmāt garimṇo gurutvaguṇasya māhātmyasya ca priyasthiretyādinā gurorgarādeśaḥ | sadṛśamanurūpaṃ yathā tathā aceṣṭata alaṅghanavyavahāre gurutvasyauddhatyapratibandhakatvāditi bhāvaḥ | atrānauddhatyādiprastutasuvarṇaparāgaviśeṣaṇasāmyādaprastutasujanapratīteḥ samāsoktiralaṃkāraḥ |
4.29
nirudhyamānā iti || turagāḥ yadubhirārūḍhairiti bhāvaḥ | kathaṃcidatipraya-
tnena niruddhyamānā valgākarṣaṇena vāryamāṇā api yadyasmādagrāśca te pādāśca tānanagrapādān | hastāgrāgrahastādayo guṇaguṇinorabhedabhedayogāditi vāmanaḥ | sāmānādhikaraṇyena samāsaḥ | muhuurucikṣipurutkṣiptavantaḥ tattasmānmārgaṃ rundhantīti mārgarudhaḥ mandagamanena mārgarodhinaḥ | kvip | gurūn mahataḥ pūjyāṃścālaṅghyānapīti bhāvaḥ | karīndrānullaṅghya gantumīṣuricchanti sma| dhruvamityutprekṣāyām | guravo'pi sanmārgarodhakāḥ parairullaṅghyanta iti alaṃkāreṇa vastudhvaniḥ |
4.30
avekṣitāniti || āyatā ākṛṣṭā valgā mukharajjuryasmin karmaṇi tadyathā tathā yatnena durvāravegatvān atiprayatnena niruddhā vāhā vājino yaistaiḥ | vājivāhārbhagandharvasaptayaḥ | turaṃgibhiraśvasādibhiragre purodeśe'vekṣitānālokitān reṇubhiḥ prakrīḍantīti prakrīḍitān pāṃśukrīḍākarān | kartari ktaḥ | pṛthukān śiśūn | pṛthukaḥ śāvakaḥ śiśurityamaraḥ | jananyastūrṇametya pathibhyo ninyuḥ apasārayāṃcakruriti svabhāvoktiḥ |
4.31
didṛkṣamāṇā iti || anaghamakalaṅkaṃ murāriṃ didṛkṣamāṇāḥ draṣṭumicchantaḥ | dṛśeḥ sannantāllaṭaḥ śānajādeśaḥ jñāśrusmṛdṛśāṃ sana ityātmanepadam | janaughā rathyāyāṃ rathyāyāṃ pratirathyaṃ yāthārthe'vyayībhāvaḥ | ārātsamīpam | ārāddūrasamīpayorityamaraḥ| īyurjagmuḥ | iṇo liṭ daghi iṇaḥ kitītyabhyāsadīrghaḥ | nanu nityaparicite kā didṛkṣetyatrāha | anekaśa iti | anekaśo bahuvāramityarthaḥ | bahvalpārthācchaskārakādanyatarasyāmiti śaspratyayaḥ | saṃstutaṃ paricitamapi vastu janeneti śeṣaḥ saṃstavaḥ syātparicaya ityamaraḥ | analpā adhikā prītiḥ prema kartrī navaṃnavam | ābhīkṣṇyena navaṃ karoti | nityavīpsayoriti dvirbhāvaḥ | ahośabdaḥ purāṇasyāpi nūtanatvamityāścaryam | yathā paremāspadaṃ vastu nityadṛṣṭamapi adṛṣṭacaramiva pratikṣaṇaṃ didṛkṣate bhagavānapi tathaiveti bhāvaḥ | sāmānyena viśeṣasamarthanarūpo'rthāntaranyāsaḥ |
4.32
upeyuṣa iti || vidvānabhijñaḥ ataeva tasyāṃ puri nagaryāṃ dattacakṣuḥ nisṛṣṭadṛṣṭirasau harinirantarābhirnirandhrābhiranīkinībhiḥ senābhirnirucchvāsam atisaṃkaṭaṃ vartma upeyuṣaḥ prāptasya rathasya śanairyyātaṃ saṃbandhanibandhanaṃ mandagamanaṃ na vidāmāsa na viveda | uṣavidajāgṛbhyo'nyatarasyāmiti āmpratyayaḥ | vyāsaṅgādasaṃvedanaṃ na tu tattvājñānāditi bhāvaḥ | vyāsaṅgasya padārthatvāt padārthahetukaṃ kāvyaliṅgam |
athaikatriṃśat ślokairdvārakāṃ varṇayati—
4.33
madhya iti || samudrasya madhye madhyesamudram | pāre madhye ṣaṣṭhyā veti vikalpādavyayībhāvaḥ | madhyaśabdasya tatsaṃniyogādekārāntatvam | kāñcanavaprabhāsā hemaprākāraprabhayā kakubho diśaḥ piśaṅgīḥ piṅgalavarṇāḥ | gaurāditvāt ṅīṣ | kurvatī yā pūḥ jalaṃ samudrodakaṃ bhittvā utthiteti śeṣaḥ | turaṃgakāntāyāḥ vaḍavāyā mukhe havyaṃ vahatīti havyavāho'gniḥ | karmaṇyaṇ pratyayaḥ | tasya vāḍavāgneḥ jvāleva ullalāsa udbabhāse | atra samudrāntarlīnāyāṃ vaḍavānalajvālāyāṃ kadācitsaṃbhāvyamānasya madhyollasanasya puri darśanābhedādhyavasāyenāsyā jvālātvamutprekṣyate | ivaśabdo'yamutprekṣāyā eva vyañjako nopamāyā īdṛgjvālāyā aprasiddhatvenopamānatvāyogāt | manye śaṅke dhruvaṃ nūnaṃ prāya ityevamādibhiḥ | utprekṣā vyajyate śabdairivaśabdo'pi tādṛśa ityācāryadaṇḍī |
kṛtāspadeti || bhūmibhṛtāṃ rājñāṃ girīṇāṃ ca sahasraiḥ kṛtāspadā kṛtādhiṣṭhānā | āspadaṃ pratiṣṭhāyāmiti nipātaḥ | udakamasyāstītyudanvānudadhiḥ | udanvānudadhiḥ sindhurityamaraḥ | udanvānudadhau ceti nipātanātsādhuḥ | tasyāmbhobhiḥ parivītā pariveṣṭitā mūrtiḥ svarūpaṃ yasyāḥ sā pṛthvī pṛthuḥ | voto guṇavacanāditi ṅīp | evaṃbhūtā yā pūḥ na nirvidyate na khidyate ityānirviṃt | viderjñānārthatvānniḥpūrvātsatsadviṣetyādinā kip | tenānirvidā akhinnena anyathā śilpasauṣṭhavāsiddheriti bhāvaḥ | vidhātrā prathata iti pṛthivī bhūḥ | pratherauṇādikaḥ ṣvan ṣidgaurādibhyaśceti ṅīṣ | tasyāḥ pratiyātanā pratikṛtiriva vidadhe vihitā | pratiyātanā praticchāyā pratikṛtirityamaraḥ | bhūpatinidhitvotprekṣayā puro vaicitryavistārādi vastu vyajyate |
4.35
tvaṣṭuriti || tvaṣṭurviśvakarmaṇaḥ sadābhyāsena gṛhīto labdho yo śilpavijñānasaṃpadaḥ prasaraḥ prakarṣaḥ tasya sīmā avadhirapratimèti yāvat yā pūrādarśajalāmaleṣu darpaṇapṛṣṭhasvaccheṣu | darpaṇe mukurādarśāvityamaraḥ | jaladherjaleṣu svaḥ svargasya | svaravyayaṃ svarganāketyamaraḥ | chāyā pratibimbamivādṛśyata ityutprekṣā | chāyā tvanātape kāntau pratibimbārkajāyayoriti vaijayantī |
4.36
rathāṅgeti || ambudhiḥ piteva varāya śreṣṭhāya jāmātre ca | varo jāmātari śreṣṭha iti viśvaḥ | rathāṅgabhartre cakradharāya haraye abhinavaṃ yathā tathā pratipāditāyāḥ | aṅkaḥ samīpaṃ utsaṅgaśca tadbhājaḥ | aṅkaḥ samīpa utsaṅge cihne sthānāparādhayoriti keśavaḥ | yasyāḥ pura upakaṇṭhamantike | atyantasaṃyoge dvitīyā | anyatra kaṇṭhe | vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | muhuḥ premṇā ratnāvalīrābabandha āsamantādbabandha | śleṣānupraṇiteyamupameti saṃkaraḥ |
4.37
yasyā iti || calantīnāṃ vāridhivārivīcīnāṃ chaṭāsu paramparāsu ucchaladbhirutpatadbhiḥ śaṅkhānāṃ kulairākulena saṃkīrṇena yasyāḥ puro vapreṇa prākāreṇa paryante caratīti tat tādṛśaṃ uḍucakraṃ nakṣatramaṇḍalaṃ yasya saḥ sumerorvapraḥ sānuḥ | sānuprākārayorvapramityubhayatrāpi sajjanaḥ | ahanyahanītyanvaham | avyayaṃ vibhaktītyādinā yathārthe'vyayībhāvaḥ | anaśca napuṃsakādanyatarasyāmiti samāsānto'c | anvakāri anukṛtaḥ tatsāmyaṃ prāpita ityarthaḥ | merupamānādvaprasya tattulyamaunnatyaṃ vyajyate |
4.38
vaṇikpatha iti || yatra yasyāṃ puri vaṇijāṃ pathi vaṇikpathe āpaṇe apūgāḥ pūgāḥ saṃpadyamānāni kṛtāni pūgakṛtāni puñjīkṛtāni | śreṇyādayaḥ kṛtādibhiriti samāsaḥ | śreṇyādiṣu cvyarthavacanamiti cvyarthatā | aloladyutibhāñji sthiraprabhāvanti ratnāni lolaiścalaiḥ | ataeva bhramāgataiḥ | jalanirgamamārgādāgataiḥ | bhramāśca jalanirgamā ityamaraḥ | ambubhirmuṣṇan apaharan amburāśirarṇavaḥ jalamātrasāro'pīti bhāvaḥ | ratnākaratāmavāpa prāpa | na tu prāgiti bhāvaḥ | amburāśeḥ prāk ratnasaṃbandhe'pyasaṃbandhokteratiśayoktiḥ| tathā ca puryāḥ samudrātiśāyinī ratnasamṛddhirvastu vyajyate |
4.39
ambha iti || yatra puri apāṃ nidhiḥ samudraḥ ambhaścyotanti kṣarantītyambhaścyuto jalasrāviṇaḥ | ataeva phenaiḥ pinaddhabhāsaḥ pihitakāntīn | apipūrvānnahyateḥ karmaṇi ktaḥ | vaṣṭi bhāgurirallopamavāpyorupasargayorityaperakāralopaḥ | komalānutkṛṣṭān ratnarāśīnātape dātuṃ śoṣaṇārthaṃ nidhātumiveti phalotprekṣā talpeṣvadṛṣṭeṣu adhitalpam | talpaṃ śayyāṭṭadāreṣvityamaraḥ | vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | taraṅgairaiva hastairvistārayāmāsa prasāritavān | atrātapadānasya taraṅgahastasādhyatvenotprekṣārūpakayoḥ saṃkaraḥ |
4.40
yacchāsamiti || sāgarasya mahormibhiḥ kartṛbhiryacchāeṃ yasyāḥ prākāram | prākārovaraṇaḥ śāla ityamaraḥ | uttuṅgatayā aunnatyaguṇena jetumivetyarthaḥ | phalotprekṣeyaṃ vyañjakāprayogādgamyā | dūrādudasthīyata utthitam | bhāve laṅ | abhyāsagataiḥ samīpagataiḥ | samīpakaṭāmyāsasaṃnikṛṣṭasanīḍavadityamaraḥ | vyāhato vāñchitārthaḥ śālavijayarūpo yeṣāṃ tairvijayākṣamairityarthaḥ | ataeva vrīḍādiveti hetūtprekṣā ūrmibhirvililye vilīnam | līyaterbhāve liṭ | atra śaktasyāpi avijigīṣorvrīḍānudayātsāpekṣatvenotprekṣayoḥ saṃkaraḥ |
4.41
kutūhaleneti || ambu vahatītyambuvāho meghaḥ | karmaṇyaṇ | kutūhalenāntaḥpraveśa-
kautukeneveti hetūtprekṣā javāt upetya yasyāḥ prākārabhittyā sahasā niṣiddho nivāritaḥ ataeva bahireva rasan garjan duḥkhāt krandaṃśceti śleṣaḥ ambuvarṣavyājena bhṛśamarodīt aśrūṇi muktavān | rudiraśruvimocane laṅ rudaśca pañcabhya itīḍāgamaḥ | atrāmbuvarṣavyājenotpādakasyokta śleṣotprekṣāsāpekṣatvātsaṃkaraḥ |
yadaṅganeti || yasyāṃ puryāmaṅganānāṃ rūpaṃ saundaryamākāro vā | rūpaṃ svabhāve saundarye ākāraśleṣayorapīti viśvaḥ | tasya sarūpatāyāḥ sārūpyādbhedakaṃ vyāvartakaṃ kaṃcidguṇaṃ dharmamicchatībhirapekṣamāṇābhiḥ | ācchīnadyornumiti vikalpānnumabhāvaḥ | apsarobhirārādhitaḥ prārthito manurmānuṣasṛṣṭikartā svāḥ svakīyāḥ prajāḥ nimeṣaḥ pakṣmapāta eva cihnaṃ vyāvartakaṃ tena saha vartanta iti sanimeṣacihnāḥ | tena saheti tulyayoga iti bahuvrīhiḥ | cakre addhā tattvamityutprekṣā | tattve tvaddhāñjasā dvayorityamaraḥ | atra svābhāvikanimeṣasyāpsarasaḥ prārthanāhetukatvotprekṣayā dvārakāṅganānāṃ nimeṣamātrabhinnamamānuṣaṃ saundarya vastu vyajyate |
4.43
sphuraditi || yasyāṃ puri kṣaṇadāsu rātriṣu nāryaḥ sphuradbhistupārāṃśoścandrasya marīci jālaiścandrikābhiḥ vinihutāḥ apahutāḥ tadekarūpatāpatteragṛhyamāṇā ityarthaḥ | ataeva sāmānyālaṃkāraḥ | sāmānyaṃ guṇasāmyena yatra vastvantaraikateti lakṣaṇāt | sphāṭikānāṃ sphaṭikavikārāṇāṃ saudhānāṃ paṅktīrāruhya nabhogatā devyo devāṅganā iva | devaśabdasya pacādiṣu devaḍiti pāṭhāt ṭiḍḍhāṇañdvisrādinā ṅīp | vyarājan saudhānāmagrahaṇādabhraṃkaṣatvācca tatra lakṣyamāṇāḥ striyaḥ khecarya iva rejurityarthaḥ | atra nabhogatatvotprekṣāyāḥ pūrvoktasāmānyasāpekṣatvāt saṃkaraḥ |
4.44
kānteti || yatra puri kṣapāsu rātriṣu pratikṣaṇam | vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | kāntāni ramyāṇi indukāntopalānāṃ candrakāntamaṇīnāṃ kuṭṭimāni baddhabhūmayo yeṣu teṣu | kuṭṭimaṃ baddhabhūmiḥ syāditi halāyudhaḥ | harmyataleṣu uccairūnnatāḥ praṇālyo
jalamārgāḥ | dvayoḥ praṇālī payasaḥ padavyāmityamaraḥ | adhaḥ pātino'dhaścarāḥ payomuco meghāḥ yāsāṃ tāḥ adhaḥkṛtameghamaṇḍalatvāt ajñātavṛṣṭipātā apītyarthaḥ virodhāsublaṃkāraḥ | payasāṃ samūhaṃ payaḥpūraṃ muhurvahanti sma candrakāntaniṣyandairiti bhāvaḥ | vaherliṭ vacisvapītyādinā saṃprasāraṇam | atra saudhānāṃ praṇālīnāṃ ca tādṛgaunnatyapayaḥpūrasaṃbandhe'pi tatsaṃbandhoktyātiśayoktiḥ |
4.45
ratāviti || yatra puri gṛheṣvadhigṛham | vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | gṛhiṇyaḥ kulāṅganāḥ ataeva ratau ratikole hriyā dīpānniśāmya nirvāpya | śamermittvāddhrasvādeśābhāvaścintyaḥ | jālāgatābhyo gavākṣamārgapraviṣṭābhyaḥ | jālaṃ gavākṣa ānāya iti viśvaḥ | vidūrātprabhavantīti vaiḍūryāṇi bālavāyajāni maṇayaḥ | vaiḍūryaṃ bālavāyajamiti viśvaḥ | vidūrāt ñya iti ñyapratyayaḥ | atra vidūraśabdo bālavāyasyādeśaḥ paryāyo vā tatropacarito vā | tena bālavāyādbhirirerasau prabhavati na vidūrātnagarāt tatra tu saṃskriyate ityākṣepaḥ prayuktaḥ | yaduktam | bālavāyo vidūraṃ ca prakṛtyantarameva vā | na vai tatreti cedbrūyājjitvarīvadupācarediti | teṣāṃ kuḍyeṣu bhittiṣu saṃkrāntābhya iti śeṣaḥ ataeva tacchāyāpattyā paiṅgelyāt viḍālekṣaṇavat bhīṣayanta iti bhīṣaṇābhyo bhayaṃkarābhyaḥ| nandyāditvātkartari lyupratyaye ṭāp | śaśidyutibhyo bibhyuḥbhītāḥ| maugdhyāditi bhāvaḥ| bibheterliṭ| atra lajjāvāraṇāya dīpanivarvāpaṇe na kevalaṃtadasiddhiḥ pratyuta bhayaṃ cotpannamisanarthotpattirūpo viṣayabhedaḥ | viruddhakāryasyotpattiryatrānarthasya vā bhavet | virūpaghaṭanā yā syādviṣamālaṃkṛtirmateti lakṣaṇāt |
yasyāmiti || yasyāṃ puri gṛheṣvatiślakṣṇatayā ratnabhittīnāmatisnigdhatayā ālekhyaṃ citraṃ vidhātuṃ nirmātumaśaknuvanto yuvānaḥ pratibimbitāṅgāḥ svayaṃ tāsu saṃkrāntamūrtayaḥ santo ratnabhittīḥ sajīvacitrāḥ sacetanacitravatīriva cakrurityutprekṣā |
4.47
sāvarṇyeti || yasyāṃ puri kaladhautadhāmastambheṣu hemāgārastambheṣu | kaladhautaṃ raupyahemnoriti viśvaḥ | pratimāgatānāṃ pratibimbagatānāṃ sāvarṇyabhājāṃ tatsāvarṇyādagṛhītabhedānāmityarthaḥ | ataeva sāmānyālaṃkāraḥ | sāmānyaṃ guṇasāmyena yatra vastvantaraikateti lakṣaṇāt | aṅganānāṃ smarāpāṇḍutayā lakṣyairvibhinnavarṇatvādvedaina gṛhyamāṇairityarthaḥ | kapolairmaṇidarpaṇānāṃ sphaṭikamukurāṇāṃ śrīriva śrīrbheje prāptā iti nidarśanā | sā coktasāmānyaprasādalabdheti tenāsyāḥ saṃkaraḥ |
4.48
śukāṅgeti || yasyāṃ puri mugdhāṅganāḥ śukāṅgavannīlopalāḥ nīlamaṇayo marakatānītyarthaḥ | upalaḥ prastare maṇāviti viśvaḥ | tairnirmitānāṃ gṛhāṇāṃ dehalyo gṛhadvāraśākhādhāradārūṇi | gṛhāvagrahaṇī dehalītyamaraḥ | tāsāṃ bhāsā lipteṣu alindeṣu dvārabahirbhāgeṣu | praghāṇapraghaṇālindā bahirdvāraprakoṣṭhaka ityamaraḥ| goḥ purīṣaṃ gomayam | gośca purīṣe iti mayaṭ | tasya gomukhāni vilepanāni | gomukhaṃ kuṭilākāre vādyabhāṇḍe vilepane iti viśvaḥ | na cakrureva | marakataprabhāyāṃ vilepanabhrāntyeti bhāvaḥ | ataeva bhrāntimadalaṃkāraḥ | kavisaṃmatasādṛśyādvastvantaramatirhi yat | sa bhrāntimānityalaṃkārasarvasvakāralakṣaṇāt |
4.49
gopānasīṣviti || yatra puri gṛhāṇi gopānasīṣu valabhīṣu chādanādhāreṣu vaṃśapañjareṣvityarthaḥ | ataeva gopānasī tu valabhī chādane vakradāruṇītyatra paṭalādhāravaṃśapañjare ityāha svāmī | kṣaṇamīṣatkālam | atyantasaṃyoge dvitīyā | āsthitānāmāsīnānāṃ candrakāḥ mecakāḥ | samau candrakamecakāvityamaraḥ | tadvatāṃ candrakiṇāṃ mayūrāṇāṃ ālambibhirlambamānaiḥ kalāpaiḥ barhaiḥ | kalāpo bhūṣaṇe barhe ityamaraḥ | hariṇmayo marakatāni | gārutmataṃ marakatamaśmagarbhe hariṇmaṇirityamaraḥ | tadvat śyāmaistṛṇairabhirāmāṇi haritatṛṇamayānītyarthaḥ | tairnīdhraiḥ paṭalaprāntairiva rejuḥ| valīkanīdhre paṭalaprānte'tha paṭalaṃ chadirityamaraḥ | chādanaparyāyau paṭalacchadī | chadyañcalavācinī valīkanīdhre | chaderādhāro vaṃśapañjaro gopānasīti vivekaḥ | ataeva haritatvālambanādiguṇakriyānimittatvānnīlairiveti jātisvarūpotprekṣā49
4.50
bṛhaditi || yā pūḥ vṛhatyastulā uparisthāpyadārvādhārabhūtāni stambhāgrapīṭhāni yeṣu taiḥ bṛhattuleḥ tathāpyatulaiḥ tadrahitairiti virodhaḥ | anupamairityavirodhaḥ | tulā māne palaśate sādṛśye rāśibhāṇḍayoḥ | gṛhāṇāṃ dārubandhāya pīṭhacāmiti haimaḥ || vitānānāmullocānāṃ mālābhiḥ paṅktibhiḥ pinaddhairācchāditaiḥ tathāpyavitānaistadrahitairiti virodhaḥ aśūnyairityavirodhaḥ | samastavastusamṛddhairityarthaḥ | astrī vitānamulloco vitānaṃ triṣu tucchakamityubhayatrāpyamaraḥ || vicitrairālekhyarahitairapi sacitraiḥ tatsahitairiti virodhaḥ | vicitrairadbhutairiti parihāraḥ | ālekhyāścaryayościtramityamaraḥ | vigatāḥ śālā gṛhaikadeśā yeṣāṃ tāni | śālā gṛhe taruskandhe śākhāgāraikadeśayoriti viśvaḥ | taiḥ viśālairapi bhūriśālaiḥ pracuragṛhaikadeśaviśiṣṭairiti virodhaḥ | viśālaiḥ pṛthulairityavirodhaḥ | viśālaṃ pṛthulaṃ mahadityamara | veḥ śālacchaṅkaṭacāviti śālac pratyayaḥ | gṛhaiḥ reje | apirayaṃ sarvatra virodhe | viruddhavadābhāsādvirodhāṃlaṃkāraḥ | virodhaḥ so'virodhe'pi viruddhatvena yadvaca iti kāvyaprakāśalakṣaṇāt |
4.51
cikraṃsayeti || yasyāṃ puri niketanānāṃ veśmanām | veśma sadma niketanamityamaraḥ | kapotānpakṣiṇaḥ pālayantīti kapotapālyo viṭaṅkāparanāmānaḥ stambhāgraprasāritāḥ dāruviśeṣāḥ | kapotapālikāyāṃ tu viṭaṅkaṃ puṃnapuṃsakamityamaraḥ | karmaṇyaṇi ṅīp | tāsu kṛtrimapantriṇāṃ dārumayapakṣiṇāṃ paṅkteḥ | karmaṇi ṣaṣṭhī | cikraṃsayā kramitumicchayā jighṛkṣayetyarthaḥ | krameḥ sannantādapratyayādityakārapratyaye ṭāp | nnukramoranātmanepadanimitte itīḍāgamo na bhavati | atra kramervṛttyādikhyātiriktā'pyanupasargādveti vaikalpikasyātmanepadanimittasyānupasargasya vaivakṣikasya saṃbhavāt | āyatamānataṃ vā niścalamaṅgaṃ yasya taṃ mārjāraṃ biḍālamapi | oturbiḍālo mārjāra ityamaraḥ | janaḥ kṛtrimaṃ kriyānirvṛttameva mene na tu vāstavamityarthaḥ | dvitaḥ kriḥ kamermannityamiti mappratyayaḥ | anena kṛtrimākṛtrimabhedo durgraha iti śilpajñānātiśayoktiḥ | atra kavikalpitasādṛśyānmārjārajanayoḥ kṛtrimākṛtrimeṣu viparītamativarṇanādbhrāntimadalaṃkāraḥ |
4.52
kṣitīti || yasyāṃ puri vadhūjanaḥ kṣitau pratiṣṭhā yasya saḥ bhūmisthito'pi candraṃ divi sthitamiti bhāvaḥ | tatrāpi mukhairevāravindairadhaścakāreti virodhaḥ | svalāvaṇyamahimnā adharīcakāreti parihārādvirodhālaṃkāraḥ | atītāni nakṣatrapathamatītanakṣatrapathāni | atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayeti samāsaḥ | dviguprāptāpanetyādinā paravalliṅgatāpratiṣedhaḥ | prāsādaśṛṅgāṇi vṛthā adhyarukṣat adhirohati sma anadhiruhyaivādhaḥkaraṇāditi bhāvaḥ | rohaterluṅ | śala igupadhādaniṭaḥ ksa iti cleḥ kasādeśaḥ | atrādhaḥkaraṇavākyārthasya śleṣavirodhopajīvyavaiyarthye hetutvātsaṃkīrṇaḥ kāvyaliṅgabhedaḥ |
4.53
ramyā iti || yasyāṃ puri yuvāno ramyā ramaṇīyā iti hetoḥ patākāḥ prāptavatīḥ utkṣiptadhvajā ityarthaḥ | anyatra ramyā ityevaṃ patākāḥ prāptavatīḥ prasiddhiṃ gatā ityarthaḥ | patākā vaijayantyāṃ ca saubhāgyeḍarkadhvaje'pi ca | iti hetau prakaraṇe prakārādisamāptiṣvityubhayatrāpi viśvaḥ | viviktā vijanā vimalāśca iti hetoḥ rāgaṃ vardhayantīḥ | viviktau pūtavijanā Nametyubhayatrāpyamaraḥ | namadvalīkāḥ namranīdhrāḥ | valīkanīdhre paṭalaprānta ityamaraḥ | anyatra namantyo valayastrivalyākhyā madhyarekhā yāsāṃ tā na madvalīkāḥ | nadyṛtaśceti kappratyayaḥ | valī madhyamarekhormijīrṇatvaggṛhadāruṣviti vaijayantī | valabhīḥ kūṭāgārāṇi | kūṭāgāraṃ tu valabhītyamaraḥ | vadhūbhiḥ samamasevanta vadhūsahitā asevantetyarthaḥ | atra vadhūnāṃ valabhīnāṃ ca prakṛtānāmeva dharmasādharmyeṇaupamyāvagamātkevalaprakṛtagocarā tulyayogitā na śleṣaḥ | tatra viśeṣyasyāpi śliṣṭatvaniyamāt | yathāhuḥ | prastutānāṃ tathānyeṣāṃ kevalaṃ tulyadharmataḥ | aupamyaṃ gamyate yatra sā matā tulyayogiteti |
4.54
sugandhitāmiti || yatra puri na pratipannaḥ saṃskāraḥ pūrvo yasyāstāmapratiyatnapūrvāmakṛtrimāṃ svābhāvikīmityarthaḥ | pratiyatnastu saṃskāra iti vaijayantī | śobhano gandho yeṣāṃ teṣāṃ bhāvastattā tāṃ sugandhitāṃ saurabhyaṃ gandhasyeditīkāraḥ | bibhranti bibhrāṇāni | vā napuṃsakasyeti numāgamaḥ | madhūni madyāni kāminīnāṃ vaktrāṇi ca yūnāṃ pramadāya prītyai āmodakarmaṇo vāsanādhānasya vyatihāraṃ parasparakaraṇamīyuḥ anyonyagandhena anyonyaṃ vāsayāmāsurityarthaḥ | iṇo liṭ | atrāpi madhūnāṃ vaktrāṇāṃ ca prakṛtatvāttatpūrvaka eva tulyayogitābhedaḥ tena yūnāṃ madhuvāsitavadhūvadanapānaṃ vadanavāsitagaṇḍūṣapānaṃ ca vastu vyajyate tena ca nirātaṅkabhogāḥ paurā iti gamyate |
ratāntara iti || yatra puri gṛhāntareṣu vitarddayo vihāravedikāḥ | syādvitarddistu vediketyamaraḥ | tāsāṃ niryūhā mattavāraṇākhyā apāśrayāḥ | niryūho mattavāraṇa iti vaijayantī | teṣāṃ viṭaṅkāḥ uparitanyaḥ kapotapālikāḥ ta eva nīḍāḥ kulāyāḥ yasya saḥ | kulāyo nīḍamastriyāmityamaraḥ | vayasāṃ śukasārikādipakṣiṇāṃ gaṇaḥ | vayaḥ pakṣiṇi bālyādāviti viśvaḥ | aṅganānāṃ vitarddiṣu ramamāṇānāmiti bhāvaḥ | ratāntare rutāni ratikūjitāni śṛṇvan | ante samīpe vasanta ityantevāsinaḥ śiṣyāḥ | chātrāntevāsinau śiṣya ityamaraḥ | śayavāsavāśiṣvakālādityaluk | teṣāṃ bhāvastattvamāpa | samīpe pratiśabdaṃ yathāśrutamuccāraṇādevamutprekṣyate | ataeva sphuṭamiti vyañjakaprayogaḥ |
4.56
channeṣviti|| yatra puri channeṣu ācchāditeṣu vā dāntetyādinā vaikalpikonitpātaḥ| spaṣṭatareṣu sphuṭataraṃ lakṣyamāṇeṣvityarthaḥ| nārīkucamaṇḍaleṣu svacchāni sphaṭikādivadatirodhāyakāni ambarāṇi vastrāṇi kevalaṃ nāmato'mbaramiti nāmnaivākāśasāmyaṃ na dadhuḥ | ambaraṃ vyomni vāsasīti viśvaḥ| kiṃntu arthato'pi arthakriyayāpi tatsāmyaṃ dadhuḥ | svayamatisūkṣmatvādavyavadhāyakatvaṃ dṛṣṭyādermūrttāntaragatyavighātitvaṃ cetyādināpi sāmyaṃ dadhurityarthaḥ | upamālaṃkāraḥ |
4.57
yasyāmiti || yasyāṃ puri ajihmāḥ avakrāḥ anyatrākapaṭāḥ dambhādirahitā ityarthaḥ | ācaretsaddaśīṃ vṛttimajihmāmaśaṭhāṃ tatheti smaraṇāditi bhāvaḥ | jihmaḥ kapaṭavakrayoriti viśvaḥ | apaṅkāḥ kardamarahitā niṣpāpāśca | paṅko'ghe kardama iti haimaḥ | mahatīṃ sīmānaṃ rājakalpitakṣetramānaṃ maryādāṃ kulāgatānuṣṭhānasthitiṃ ca atyajantaḥ atyaktamahāmaryādā ityarthaḥ | atimātrā āyatirāyāmaḥ uttarakālaśca yeṣāṃ te atyāyatayaḥ | āyatistūttare kāle saṃyamāyāmayorapīti viśvaḥ | dvaye dvirūpā api | prathamacaramatayetyādinā jasi vibhāṣayā sarvanāmasaṃjñā| vinītamārgāḥ suracitapuravīthayaḥ suśikṣitācārapaddhatayaśca na jātaṃ skhalanaṃ pāṣāṇādipratighāto viruddhācaraṇaṃ ca yeṣāṃ tairjanaiḥ jātu kadācidapi nāmucyanta na tyaktāḥ na kadācit khilīkṛtā ityarthaḥ | atra mārgaśabdasya sādharmyādekavṛntāvalambiphaladvayavadekaśabdenārthadvayapratīteḥ dvayānāmapi mārgāṇāṃ prakṛtatvācca kevalaprakṛtaviṣayo'rthaśleṣaḥ | viśeṣyasyāpi śliṣṭatvānna tulyayogitā |
4.58
paraspareti || yatra puri parasparaspardhīnyahamahamikayānyonyasāmarṣāṇi parārdhyāna śreṣṭhā ni rūpāṇi saundaryāṇi yāsāṃ tāḥ | rūpaṃ svarūpe saundarya iti viśvaḥ | pure bhavāḥ paurāḥ tāḥ striyaḥ paurastriyaḥ | striyāḥ puṃvadityādinā puṃvadbhāvaḥ | vidhāya nirmāya vedhāḥ sraṣṭā śriyo lakṣmīdevyāḥ nirmityā nirmāṇena prāptaṃ yat ghuṇena vajrakīṭena kṣatasyotkīrṇasyaikavarṇasya upamayā sāmyena vācyamapavādaḥ tadalamatyantaṃ tadevamalamivi kecit mamārja ghuṇākṣaravat yādṛcchikamidaṃ śrīdevatāsaundarya śilpaṃ na kauśalamityayaśaḥ kṣālitavānityarthaḥ | anayā cātiśayoktyā paurastrīṇāṃ ramāsamānasaundarya vastu vyajyate |
4.59
kṣuṇṇamiti || yadantaḥkaraṇena kṣuṇṇamabhyastaṃ mamedaṃ bhūyāditi bhūyobhūyaḥ saṃkalpitamityarthaḥ | kalpayanti saṃkalpitārthāniti kalpāḥ kalpā ityupapadaṃ vyāvartakaṃ yeṣāṃ te kalpopapadāḥ vṛkṣāḥ kalpavṛkṣāḥ tadeva phalanti niṣpādayanti | phala niṣpattāviti dhātorlaṭ | kutaḥ yāṃ puramadhyūṣuṣo yasyāmuṣitavantaḥ | upānvadhyāṅ-
vasa iti karmatvam | bhāṣāyāṃ sadavasaśruva iti kasupratyayaḥ | janasya yāḥ saṃpado'bhavan tā manaso'pyagamyāḥ vācāmabhūmaya iti kimu vaktavyamiti bhāvaḥ | gṛhe gṛhe kalpavṛkṣasaṃbandhātiśayoktyā paurāṇāṃ devendrabhogo vyajyate | iha kalpa ityupapadaṃ svasaṃjñaikadeśo yeṣāmiti vyākhyāne hiraṇyapūrvaṃ kaśipumityādivadavācyavacanadoṣāvakāśaḥ |
4.60
kalā iti || sakalāḥ samagrāḥ kalāścatuḥṣaṣṭividyāḥ ṣoḍaśabhāgāṃśca dadhānaḥ | kalā śilpe kālabheda iti | kalā tu ṣoḍaśo bhāga iti cāmaraḥ | sudhayāvaliptaṃ saudhaṃ tadvatsitābhiḥ svabhābhirāśā diśa udbhāsayan revatī kakudmikanyā pūṣakaṃ bhaṃ ca jāyā yasya sa revatījāniḥ | jāyayā niṅiti samāsānto niṅādeśaḥ lopo vyorvalīti yalopaḥ | rohiṇyā apatyaṃ pumān rauhiṇeyaḥ balabhadraḥ | strībhyo ḍhak | yāṃ purīṃ hātuṃ tyaktuṃ na iyeṣa necchati sma | liṭ | rohiṇīśaścandraśca hātuṃ na iyeṣa | atra rauhiṇeyarohiṇīśayoḥ parotkarṣāvahatvena dvayoḥ prakṛtatvāddviśeṣyasyāśliṣṭatvācca kevalaprakṛtaviṣayā tulyayogitā | gatamanyat |
4.61
bāṇeti || yatra puri bāṇāhave bāṇāsurayuddhe vyāhatā kṣayaṃ nītā śaṃbhuśaktiryena tasya haravijayino janārdanasya kṛṣṇasyāsattiṃ pratyāsattimāsādya putratvaṃ prāpyetyarthaḥ | śarīriṇā vigrahavatā na tvanaṅgeneti bhāvaḥ| jetāra eva jaitrāḥ jayaśīlāḥ| tṛnnantātprajñāditvādaṇ pratyayaḥ | te śarā yasya tena makaradhvajena kāmena pradyumnarūpeṇeti bhāvaḥ | niḥśaṅkaṃ nirbhīkamūṣe uṣitam | vasa nivāse | bhāve liṭ vacisvapītyādinā saṃprasāraṇam | śaṅkā vitarkabhayayoriti viśvaḥ | atra śaṃbhuśaktivyāghātapadārthasya viśeṣaṇagatyā niḥśaṅkanivāsahetutvokteḥ kāvyaliṅgabhedaḥ | purā kila bhagavān bhaktavatsalo dhūrjaṭirbāṇapremṇā bāṇābhiyodhinaṃ harimabhiyujya nirjita iti paurāṇikāḥ kathayanti |
4.62
niṣevyamāṇeneti || śivairmaradbhirmandamārutaiḥ anyatra śivai rudraiḥ | marudbhirmarudgaṇaiśca cirāya niṣevyamānena hariṇā śrīkṛṣṇena śakreṇa cādhyāsyamānā adhitiṣṭhīyamānā uṅkumīnāṃ ratnāṅkurāṇāṃ dhāmni sthāne ekatra ratnākaratvādanyatra ratnasānutvācceti bhāvaḥ | sindhau sthiteti śeṣaḥ | yā pūrvairau sthitām | amarā yasyāṃ santītyamarāvatīmindranagarīm | matau bahvaco'najireti dīrghaḥ saṃjñāyām| mādupadhāyāśceti vatvam | āhvāsta spardhayā āhūtavatī amarāvatīmanucakāretyarthaḥ | hṛyaterlaṅ sparddhāyāmāṅa ityātmanepadaṃ lipi sici hṛśceti ātmanepadeṣvanyatarasyāmiti caleraṅabhāvapakṣe sijādeśaḥ | atra prathamārthe śleṣe'pi sindhau merau sthiteti prativimbabhāvena sādharmyokteḥ śleṣānuprāṇiteyamupameti saṃkṣepaḥ | āhvāsteti sādṛśyapratipādakaḥ śabdaḥ spardhate hvayate dveṣṭītyanuśāsanāt |
snigdheti || snigdhaṃ yadañjanaṃ tadvattena ca śyāmaruciḥ suvṛttaḥ sadvṛttaḥ suṣṭhu vartulaśca | trayāṇāṃ lokānāṃ samāhārastrilokī | taddhitārthetyādinā samāsaḥ | saṃkhyāpūrvo dviguriti dvisaṃjñā | akārāntottarapado dviguḥ striyāmiṣyata iti strītve dvigoriti ṅīp | tasyāstilako bhūṣaṇabhūtaḥ sa harireva viśeṣako vā tilaka ivetyarthaḥ | ivavadvā yathāśabdā ityanuśāsanāt | tamālapatratilakacitrakāṇi viśeṣakam | dvitīyaṃ ca turīyaṃ ca na striyāmityamaraḥ | adhvaṃsitā varṇānāṃ brāhmaṇādīnāṃ kāntirojjvalyaṃ yasyāḥ tasyāḥ puraḥ anyatrādhvaṃsito varṇo gaurādiḥ kāntirlāvaṇyaṃ ca yasyāstasyāḥ | varṇo dvijādau śuklādāvityabhayatrāpyamaraḥ | vadhvā iva śriyaṃ viśiśeṣa viśeṣitavān | anekaśabdeyamupametyeke | śabdamātrasādṛśyāt śleṣa ityanye | śleṣopametyāha daṇḍī |
4.64
tāmiti || atulapratāpaḥ sa hariḥ tāṃ pūrvoktāṃ puramīkṣamāṇaḥ purastāt pūrvasyāṃ diśi | saptamyarthe tasil pratyayaḥ | pratolīṃ rathyām | rathyā pratolī viśikhetyamaraḥ | prāpat prāptavān | lṛṅi puṣādītyādinā caleraṅādeśaḥ | vajrāṇāṃ toraṇaprāsādādigatahīrakādimaṇīnāṃ prabhābhirudbhāsinī surāyudhaśrīrindracāpakṣmīryasyāṃ sā | iha vajragrahaṇaṃ maṇimātropalakṣaṇam anyathendrāyudhasāmyāditi bhāvaḥ | anyatra vajrasya kuliśasya prabhābhirudbhāsinī surāyudhānāmitaradevatāyudhānāṃ śrīryasyāḥ sā | vajro'strī hīrake pavāvityamaraḥ | yā pratolī devasenā suracamūriva paraiḥ śatrubhiralaṅghyā duṣpradharṣyā |
tāmiti || atulapratāpaḥ sa hariḥ tāṃ pūrvoktāṃ puramīkṣamāṇaḥ purastāt pūrvasyāṃ diśi | saptamyarthe tasil pratyayaḥ | pratolīṃ rathyām | rathyā pratolī viśikhetyamaraḥ | prāpat prāptavān | luṅi puṣādītyādinā cleraṅādeśaḥ | vajrāṇāṃ toraṇaprāsādādigatahīrakādimaṇīnāṃ prabhābhirudbhāsinī surāyudhaśrīrindracāpalakṣmīryasyāṃ sā | iha vajragrahaṇaṃ maṇimātropalakṣaṇam anyathendrāyudhāsāmyāditi
4.65
prajā iti || aravindanābherviṣṇoraṅgāt prajā iva | yato vā imāni bhūtāni jāyanta iti śruteriti bhāvaḥ | śaṃbhorjaṭājūṭataṭādāpa. iva gaṅgājalānīva vidhāturmukhāt śrutaya iva murajito hareḥ dhvajinyaḥ senāḥ purānnirīyuḥ nirgatāḥ | mālopameyam |
4.66
śliṣyadbhiriti || anyonyeṣāṃ mukhāgreṣu saṅgena skhalantaḥ khalīnāḥ kavikā yasminkarmaṇi tadyathā tathā | kavikā tu khalīno'strītyamaraḥ | śliṣyadbhiḥ saṃghṛṣyadbhiḥ vilolaiḥ muhuścaladbhirharibhisturaṃgaiḥ karaṇairaśvān vārayanti ye te'śvavārāḥ aśvārohāḥ paraspareṇotpīḍitajānubhāgāḥ santo duḥkhena niṣkramuḥ nirjagmuḥ | atra svabhāvoktyātiśayokteḥ saṃkaraḥ |
4.67
nirantarāla iti || tamasā timireṇeva prāṇabhṛtāṃ gaṇena prāṇivargeṇa kartrā nirantarāle'pi pūrvaṃ svenaivātisaṃkaṭe'pi pathi saṃprati dūraṃ dūrata eva vimucyamāne sati ekatra dīpabhayādanyatra dvipabhayāccetyarthaḥ | tejomahadbhirbalādhikaiḥ prabhāsaṃpannaiśca | tejo balaṃ prabhā teja iti viśvaḥ | dvipairdīpairivāsaṃbādhamasaṃkīrṇamayāṃbabhūve jagme | na tvaśvairiva kṛcchrāditi bhāvaḥ | aya gatau bhāve liṭ dayāyāsaścetyāmpṛtyayaḥ | svatejasaiva dūrotsāritatamaske dīpā iva tathotsāritaprāṇike pathi nirargalaṃ dvipāḥ prayayurityarthaḥ | tamasīti saptamyantapāṭhe tu tamasāḥ pathyupamānatve dvipāgamanātpatha iva tamaso dīpāgamanātprākṛtaprāṇivargeṇa nirantarālatvaṃ paścānmucyamānatvaṃ ca na saṃbhavatītyupamānopameyayorvairūpyaṃ syāt | tṛtīyāntapāṭhe tamasaḥ prāṇivargopamānatve tatsārūpyasākalyātsa eva sādhīyānityālaṃkārikāṇāṃ panthāḥ |
niṣevyamāṇeneti || śivairmarudbhirmandamārutaiḥ anyatra śivai rudraiḥ | marudbhirmarudgaṇaiśca cirāya niṣevyamāṇena hariṇā śrīkṛṣṇena śakreṇa cādhyāsyamānā adhiṣṭhīyamānā udraśmīnāṃ ratnāṅkurāṇāṃ dhāmni sthāne ekatra ratnākaratvādanyatra ratnasānutvācceti bhāvaḥ | sindhau sthiteti śeṣaḥ | yā pūrmerau sthitām | amarā yasyāṃ santītyamarāvatīmindranagarīm | matau bahvaco'najireti dīrghaḥ saṃjñāyām | mādupadhāyāśceti vatvam | āhvasta spardhayā āhūtavatī amarāvatīmanucakāretyarthaḥ | hvayaterluṅ spardhāyāmāṅa ityātmanepadaṃ lipi sici hvaśceti ātmanepadeṣvanyatarasyāmiti cleraṅabhāvapakṣe sijādeśaḥ | atra prathamārthe śleṣe'pi sindhau merau sthiteti pratibimbābhāvena sādharmyokteḥ śleṣānuprāṇiteyamupameti saṃkṣepaḥ | āhvasteti sādṛśyapratipādakaḥ śabdaḥ spardhate hvayate dveṣṭītyanuśāsanāt |
snigdheti || snigdhaṃ yadañjanaṃ tadvattena ca śyāmaruciḥ suvṛttaḥ sadvṛttiḥ suṣṭhu vartulaśca | trayāṇāṃ lokānāṃ samāhārastrilokī | taddhitārthetyādinā samāsaḥ | saṃkhyāpūrvo dviguriti dvigusaṃjñā | akārāntottarapado dviguḥ striyāmiṣyata iti strītve dvigoriti ṅīp | tasyāstilako bhūṣaṇabhūtaḥ sa harireva viśeṣako vā tilaka ivetyarthaḥ | ivavadvā yathāśabdā ityanuśāsanāt | tamālapatratilakacitrakāṇi viśeṣakam | dvitīyaṃ ca turīyaṃ ca na striyāmityamaraḥ | adhvaṃsitā varṇānāṃ brāhmaṇādīnāṃ kāntiraujjvalyaṃ yasyāḥ tasyāḥ puraḥ anyatrādhvaṃsito varṇo gaurādiḥ kāntirlāvaṇyaṃ ca yasyāstasyāḥ | varṇo dvijādau śuklādāvityubhayatrāpyamaraḥ | vadhvā iva śriyaṃ viśiśeṣa viśeṣitavān | anekaśabdeyamupametyeke | śabdamātrasādṛśyāt śleṣa ityanye | śleṣopametyāha daṇḍī |
63 ||
4.68
śanairiti || rayātpatanto dhāvanto rathāḥ sayatnaiḥ sūtaiḥ sārathibhiḥ | sūtaḥ kṣattā ca sārathirityamaraḥ | āyatā ākṛṣṭā ye raśmayaḥ pragrahāḥ | kiraṇapragrahau raśmī ityamaraḥ | tairbhugneṣu bhagneṣu grīvāṇāmagreṣu saṃsaktāḥ yugāḥ yugyāḥ skandhavāhyāḥ dāruviśeṣāḥ yeṣāṃ tairata evākhedairaśramaiḥ turaṃgaiḥ | hastinakhāt | hastinakhaḥ pūrdvāri mṛtkūṭaḥ | kūṭaṃ pūrdvāri yaddhastinakhastasminnityamaraḥ | tasmācchanaiḥ kṣitimanīyanta nītā iti svabhāvoktiḥ | yathāvastuvarṇanāt |
balormibhiriti || balānyūrmaya iva tairbalormibhiḥ valayaiḥ kaṃkaṇairiva tatkṣaṇe hariniṣkramaṇakṣaṇa eva hīyamānā aparicyamānā rathyā bhujeva yasyāstasyāḥ ata evāsyāḥ puro dvārāvatyāścakrapāṇau kṛṣṇe niṣkrāmati nirgacchati sati prāyeṇa bhūmnā dvāravatītvaṃ dvārakātvaṃ svasvarūpamiti yāvat iṣṭaṃ nāsīt | harivirahe tadvaiphalyāditi bhāvaḥ | dvāravatīśabdasya saṃjñātvāt tvatalorguṇavacanasyeti na puṃvadbhāvaḥ| anyatra dvāravatītvaṃ dvāravattvaṃ neṣṭaṃ tasya hariniṣkramaṇahetutvādityubhayathāpyupamitabhujavalayagalanahetutvādupamāsaṃkīrṇaiya maniṣṭatvotprekṣā prāyeṇetyanena vyajyate |
4.70
pāra iti || murārirnīranidheḥ samudrasya jalānāṃ pāre paratīre pārejalam | pārāvāre parāvacī tīre ityamaraḥ | pāre madhye ṣaṣṭhyā vetyavyayībhāvaḥ | tatsaṃyogādekārāntatvaṃ ca pāre śabdasya | āsamantānnīlāḥ palāśānaṃ patrāṇāṃ rāśayo yāsāṃ tāḥ haritaparṇapūrṇā ityarthaḥ | patraṃ palāśaṃ chadanamityamaraḥ | ataevotkalikā ūrmayaḥ | ūrmirutkalikollolakallolalaharistatheti halāyudhaḥ | tāsāṃ sahasraiḥ pratikṣaṇamutkūlitāḥ kūlamudgatāḥ kūlaṃ prāpitā ityarthaḥ | utkūlaśabdāttatkarotīti ṇyantātkarmaṇi ktaḥ | teṣāṃ śaivalānāṃ ābhevābhā yāsāṃ tāḥ tatsadṛśīrityarthaḥ vanāvalīrapaśyat | atrotkūlitaśaivalasya svataḥ siddhasaṃdehādupamotprekṣayoḥ saṃdehasaṃkaraḥ |
4.71
lakṣmībhṛta iti || asau harilakṣmīṃ śobhāṃ śrīdevīṃ ca bibhratīti lakṣmībhṛtastān ambhodhitaṭe adhivāso yeṣāṃ tān nīradavannīlabhāsaḥ nīlavarṇān latāvadhva ivetyupamitasamāsaḥ | anyatra latā iva vadhva iti śākapārthivāditvānmadhyamapadalopī samāsaḥ | tābhiḥ saṃprayujyanta iti saṃprayujaḥ saṃgatān | kvip | adhivelaṃ velāyām | vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | drumān bahvakṛtānanekīkṛtān svān svakīyavigrahānivetyarthaḥ | evaṃ ca puṃliṅgatā nirvāhaḥ | ātmaparatve napuṃsakatvāpātaḥ | svo jñātāvātmani svaṃ triṣvātmīye svo'striyāṃ dhana ityamaraḥ | paśyati sma śleṣasaṃkīrṇeyamutprekṣā |
4.72
āśliṣṭeti || āśliṣṭabhūmimāliṅgitabhūtalam uccaistāraṃ rasitāraṃ kranditāraṃ lolatāṃ cañcalatāmitastataḥ patatāṃ bhujānāṃ ākāra iva ākāro yeṣāṃ te bṛhattaraṅgā yasya taṃ tathoktaṃ phenāyamānaṃ phenamudvamantam | phenācceti vaktavyamiti kyaṅ | apāṃ samūha āpam | tasya samūha ityaṇ | tena gacchantītyāpagāḥ tāsāṃ patiṃ samudram | asau harirapasmāriṇamapasmārarogiṇam | āśaśaṅke | tatkarmayogāttathā utprekṣāñcakre ityarthaḥ | yadāhurnaidānikāḥ | kruddhairdhātubhirāhate'tha manasi prāṇī manaḥ saṃdiśandantān khādati phenamudvirati doḥpādau kṣipanmūḍhadhīḥ | paśyan rūpamasatkṣitau nipatati vyarthāṃ karoti kriyāṃ bibhyatsa svayameva śāmyati gate vege tvapasmāraruk |
4.73
pītveti || jalānāṃ nidhinā samudreṇa gardha eva gārdhyam | aupamyādivaccāturvarṇyāditvātsvārthe ṣyañ | tadatimātramatigārdhyaṃ tasmāttṛṣṇābharādityarthaḥ | gṛdhroḥ punaroguṇaḥ vānto yi pratyaye iti gārdhyavyamiti syāt | pītvā kṣepaṇakriyāpekṣayā pūrvakālatā | atha vṛddhiṃ gate ātmani dehe | candrodaye samudrasya vṛddhirityāgamaḥ | naiva māntīramāntīḥ atiricyamānā ityarthaḥ | māteḥ śatari ṅīp ācchīnadyornum | kṣiptā udvīrṇā atitṛṣṇayotkaṭaṃ pītvā antaramānādbahirudvāntā ityarthaḥ | indo ruco marīcīrivetyutprekṣā sa hariradhivelamadhitīram | velā kūlavikārayoriti viśvaḥ | muktāvalīrākalayāṃcakāra ākalayāmāsa | kalatiḥ kāmadhenuḥ|
sāṭopamiti || amī meghāḥ sāṭopaṃ sasaṃbhramam | saṃbhramāṭopasaṃrambhā iti yādavaḥ | aniśaṃ nadanto garjanto yaistoyairambhobhirurvī samantataḥ plāvayiṣyanti tānyambhāṃsi payodherekadeśādekakoṇānnibhṛtaṃ niścalaṃ yathā tathā pibato meghān sa harirdadarśa | etena samudrasyāparicchinnarūpatvaṃ vyajyate |
uddhṛtyeti || munīndraistato vedāt vedārthamiva meghaistato'mburāśereva toyamuddhṛtya saṃpraṇītāḥ kṛtā amburāśiṃ patantīḥ praviśantīrnadīrvedaṃ patantīḥ smṛtīrmanvādisaṃhitā iva harirālokayāmāsa | śrutimūlatvenaiva prāmāṇyāt smṛtīnām tatsaṃvāda eva tatsaṃpraveśaḥ | anekaiveyamupamā |
75 ||
vikrīyeti | dikṣu bhavāni diśyāni digantarānītānītyarthaḥ | digādibhyo yat | urūṇi mahānti dhanāni nānādravyāṇi vikrīya mūlyena datvā uttamalābhaṃ dvaiguṇyādikaṃ bhajantīti tānuttamalābhabhājaḥ tatratyaṃ dvaipyamityarthaḥ | avyayātyap | aphalgu sāravat | phalgu tucchamasāraṃ ceti yādavaḥ | bhāṇḍaṃ mūladhanaṃ paṇyadravyamityarthaḥ | vaṇiṅkamūladhane pātre bhāṇḍaṃ bhūṣāśvabhūṣayoriti vaijayantī | tarīṣu nauṣu | striyāṃ naustaraṇistarirityamaraḥ | avistarirantarittarisauṇādikaḥ ikārapratyayaḥ | āvapata ādadhataḥ | vapateḥ śatṛpratyayaḥ | dvaipyāna samudradvīpavāsinaḥ | dvīpādunusamudraṃ yañiti yañpratyayaḥ | saṃyātrā saṃbhūya yātrā sā prayojanameṣāṃ tān sāṃyātrikān potavaṇijaḥ | sāṃyātrikaḥ potavaṇigityamaraḥ | prayojanamiti ṭhak | asau harirabhyanandat |
76 ||
utpitsava iti || nadabhartuḥ samudrasyāntarabhyantarāt utpitsavaḥ utpattitumicchavaḥ | patateḥ sannantādupratyayaḥ sani mīmetyādinā isādeśaḥ atra lopo'bhyāsasyeti abhyāsalopaḥ | phaṇīndrāḥ sarpāḥ bhaktyā garuḍadhvajasya harerdhvajāniva garīyasātimahatā niḥśvasitānilaina mukhamārutena payāṃsyuccairuccikṣipire utkṣiptavantaḥ | utprekṣā | svaritatvādātmanepadam |
77 ||
4.78
tamiti || amburāśiḥ yugāntabandhumāpadvandhumityarthaḥ utsaṅga eva śayyā tasyāṃ śeta iti tathoktam | adhikaraṇe śeteriñcca pratyayaḥ | āgatamabhyāgataṃ taṃ hariṃ vīkṣya guruṇā pramodena prasāritā uttuṅgāstaraṅgā eva bāhavo yasya saḥ san pratyujjagāma saṃmelanārthamāgatavāniveti kriyāsvarūpotprekṣā |
4.79
utsaṅgeti || utsaṅginaḥ saṃsargiṇaḥ kṛtāḥ utsaṅgitāḥ | tatkarotīti ṇyantāt karmaṇi ktaḥ | utsaṅgitāḥ ambhaḥkaṇā yeneti śeṣādvibhāṣeti kap | elālatānāṃ āsphālanena saṃgharṣaṇena labdhagandhaḥ evaṃ śiśirasurabhirudanvato nabhasvānsamudrasya vāyuḥ adhivelaṃ velāyām | vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | vrajatastasya hareḥ svedalavānanuvelaṃ pratikṣaṇam | yathārthe'vyayībhāvaḥ | mamārja jahāra | velā kūle ca jaladhervelā tīravikārayoriti viśvaḥ | kāvyaliṅgam |
4.80
uttāleti || camūṣu carantīti camūcarāḥ sainikāḥ | careṣṭa iti ṭapratyayaḥ | tairuttāleṣūnnateṣu tālīvaneṣu saṃpravṛttena samīreṇa mārutena sīmantitāḥ sīmantinyaḥ kṛtāḥ | sīmantaśabdānmatvantāttatkarotīti ṇyantātkarmaṇi ktaḥ ṇāviṣṭhavadbhāve vinmatorluk | tāḥ ketakyo yeṣu te tathoktāḥ | nadyṛtaśceti kap | lavaṇasindhorimāḥ lāvaṇyasaindhavyaḥ | tasyedamityaṇ | hṛdbhagasindhvante pūrvapadasyetyubhayapadavṛddhiḥ| tāsāṃ kacchabhuvāmanūpabhūmīnām | jalaprāyamanūpaṃ syātpuṃsi kacchastathāvidha ityamaraḥ | pradeśā deśā āsedire prāptāḥ | sīdateḥ karmaṇi liṭ | atra svabhāvoktiranuprāsathālaṃkārau | ojaḥśleṣasauśabdasaukumāryādyanekaguṇasaṃpattiḥ spaṣṭā |
4.81
lavaṅgeti || lavaṅgamālābhiḥ lavaṅgakusumamālyaiḥ kalitāvataṃsāḥ kṛtabhūṣaṇā nārikelāntarityavyayam | nārikelābhyantara ityarthaḥ | apa iti pṛthak padam | samāse ṛkpūrityādinā samāsāntaprasaṅgāt pibantaḥ | āsvāditāḥ bhakṣitāḥ ārdrakramukā ārdrapūgīphalāni yaiste | ghoṇṭā tu pūgaḥ kramuka ityamaraḥ | te camūcarāḥ samudrādabhyāgatasyātitheḥ pratipattiṃ gauravaṃ satkāramīyuḥ | pratipattiḥ padaprāptau pravṛttau gaurave'pi ceti viśvaḥ | atrābhyāgatapratipattiprāpterviśeṣaṇagayā avataṃsakalanādipadārthahetutvātkāvyaliṅgamalaṃkāraḥ | tena samudracamūcarāṇāṃ gṛhasthābhyāgataupamyapratīteralaṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ |
4.82
turageti || paritasturagaśatairākulasya aparimitāśvasyetyarthaḥ | pratipathaṃ pratimārgam | yathārthe'vyayībhāve samāsāntaḥ | pramathitāḥ kṣuṇṇāḥ bhūbhṛto rājāno girayaśca yena tasya | na tu svayaṃ kenāpi mathitasyeti bhāvaḥ | satataṃ dhṛtā śrīḥ śobhā ramā ca yena tasya dhṛtaśriyaḥ puro'gre nagarādvā paricalataḥ parigacchataḥ balo rāmastasyānujasya harerbalasya sainyasya | balaṃ sainye balo rāma ityubhayatrāpi śāśvataḥ | paraṃ kevalamekasyaiva turaṃgasya janma janmamātraṃ yasmāttasyaikaturaṃgajanmanaḥ | eko'pi jāta eva na tvastīti bhāvaḥ | mahībhṛtā mandarādriṇā rājñā ca mathitasya | na tu svayaṃ kasyāpi manthiṃtā | satataṃ vigataśriyaḥ | utpattyanantaramevāsyāḥ harikhīkaraṇāditi bhāvaḥ | jalanidheśca tadā prasthānasamaye mahadantaraṃ dūragamanādivyavadhānaṃ uktarītyā mahattāratamyaṃ cābhavat | atropameyasya haribalasya upamānājjaladherādhikyavarṇanāt vyatirekālaṃkāraḥ | pañcakāvalī vṛttam | najabhajajā jarau narapate kathitā bhuvi pañcakāvalīti lakṣaṇāt dhṛtaśrīvṛttamiti kaścit | njabhapuraskṛtā jajajarā racitā bhuvi rudradigpatiriti lakṣaṇāt |
iti śrīmahopādhyāyakolācalamallināthasūriviracite māghakāvyavyākhyāne sarvaṃkaṣākhye tṛtīyaḥ sargaḥ |
Linked texts (1)
- Śiśupālavadha — Māgha, Sanskrit