Pramāṇa · Search · About · API

Ravanavadha 2

Jayamaṅgalā 2

Language
Sanskrit

2.1

vadhenetyādi-saṃkhye saṃgrāme piśitāśanānāṃ rākṣasānām | piśitaṃ māṃsam aśanaṃ yeṣāmiti | teṣāṃ vadhena hananena | ‘3253| hanaśca vadhaḥ |
3|
3|
76|' iti appratyaye vadhādeśaḥ | kṛtprayoge karmaṇi ṣaṣṭhī | kṣatrāntakasya paraśurāmasya | abhibhavena parājayena ca '3232| ṛdorap |
3|
3|
57|' caivaśabdo nipātasamudāyaḥ samuccaye | tena hetubhūtena | yaśasā āḍhyaṃ bhaviṣṇuḥ | anāḍhya āḍhyo bhūtaḥ | '2974| kartari bhuvaḥ-|
3|
157|' iti khiṣṇuc | '2942| arurdviṣat-|
6|
3|
67|' iti mum | kumāro yasya na priyaṃbhaviṣṇuḥ | yasyāpi prāk priyo na jātaḥ paścādapi tathaiva na priyo bhūtaḥ sa nāsīt na babhūva ||
' iti | ye tu tatra dhīrāḥ te cyutamanyavo vigataśokāḥ santaḥ kumārānugame kumārasya paścādgamananimittaṃ manāṃsi dadhuḥ kṛtavantaḥ | rāmamanuvrajāma iti | nimittātkarmasaṃyoge saptamīti | manāṃsīti karmaṇā yogāt ||
55’ ityaṅ | ‘3361| sve puṣaḥ |
57’ ityaṅ | ‘2406| ṛ-dṛśo'ṅi guṇaḥ |
12’ iti kyaṅ | ṅittvāttaṅ | kakubho'śnuvānaiḥ diśo vyāpnuvadbhiḥ | akṣoteḥ sauvādikasya ātmanepadino rūpam | apanthānamupetya sṛptaiḥ bahutvāndāmārgamapi gatvā gataiḥ| ‘940| ṛkpū-|
31’ ityādinā tṛtīyāsamāsaḥ ||
122’ | pṛthumṛduśabdayoḥ ‘1785| ra ṛto halādeḥ |
9' iti kāmyac | tadantādapratyayaḥ | ṭāp ||
10' iti dvivacanam | etanniścityāhajahīhi śaṅkāṃ tyaja vikalpam | vraja gaccha ayodhyām | śādhi pālaya pṛthvīm| ‘2498| jahāteśca |

2.2

tata ityādi—tataḥ priyaṃbhaviṣṇutāyā anantaraṃ bhūmipatirdaśaratho lokaṃ sumanīcakāra | kimayaṃ samyak pālayiṣyati na veti asucetasaḥ paurā bhṛtyāśca jātāḥ te samyakpālanāt sucetasaḥ kṛtā yena sa sucetīkṛtapaurabhṛtyaḥ | bhūyo'pi punarapi lokaṃ samastaṃ sumanīcakāra | kathamityāha-rājye rājakarmaṇi pālanakṣaṇe sutaṃ rāmaṃ abhiṣekṣye tadabhiṣekaṃ kariṣyāmīti | sicerubhayapaditvāttaṅ | anīcairmahatā dhvaninā | āghoṣayan ghoṣaṇāṃ kārayan | sucetīsumanīśabdau '2121| arurmana-|
5|
4|
51|' ityādinā sādhū ||
7’ iti vṛddhiḥ | ‘2266| iṭa īṭi|
7' iti vikalpasya prāptatvāt | hā rāma ha kaṣṭaṃ kṛcchramiti bruvantaḥ parāṅmukhaiḥ yena gato rāmastena gatairmanobhiritthaṃbhūtaiḥ | nyavṛtan nivṛttavantaḥ | '2345| dyudbhyo luṅi |
4' iti sici vṛddhipratiṣedhaḥ | gandhaiścandanādibhirnālipat | lipeḥ '2418| lipisici-hvaśca |
' iti hiṃśabdo dvirucyate | nakārasya '2246| na ndrāḥ-|
15’ iti ṇiniḥ | yuyukṣamāṇān yoktumicchataḥ | yogābhyāsaniṣṭhānityarthaḥ | aniśamavicchedena mumukṣūnmokṣābhilāṣiṇa ityarthaḥ | ata eva yogābhyāsamicchūn ||
88' itīniḥ | kasyenviṣayasyeti karmaṇi saptamī | svamate bhāvaktāntādastyarthe in | sa tvamevaṃvidhaḥ dhīmān paitṛkaṃ piturāgatam | '1458| pituryacca |
77' itīḍāgamaḥ | guruvacanamanatikramaṇīyaṃ viśeṣatastātavākyaṃ tasminnatiṣṭhan vacanamakurvāṇaḥ yadi jihreṣi lajjase | '2490| ślau |

2.3

ādikṣadityādi-tasya rāmasya siṃhāsanamādikṣat ādiṣṭavān evaṃvidhaṃ kārayeti | diśeḥ svariteto luṅi '2336| śala igupadhāt-|
45|' ityādinā cleḥ ksaḥ | akartṛgāmikriyāphalatvāttip | ādīptakṛśānukalpaṃ jvalitāgnitulyaṃ | tasya kāraṇamāha-santaptacāmīkaravarṇāni uttaptasuvarṇavarṇāni vajrāṇi yasmin | tathā vibhāgeṣu vinyastāni atimahārghāṇi ratnāni padmarāgādīni yatra | sapādapīṭhaṃ saha pādapīṭhena ||
54’ iti padādeśaḥ | padātīnityarthaḥ | āśviti ‘kṛvāpāji-’ ityādinā uṇ ||
15!’ ityādinā dāpratyayaḥ | yaścāpuṣat puṣṭavān | svapoṣaṃ dhanenāsmānapuṣat | puṣerluṅi rūpam | ‘2343| puṣādi-|
5' | iti dvitīyā | śayitveti '3322| na ktvā seṭ |
' iti pratiṣedhaḥ | abhyāsakāryam | anusvāraparasavaṇaum̐ | '3279| aḥ pratyayāt |
57' vaha saṃpādaya | vidhau loṭ | evaṃ vacaḥ rāmeṇa kanīyān anujo bhrātā bharataḥ ābhāṣi bhāṣitaḥ | karmaṇi luṅ | bruvītyarthagrahaṇāt dvikarmakatā | alpaśabdādīyasuni '2019| yuvālpayoḥ-|
64' ityādinā kanādeśaḥ ||
79' iti cakārādṛtāṇcci '1221| isusuktāntātkaḥ |
51' cedyadi vacanaṃ na kuryāḥ | madhyamapuruṣaikavacane liṅi rūpam | tadā vicchidyamāne kule vaṃśe parasyāpi anyasyāpi puṃsaḥ | apiśabdo bhinnakramaḥ | kathaṃ syādiha loke putrakāmyā ātmanaḥ putrecchā naivetyarthaḥ | putraśabdāt '2663| kāmyacca |

2.4

prāsthetyādi—tīrthajalārthaṃ puruṣān prayatnāt ādareṇa | samantāt sarvāsu dikṣu | āśu śīghraṃ prāsthāpayat prāhiṇot | prapūrvastiṣṭhatirgamane vartate tasya hetumaṇṇyantasya laṅi rūpam | pūgakṛtān apūgāḥ pūgāḥ kṛtā iti | ‘śreṇyādiṣu cvyarthavacanam’ iti samāsaḥ | saṅghīkṛtānityarthaḥ | svapoṣaṃpuṣṭān | ‘3361| sve puṣaḥ |
40|’ iti ṇamul | ‘783| amaivānavyayena |
20|’ iti samāsaḥ | yathāvidhyanuprayogaśca | dṛḍho gātrabandho yeṣāṃ tān | saṃyatakāyān | mahābhārodvahanakṣamatvāt | sabharmakumbhān | sasuvarṇakalaśān | patkāṣiṇaḥ | pādau kaṣituṃ hiṃsituṃ śīlaṃ yeṣāmiti | ‘2988| supyajātau ṇiniḥ |
78|’ ‘992| himakāṣihatiṣu ca |
6|
’ tasya pituḥ saṃbandhino mahopakārasya kimasti mokṣaḥ pratyupakāro naiveti bhāvaḥ | kenetyāha-tucchena asāreṇa vanasya yānena | yāterbhāve lyuṭ | vanasyeti śeṣasāmānye ṣaṣṭhī | kḷptakṣaṇāyāstu ṣaṣṭhyā gatyarthakarmaṇi caturthyā bādhyamānatvāt ||
14’ ityādinā ṇatvam | yaddvetyathavā | sa ūrdhvaśoṣaṃ tṛṇavadviśuṣkaḥ | ‘3365| ūrdhve'śuṣī |
44’ ityādinā ṇamul | ubhayatrāmaivetyādinā samāsaḥ | ‘2827| yathāvidhyanuprayogaśca |
kimu pravāse kimpunaḥ pravāsaviṣaye yacchāsanaṃ tatra tāvadanavasthitasya sutarāmeva pūrvoktaṃ prayujyate ||
84’ ityāhādeśaḥ tipo ṇal ||
82’ iti yaṇādeśaḥ | uccicyira iti pāṭhāntaraṃ yuktam | vanānīti hetutvena ‘539| akathitaṃ-|
122’ ityetvamabhyāsalopaśca | vāsāṃsi ca vastrāṇi udūhuḥ udvahanti sma | yajāditvāt saṃprasāraṇam | mradimānvitāni mṛdutvamupagatāni | drāghimavanti dairghyayuktāni | pṛthumṛdudīrghaśabdebhyastasya bhāva ityarthe ‘1784| pṛthvādibhya imanic-|
157’ ityādinā drāghādeśaḥ paścānmattup ||
' | rudantaḥ rodanaṃ kurvantaḥ | bṛṃhitamanyuvegā vivṛddhaśokavegāḥ | ‘786| bṛhim̐ vṛddhau |' ityasya rūpam | rāmaviyogaśokāt kāraṇāt kṣitipālaṃ daśarathamuccaiḥkāraṃ kṛtvā | mṛtaṃ nidhanaṃgataṃ āvedayantaḥ | '3381| avyaye yathābhipretākhyāna—|
45' | '12223| gāti-sthā|
77' iti sico luk | bata iti khede | kintu bharamamuṃ piturnniyogam | '964| bhṛ-ñ bharaṇe |' ityasmāt '3232| ṛdorap |
101’ ||

2.5

ukṣānityādi—ye nipuṇā artheṣu kāryeṣu rājñā daśarathena niyuktāḥ adhikṛtāste nagarasya mārgān pathaḥ | ukṣān sekavataḥ pracakruḥ | ukṣaṇamukṣā | ‘3280| gurośca halaḥ |
103|’ ityakāraḥ sā vidyate yeṣāmiti ‘1933| arśaādibhyo'c |
127|’ | ‘2237| ijādeśca gurumataḥ |
36|’ ityādinā āmpratyaye pracakurityanuprayogo na ghaṭate ‘2239| kṛñcānupayujyate |
40|’ ityanuśabdasya vyavahitanivṛttyarthatvāt | dhvajān babandhuḥ ucchāyitavantaḥ | mumucuḥ khadhūpān ākāśe ghaṭikādibhirdhūpānmumucuḥ pramuktavantaḥ | diśaśca puṣpaiścakaruḥ chāditavantaḥ ‘1503| kṝ vikṣepe |’ ityasya liṭi ‘2383| ṛcchatyatām |
7|
11|’ iti guṇaḥ | vicitraiḥ nānāprakāraiḥ ||
' ityādinā śvaservṛddhipratiṣedhaḥ | '2284| ato halāderlaghoḥ |
’ iti dvitīyā | drutaṃ śīghraṃ prabhāte mandākinīṃ nadīṃ samīyuḥ saṃbhūya gatāḥ | samadhvā avicchinnādhvānaḥ | saṅgatā adhvana iti prādisamāsaḥ | ‘953| upasargādadhvanaḥ |

2.6

mātetyādi-tatpūrvoktamabhiṣekasaṃvidhānaṃ soḍhumaśaknuvānā asahamānā kekayī rāmasya vanaprayāṇaṃ vavāra prārthitavatī rājña ityarthāt | saheḥ śaktotādyupapade ‘3177| śaka-dhṛṣa-|
65|’ ityādinā tumun | tatra nañā śaktyarthasya pratiṣedhe'pi na doṣaḥ pratiṣedhasya bahiraṅgatvāt | śaknoteḥ parasmaipaditvāt śānaj nāsti | ‘3109| tācchīlyavayovacana-|
129|’ ityādinā cānaś | svāditvācchaḥ | ‘271| aci śnu-dhātu-|
77|’ ityādinā uvaṅ | kiṃ kṛtvetyāha-tadānīṃ prārthanākāle deśāntarāvasthitatvāt kimevaṃ kriyate na veti na bharataṃ pṛṣṭavatī | deśāntarāvasthitiṃ darśayannāha-mātāmahāvāsamiti | mātuḥ pitā mātāmahaḥ| ‘1242| pitṛvya-mātula-|
36|’ ityādinā nipātanāt ḍāmahac | āvāsaḥ nilayam | āvasatyasminniti adhikaraṇe ghañ | upeyivāṃsam | ‘3098| upeyivānanāśvānanūcānaśca |
109|’ ityādinā nipātitaḥ | mohādajñānāt | dūtapreṣaṇenāpṛṣṭvā | rāmasyeti kartari ṣaṣṭhī | vanāya prayāṇaṃ gamanamiti | caturthīti yogavibhāgāt samāsaḥ | ‘585| gatyarthakarmaṇi-|
12|’ ityādinā caturthī | paratvātklṛllakṣaṇayā ṣaṣṭhyā bhavitavyamiti cet na | punardvitīyāgrahaṇātparāmapi ṣaṣṭhīṃ bādhitvā dvitīyeva yathā syāditi yadyevaṃ dvitīyeva syāt na caturthī | naiṣa doṣaḥ | dvitīyāgrahaṇasyopalakṣaṇārthatvāt | tathā ca vṛttāvubhayamuktaṃgrāmaṃ gantā grāmāya ganteti ||
' ityekavadbhāvaḥ | na punastūryāṅgatvāt | tatra hi prāṇināṃ tūryāṅgāṇāṃ dvandvaikavadbhāvaḥ | yathā mārdaṅgikapāṇavikamiti | 'vṛ-tṛ-vadi-hanikami-kaṣi-bhyaḥ saḥ |' ityauṇādikaḥ kaṃsaśabdaḥ | tadarthāya hitaṃ kaṃsīyam | trapuṇā dṛḍhadravyam | prakṛtivikārabhāve chaḥ | tasya vikāra iti | '1547| kaṃsīyaparaśavyayoryañañau luk ca |
’ ityekavadbhāvaḥ | uccikyire uccitavantaḥ | ñittvāttaṅ kartuḥ kriyāphalayogāt | ‘2525| vibhāṣā ceḥ |

2.7

karṇa ityādi-karṇe japanti karṇejapāḥ sūcakāḥ mantharādayaḥ| ‘2927| stamba-karṇayoḥ-|
13|’ ityac | ‘972| tatpuruṣe kṛti bahulam |
14|’ iti saptamyā aluk | tairāhitaḥ anāyito rājyalobho yasyāḥ saivam | straiṇena striyā ayam | ‘1079| strī-puṃsābhyāṃ nañ-snañau-|
87|’ iti nañ | laghorbhāvo laghimā | ‘1784| pṛthvādi-|
122|’ ityādinā imanic | ṭilopaḥ | tena vikṛtimanyathātvaṃ nītā kekayī rāmapravāse sati doṣaṃ na vyamṛśat nālocitavatī | ‘1519| mṛśam̐ āmarśane |’ iti taudādikasya laṅi rūpam | kiṃsvarūpaṃ doṣam—janāpavādaṃ lokavaimukhyam | rājyārho jyeṣṭhaḥ putro 'nayā pravrājita iti | narendrasya daśarathasya mṛtyunā saha vartamānam ||
’ | ‘1373| pratyayottarapadayośca |
' iti vṛddhau rūpam | na rāseḥ tasyātmanepaditvāt ||

2.8

vasūnītyādi—rāmaṃ nivartayiṣyan rāmaṃ nivartayituṃ vasūni dravyāṇi deśāṃśca saṅgiramāṇa eva pratijānāna eva dāsyāmīti nṛpo rājā kaikeyyā tadanaṅgīkaraṇādavajajñe avajñātaḥ | jñā ityayaṃ dhāturavapūrvo'vajñāne vartate | tasmātkarmaṇi liṭ | ‘2363| gama-hana—|
98|’ ityupadhālopaḥ | tatra vṛterhetumaṇṇyantāt kriyārthopapade lṛṭ | saṅgiraṇaṃ ca kriyā | girestaudādikāt ‘2724| avāṅḥ |
51|’ iti adhikṛtya ‘2725| samaḥ pratijñāne |
52|’ iti taṅ | śānac | ‘2390| ṛta it |
100|’ ‘3101| āne muk |
82|’ idaṃ cāparamanuṣṭhitaṃ tayā bharato rājye'bhiṣicyatāmiti bharatābhiṣeko matau manasi nicakhne nikhātaḥ | karmaṇi liṭ | ‘2363| gamahana—|
98|’ ityādinā upadhālopaḥ | tathā viṣādaḥ śaṅkuriva śalyamiva nicakhne | jyeṣṭhatvān nāyaṃ samabhiṣicyata iti viṣādaḥ | saṃgrāmātkila pariśrāntamāgataṃ daśarathaṃ kekayī paricacāra tena parituṣṭenoktaṃ kiṃ te dāsyāmīti sā prāha yadārthayiṣyate tadā yūyaṃ dāsyatheti sā tadavasaraṃ buddhvā varadvayaṃ prārthitavatī | eko rāmasya vanagamanaṃ dvitīyo rājye bharato'bhiṣicyatāmiti ||
’ iti dvitīyā | taṃ lakṣyīkṛtya ānaṃhire jagmuḥ | aṃhaterliṭi dvirvacanam | ‘2179| halādiḥ śeṣaḥ |
' ityādinā kittvam | saritaṃ sametya nadīṃ saṃbhūya gatvā | madhyejalāt | jalasya madhyāt tasmādvā snātvotthāya avatīrya | lyablope pañcamī | '672| pāre madhye ṣaṣṭhyā vā |

2.9

tata ityādi—kekayīprārthanānantaraṃ rājā kumāraṃ rāmaṃ pravivrājayiṣuḥ pravrajantamenaṃ pravrājayitumicchuḥ | vrajerhetumaṇṇyantātsan | asya kumārasya | rathena vanābhigamamabhigamanam | ‘3234| graha-vṛ-dṛ-niści-gamaśca |
58|’ ityap | ādikṣat ādiṣṭavān | asyeti kartari ṣaṣṭhī | vanāyeti | ‘585| gatyarthakarmaṇi—|
12|’ iti caturthī | saumitrisītānucarasya lakṣmaṇasītāsahāyasya | sumitrāyā apatyam | bāhvāditvādiñ | sahacaratvenābhyarhitatvāt pūrvanipātaḥ | anu paścāccaratīti anucaraḥ | '2931| bhikṣā-senādāyeṣu ca |
17|' iti cakārasyānuktasamuccayārthatvāt ṭaḥ | anucaraścānucarī ca | '933| pumān striyā |
67|' tāvanucarau saumitrisīte anucarau sahāyau yasya | kālāpikāstato'nyatrāpi paṭhanti anadhikaraṇopapade careṣṭaḥ ityarthaḥ | nīyate'neneti netraṃ locanam | '3162| dāgnī-|
182|' ityādinā ṣṭran | sumantranāmā rathavāhako netramiva yasya rathasya tadvaśāttasya pravṛtteḥ | śocan paridevayamāno rājā ||

2.10

kecidityādi-rājñā vanagamane samādiṣṭe sati kecijjanā nṛpaṃ nininduḥ kutsitavantaḥ | '68| ṇidim̐ kutsāyām |' apraśāntaṃ vṛddhabhāve'pi strīvaśam | kecana kecitsāsraṃ sabāṣpamuccaiḥ suṣṭhu vicukruśuḥ sutarāmākranditavantaḥ | tathānye bharatasya māyāṃ śāṭhyamūcuḥ uktavantaḥ | tatkṛto'yaṃ prayogo yenātmarakṣaṇārthaṃ mātāmahanivāse sthita iti | aparo dhikkekayīṃ yayaivamanuṣṭhitamiti jagāda gaditavān | 'dhiguparyādiṣu triṣu' iti dhigyoge dvitīyā ||
’ iti sanaḥ kittve ‘2405| sṛji-dṛśoḥ-|

2.11

gata ityādi-śva āgāmini divase vanaṃ gato rāmo bhaviteti tās | janatā janasamūhaḥ '1251| grāma-jana-bandhu-|
43|' ityādinā tal | dehe dagdhā| karmaṇi lim̐ṭ | '2260| ata ekahal-|
120|' ityetvābhyāsalopau | gata iti bhūtakālaḥ śvobhaviteti bhaviṣyatkālena sambadhyamānaḥ sādhuḥ | '2824| dhātu-sambandhe pratyayāḥ |
' iti dvirvacanam | '2578| sravati-śṛṇoti-|

2.12

prasthetyādi-tau rāmalakṣmaṇau prasthāsyamānau gamiṣyantau | ‘2689| sampra-pra-vi-bhya-sthaḥ |
22| iti taṅ | janān idaṃ vakṣyamāṇamūcatuḥ uktavantau | bruvītyarthagrahaṇāt vacerdvikarmakatā | upaseduṣastau ḍhaukitavataḥ janān | ‘3097| bhāṣāyāṃ sada-vasa-|
108| ityādinā kvasuḥ | śośucyamānān atyarthaṃ śokaṃ kurvataḥ | bhṛśārthe yaṅ | kimūrcaturityāha-kiṃ śocateti | he janāḥ! kasmādasmān śocata paridevayadhvam | vidhāvapūrvārthaprakāśena loṭ | ihābhyudaye bataśabdo vismaye | tasmin āścaryabhūte abhyudaye vṛddhau satyām | kuta ityāha - piturniyogalābhena vanagamanājñālābhena kṛtārthān labdhaprayojanān | kṛtārthatvādaśocyā vayamityarthaḥ ||

2.13

asṛṣṭetyādi-asṛṣṭa janitavān | sṛjerdevādikasyātmanepaditvāt luṅi rūpam | na taudādikasya parasmaipaditvāt ‘2405| sṛji-dṛśoḥ-|
58|’ ityam | yaśca bhayeṣu satsu arakṣīt pālitavān | ‘706| rakṣam̐ pālane |’ ityasya luṅi rūpam | yaḥ sarvadā sarvakālam | ‘1964| sarvaikānya-|
40|’ iti ṇamul | ‘783| amaivāvyayena |
20|’ iti samāsaḥ | ‘2827| yathāvidhyanuprayogaśca |

2.14

vidyudityādi—arthe kāryaviśeṣe durāpe'pi kṛcchraprāpye'pi | ‘3305| īṣadduḥsuṣu |
126|’ ityādinā khal | gurūṇāṃ yacchāsanamādeśaḥ tasmin yo nāvāsthita nāvasthitavān | avapūrvāttiṣṭhaterlaṅ | ‘2689| samava|
22|’ ityādinā taṅ | ‘2389| sthā-ghvoricca |
17|’ iti kittvamitvaṃ ca | ‘2369| hrasvā‌daṅgāt |
27|’ iti sico lopaḥ | sa varaṃ vidyutpraṇāśaṃ pranaṣṭaḥ | vidyudivotpattyanantarameva vināśaṃ gataḥ | ‘3366| upamāne karmaṇi ca |
45|’ iti cakārāt ‘3364| kartrorjīva-puruṣayoḥ |
43|’ ityataḥ kartṛgraha‌ṇānuvṛttau kartṛvācini vidyucchabde upapade ṇamulū | ‘2287| upasargādasamāse-8|

2.15

paurā ityādi—he paurāḥ ! yathāgataṃ nivarttadhvam | vidhau loṭ | iti tān nyagādīt uktavān rāmaḥ| gadeḥ ‘2284| ato halādeḥ |
28|’ iti sico lopaḥ | tātasya pituḥ śokāpanudāḥ śokasyāpahatāro bhaveta | tundaśokayorityādinā kaḥ | bhavatervidhau prārthanāyāṃ vā liṅ | madhyamapuruṣabahuvacanam | bharataṃ ca matto mattaḥ sakāśāt | asmadaḥ ‘1953| pañcamyāstasil |
98| iti madādeśaḥ | anyaṃ bharataṃ mā darśata mā draṣṭāraḥ stha | api tu yo'haṃ sa eva bharataḥ sa ca pratiṣṭhitaḥ rājyaṃ pālayiṣyatītyeva nyagādīt | dṛśermāṅi luṅ | ‘2269| dṛśito vā |
118|’ iti laṭ | ‘2450| bruvaḥ pañcānām-|

2.16

’ nivartaya rathamiti sūtaṃ ca sumantramāha sma | ‘2778| laṭ sme |
jñātvetyādi—nivartadhvamityukte ye tannānivṛttāḥ teṣāṃ janānāṃ rāmo gatvaratāṃ gamanaśīlatāṃ jñātvā | '3144| gatvaraśca |
164|' iti nipātitaḥ | taiririṅgitairabhiprāyasūcakaiśceṣṭitaiḥ | iṅgeterbhāve niṣṭhā | vanevāsa iti saptamīti yogavibhāgāt samāsaḥ | '976| śaya-vāsa-vāsiṣu |
18|' iti vibhāṣāsaptamyā aluk | tena kṛtātsiṃhādibhayāt rakṣan pālayan tān paurān sapauraḥ pauraiḥ saha ekāṃ rajanīṃ śayitvā | '558| kālādhvanoḥ2|
18|' iti | kittvapratiṣedhāt guṇo bhavati | prātaḥ prātaḥkāle | chalena sandhyāvandanādivyājena apajagāma gatavān ||

2.17

astrākṣurityādi—te paurā rāmamapaśyantaḥ | karuṇaṃ ruvanto vilapantaḥ| '1107 ru śabde |' ityasya śatari rūpam | asram aśru astrākṣuḥ | muktavantaḥ | sṛjestaudādikasya parasmaipadinaḥ sici '2405| sṛji-dṛśoḥ-|
58|' ityam | halantalakṣaṇā vṛddhiḥ | '328| coḥ kuḥ |
30|' | '131| khari ca |
55|' iti cartvam | muhurmuhuḥ bhūyobhūyaḥ kavaṣṇamīṣaduṣṇamantaḥsantāpāt | '1033| kavaṃ coṣṇe |
107|' iti koḥ kavādeśaḥ | nyaśvasiṣuḥ | śvaserlaṅ | '2299| hyanta-|
91|' iti parasmaipadavikalpāt | dyutāditvādaṅ ||

2.18

sūta ityādi—sūto'pi sumantraḥ sahāśvamaśvaiḥ saha | analpamanyuḥ pravṛddhaśokaḥ | rāghavayoḥ rāmalakṣmaṇayoḥ | ‘188| sarūpāṇāṃ -|
64|’ ityekaśeṣaḥ| sasītayoḥ sītāsahitayoḥ| adhīyan smaran| ‘1120| i-ṅ smaraṇe|’ ityasya śatari rūpam | yaṇādeśaḥ | ‘613| adhīgartha-|
52|’ iti karmaṇi ṣaṣṭhī | śvasan | kaduṣṇaṃ īṣadūṣṇam | ‘1033| kavaṃ coṣṇe |
107|’ iti cakārāt kadādeśaḥ | gaṅgātaṭātpratinivṛtya puramayodhyāmājagāma āgatavān | gaṅgāsalilaiḥ ātmānaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca pavitrīkṛtya | ‘3050| pūṅaśca |
51|’ iti vikalpeneṭ | ‘3051| pūṅaḥ ktvā ca |
22|’ iti kittvapratiṣedhāt guṇaḥ ||
’ | prītimānmunistān bharatādīnāha sma uktavān | kimāha-nivadhvaṃ paridhatta vastrāṇi | ‘1092| vasam̐ ācchādane |’ ityasya vidhau loṭ | ‘52| jhalāñjhaś jhaśi |
' ityavyayībhāvaḥ | apañcamyā iti pratiṣedhāt añca bhavati | nāvyayībhāvāditi lukpratiṣedhaśca| rāghavalakṣmaṇābhyām | apāmantike samīpe jalaṃ prattaṃ dattam | '3078| aca upasargāttaḥ |

2.19

pratīyetyādi—janena rāmānuyāyinā pratīya pratinivṛtya | pūrayodhyā dadṛśe dṛṣṭā | karmaṇi liṭ | pratīya iti īṅ gatāvityasya rūpaṃ na punariṇaḥ | tasya hi tuki pratītyeti syāt | ‘3333| ṣatva-tukorasiddhaḥ |
86|’ ityekādeśasyāsiddhatvāt | pratīyuṣā sā dadṛśe iti pāṭhāntaram | pratinivṛttena sā pūrvadṛśe dṛṣṭetyarthaḥ| asmin pāṭhe tu ‘3098| upeyivān-|
109|’ ityādinā iṇaḥ kvasau rūpaṃ draṣṭavyamatropasargasyātantratvāt | śoko'ndhakāra iva śokāndhakāraḥ | tena kṣatā nītānuṣṭheyakarmaṇi ceṣṭā parispando yasyāṃ puri sā tathoktā | rājño'patyāni | ‘1153| rāja-śvaśurādyat |
137|’ rājanyāḥ kṣatriyāḥ | ‘1154| ye cābhāvakarmaṇoḥ |
168|’ iti prakṛtibhāvaḥ | rājanyā nakṣatrāṇīva taiḥ samanvitāpi dyauḥ bhānuśītāṃśuvinākṛteva dyaurākāśaḥ yathā nakṣatrasamanvitāpi rātrau bhānucandrābhyāṃ vinākṛtā rahitā andhakāracyutasarvaceṣṭā tadvatsāpi bhānucandrasthānīyayoḥ rāghavayorvirahāt ||

2.20

vilokyetyādi-rāmeṇa vinā sumantraṃ vilokya dṛṣṭvā nṛpatirdaśarathaḥ sattvāt svabhāvādvyoṣṭa cyutaḥ| cyavaterakarmakālluṅ| gato'pi maddvacanamatikramya āgacchedrāma iti asya yā āśā sā cyutā yasya sa cyutāśaḥ| sattvāt cyutaśca madhūni pātuṃ naiṣīt neṣṭavān | '2268| neṭi |
53|' ityaṅ | manorame cetohāriṇī vastre na vyavasiṣṭa na parihitavān|'1092| vasam̐ ācchādane|'ityasmāt luṅ| anudāttettvāttaṅ ||
āsiṣṭetyādi-ekatra sthāne śucā śokena nāsiṣṭa nopaviṣṭaḥ| āserātmanepadino luṅ | kṛtāni cākṛtāni ceti | '739| kena nañ-viśiṣṭenānañ |
60|' iti samāsaḥ| asamāpitebhya ityarthaḥ | kṣitipālaṃ bhajante yāni | dūtapreṣaṇādīni tebhyaḥ kṣitipālabhāgbhyaḥ | vyaraṃsīt virataḥ | vimukho'bhūdityarthaḥ | jugupsāvirāmapramādārthānāmupasaṃkhyānamiti apādānasaṃjñā | ramerluṅ | '2749| vyāṅ-pari-bhyo ramaḥ |
83|' iti tip | '2377| yama-rama-|
73| ityādinā sagiṭau | sa evambhṛto rājā candanośīramṛṇālaiḥ śokāgnipratīkārabhūtairdigdha upalipto'pi udvegāgninaiva dyunivāsabhūyaṃ devatvamagāt gatavān | diherniṣṭhāyāṃ '325| dāderdhātorghaḥ |
32|' iti ghaḥ | '2280| jhaṣastathordho'dhaḥ |
40|' | '52| jhalāṃ jaś jhaśi |
53| iti jaśtvam | divi nivāso yeṣāṃ te dyunivāsāḥ devāḥ teṣāṃ bhāva iti | '2855| bhuvo bhāve 3|
107|' iti kyap ||

2.22

vicukruśurityādi-bhūmipate rājño mahiṣyaḥ patnyaḥ | avimahiṣauṣṭhiṣac ityauṇādikaṣṭiṣac | vicukruśuḥ ruditavatya ityarthaḥ | hā svāminniti | tathā keśān luluñcuḥ | utpāṭitavatyaḥ | svavapūṃṣi svaśarīrāṇi jaghnustāḍitavatyaḥ | vibhūṣaṇāni hārādīni unmumucurmuktavatyaḥ | kṣamāyāṃ bhuvi petuḥ | valayāni avaidhavyacihnāni babhañjuḥ | cūrṇitavatyaḥ | ete liḍantāḥ | pateretvābhyāsalopau ||

2.23

tā ityādi-bandhutā bandhusamūhaḥ | '1251| grāma-jana-bandhu-bhyastal |
43|' tā mahiṣīḥ sāntvayantī saṃsthāpayantī | sāntvaṃ karotīti ṇic | taṃ daśarathaṃ mṛtaṃ taile nyakṣipat nikṣiptavatī | āśu śīghraṃ | mā bhūtapūtiriti | kṣiperlaṅ | '2343| puṣādi-|
55|' ityaṅ | kasmāttannakṣipadityāhabharatapratīkṣā tena saṃskāraḥ karttavya iti sā bharataṃ pratīkṣate | 'īkṣi-kṣamibhyāṃ ca|' ityupasaṃkhyānāṇṇaḥ| dūtān prāsthāpayat prahitavatī | rājātmajaṃ bharatamāninīṣūn ānetumicchūn | anyathā kekayīvaimukhyādbharate'pi vaimukhyāddūtā api nānetumicchanti | tatrāpi mantrimatena na svamatena | yūnaḥ teṣāṃ gantuṃ samarthatvāt ||

2.24

supta ityādi-bharato'pi mātṛkule vasan sakhibhyo mitrebhyaḥ ākhyat kathitavān | khyāterluṅ | '2438| asyati-vakti-|
52|' ityādinā aṅ | kriyāgrahaṇaṃ karttavyamiti saṃpradānasaṃjñāyāṃ caturthī | kimākhyadityāhaahaṃ suptaḥ san nabhasto nabhastalāt ākāśātpatitaṃ vivasvantamādityaṃ sphurantaṃ calantaṃ nirīkṣāṃcakre nirīkṣitavān | īkṣeḥ '2237| ijādeḥ-|
36|' ityām | uttamaviṣaye suptapramattāvasthāyāṃ cittavyākṣepāt parokṣe liṭ | paśyan vilokayan | rājño daśarathasya | pramādamaniṣṭam ||

2.25

aśītyādi-dūtā etya āgatya bharatamātṛkulamityarthaḥ | āṅpūrvādiṇaḥ ktvāpratyayasya lyapi tuki ca rūpam | yadā taṃ bharatamarthaṃ vacanamaśiśravan śrāvitavantaḥ | arthayate'neneti ṇic ghañ | śṛṇoterṇyantāluṅi '2315| caṅi |
81|' ityabhyāsasyetvam | ātyayikam atyayo vināśaḥ sa prayojanamasyeti tadasya prayojanamiti ṭhañ | pitā te mlānastvāṃ draṣṭumicchatīti ātyayikaṃ vacanam| tamiti '540| gati-buddhi-|
52|' ityādinā karmasaṃjñā | śṛṇoteḥ śabdakarmatvāt arthamiti | '535| karturīpsitatamaṃ-|
49|' ityanena | prayāyāsayantaḥ prayātumicchantaṃ bharataṃ prāyojitavantaḥ | sannantaṇyanto'yam | tadā asau bharato jātāṅghihiṣaḥ | jātā aṅghihiṣā gamanecchā yasya saḥ | '1933| aṃhim̐ gatau |' | '2262| idito num-|
58|' tasmādaṃhitumicchatīti san | iṭ | '2176| ajāderdvitīyasya |
102|' ityakārapratyayaḥ | ṭāp | āṃhiṣṭa gatavān | tasmādevātmanepadino luṅ | utkaṇṭhamānaḥ smaran | '272| mathim̐, 273| kathim̐ śoke |' ityasmādātmanepadino rūpam | anekārthatvāddhātnām | gurūṇāṃ pitāmahādīnām | '613| adhīgartha-|
52|' iti karmaṇi ṣaṣṭhī ||

2.26

bandhūnityādi-duḥsvapnadarśanena akasmācca pitṛdūtāgamanena snehavaśāt cetasi samākulatvādbharato bandhūnaśaṅkiṣṭa śaṅkitavān utprekṣitavānityarthaḥ | śaṅkaterātmanepadino luṅi rūpam | kīdṛśān āseduṣaḥ apāyaṃ vināśaṃ gatavataḥ | '3097| bhāṣāyāṃ sada-vasa-|
108|' ityādinā kvasuḥ | '2260| ata eka-hal-|
120|' ityetvābhyāsalopau | asmadvandhuḥ kaścit vyasanamāpanno'bhūditi | gacchatastasya gomāyuśāraṅgagaṇāḥ śṛgālamṛgagaṇāśca samyaganukūlaṃ nāyāsiṣuḥ nāgatāḥ | yāterluṅi '2377| yama-rama|
73|' iti sagiṭau | śṛgālāḥ pradakṣiṇaṃ gatāḥ mṛgāśca savyamityarthaḥ | bhīmamudvegakaramarāsiṣuḥ rasatāḥ | raseḥ parasmaipadino luṅ | ‘2284| ato halādeḥ-|
’ iti sijlope dhatvajaśtve rūpam | śoke ca manyau aviratamajasraṃ nyamāṅkṣīt nimagnaḥ | masjerluṅi ‘2517| masji-naśorrjhali |
’ | ebhyo bharatādijanebhyaḥ iti saṃpradāne caturthī | parinirvivapsoḥ nirvaptumicchordātumicchorityarthaḥ | nipūvoṃ vapirdāne vartate | dhāmaprathimnaḥ | dhāmnā tejasā prathimā pṛthutvaṃ yasya | tejaso bahirnirgatatvāt śarīrasya pṛthutvaṃ jāyate | tasya bharadvājamuneryogabalena samādhibalena | ‘1253| yujim̐ samādhau |’ ityasya rūpam | kalpadrumāḥ pheluḥ phalitāḥ | bhakṣyānnapānādikamityarthaḥ | ‘2301| tṛ-phala-bhaja-trapaśca |
' iti kittve vikalpite '2609| rud-vida-|
’ iti dhūriti strīliṅgam | tataṣṭāp | kīdṛśīṃ vṛddhaurasāṃ vṛddho jyeṣṭhaḥ aurasaḥ putro yasyām | urasā nirmita iti chandaso nirmita ityanuvṛttau ‘1646| uraso'ṇ ca |
’ iti sico lopaḥ | kulakīrtilope | lopayatīti lopaḥ | pacādyac | raghuvaṃśasya yā kīrtiḥ tasyā lopa iti samāsaḥ | pūrvairanācaritatvāt | evaṃ ca dharmyaṃ dharmādanapetaṃ bharato'pi prāha sma uktavān || punaścāha—

2.27

sa ityādi—sa bharataḥ proṣivān mātāmahakulāt proṣitaḥ san | '3097| bhāṣāyāṃ-|
108|' ityādinā kvasuḥ | yajāditvāt samprasāraṇaṃ dvirvacanam | '3096| vasvekājāddhasāṃ |
67|' iti iṭ | puramayodhyāmetya āgatya pravekṣyan gṛhamityarthāt puraṃ praviṣṭaḥ | ghoṣaṃ śabdaṃ na śuśrāva na śrutavān | janaughajanyaṃ janasamūhena janyamutpādyam | 'śaki-śasi-cati-yati-|' iti janeryat | tathā vedadhvanīnnākarṇayāmāsa na śrutavān | prātipadikāddhātvartha iti ṇic | tadantāt liṭyāmi | '2311| ayāmanta-|
55|' ityādeśaḥ | na copalebhe nopalabdhavān | vaṇijāṃ paṇyajīvinām | paṇāyān paṇalābhān | krayavikrayarūpavyavahārasyocchinnatvāt | paṇante iti vaṇijaḥ paṇerijādeśva va ityauṇādikaḥ | paṇyanta iti paṇāḥ | ‘3243| nityaṃ paṇaḥ parimāṇe |
66|' ityap | vyavaharttavyāḥ | īyante prāpyante vaṇigbhirityayāḥ lābhāḥ | ‘3231| erac |
56|' iti iṇaḥ karmaṇi ac | paṇānāmayāḥ paṇāyāḥ tān | paṇāyāmiti pāṭhāntaram | vaṇijāṃ stutiṃ saṃvyavahāraviṣayāṃ nopalebhe | saṃvyavahārakuśalāḥ sādhava iti gupādiṣu stutyarthapaṇinā sāhacaryāt paṇerapi tadarthādevāyaṃpratyayaḥ | '3279| aḥ pratyayāt |
102|' ityakāraḥ | ṭāp | vaṇijāṃ pralāpāniti tṛtīyaḥ pāṭhaḥ | vaṇikprasārakalahānityarthaḥ ||

2.28

cakrandurityādi-taṃ bharataṃ gṛhagatamabhyarṇe samīpībhūtaṃ sametya ḍhaukitvā mātaraḥ kauśalyādyāḥ nṛpatimuccairatyarthaṃ cakranduḥ kranditavatyaḥ | hā svāmin ! hā rājan ! kva gato'sīti | upāgataṃ prāptamakṣamaśrujalaṃ yāsāṃ tāḥ | evaṃvidhāḥ | yudhyanta iti yodhāḥ pacāditvādac | te ca taṃ sametya nṛpatiṃ cakranduḥ | purodhīyata iti, purohitaḥ | ‘899| niṣṭhā |
36|’ ‘3076| dadhāterhiḥ |
42|’ amāśabdaḥ sahārthe | saha rājñā kāryeṣu bhavatītyamātyaḥ | amehrakatasitrebhyaḥ iti nipātāt | purohitāmātyau mukhaṃ pradhānaṃ yeṣāṃ yodhānāṃ te purohitāmātyamukhāḥ | amātyasyājādyadantatve'pi purohitasyābhyarhitatvāt pūrvanipātaḥ | vivṛddhamanyunā śokena pratipūrṇe manye galaśire yeṣāmiti ||

2.29

didṛkṣamāṇa ityādi—sa bharato yadā sasītaṃ rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca paritaḥ sarvato didṛkṣamāṇaḥ draṣṭumicchan | ‘2731| jñā-śru-smṛ-dṛśāṃ sanaḥ |
57|’ iti taṅ | ‘2613| halantācca |
58|’ ityam na bhavati | naikṣata na dṛṣṭavān | tadā rorudyamānaḥ atyarthaṃ rudan | yaṅi rūpam | abhyapṛcchat pṛṣṭavān | aikṣatābhyapṛcchaditi bhūtasāmānyavivakṣayā laṅ | anyathā kaveḥ parokṣatvāt liṭ syāt | athaitasmin prastāve yathāvat yādṛśaṃ vṛttaṃ bhūtaṃ tathāvat ākhyan kathitavantaḥ purohitāmātyamukhā asmai bharatāya | khyāteḥ ‘2438| asyati-|
52|’ ityādinā cleraṅ | āto lopaḥ ||

2.30

ābaddhetyādi—sa bharata uccairmahatā dhvaninā kekayīṃ ca muhurmuhurbhūyo bhūya upālabdha upālabdhavān | upāṅpūrvo labhirupālambhe vartate | tasmādātmanepadino ‘2281| jhalo jhali 8|
60|’ iti num | tatrāpi masjerantyādiniyamāt num | saṃyogādilopaḥ | halantalakṣaṇā vṛddhiḥ | halgrahaṇaṃ samudāyapratipattyarthamityuktam | kīdṛśaḥ ābaddhabhīmabhrukuṭīvibhaṅgaḥ | bhrameruśca ḍurityauṇādiko ḍuḥ | kuḍe strīliṅge bhāve kṛśādibhya itiḥ | tadantāt kṛdikārāditi ṅīṣ | bhruvoḥ kuṭī kauṭilyaṃ bhrukuṭī | '999| iko hrasvo'ṅyo gālavasya |
61|' iti hrasvaḥ | tasyā vibhaṅgo viracanam | ābaddhaḥ kṛtaḥ prayatnenāyāsavṛttena bhīmo bhayānako bhrukuṭīvibhaṅgo yena yasya veti | śedhrīyamāne atyarthaṃ śrūyamāne aruṇe lohite raudre bhayānake netre yasya saḥ | śvayateryaṅi '2420| vibhāṣā śvaḥ |
' iti vā samprasāraṇam ||
samupālambhamāha—

2.31

nṛpetyādi—nṛpātmajau rāmalakṣmaṇau sasītau sītayā saha cikḷiśatuḥ kliṣṭau | mamāra mṛto rājā | '2538| mriyaterluṅ-liṅośca |
61|' iti niyamāttaṅo'bhāvaḥ | vidhavāḥ dhavo bhartā tena vinā bhavatyo jātāḥ | śocyāḥ śocanīyā vayam ayaśobhājanatvāt | '2872| ṛ-halorṇyat |
124|' śaṅkayā iti pāṭhāntaram | śaṅkanīyā vayam | etatkṛto'yaṃ prayoga iti | bhūrūścānṛpā | na vidyate nṛpo yasyāmiti | naño'styarthānāmiti bahuvrīhiḥ | laghutvaṃ rājyaprārthanālakṣaṇaṃ | kekayyupajñam | kekayyāḥ prathamatau jñātaṃ nānyasya kasyacitpūrvaṃ jñātam | upajñāyata ityupajñam | '2898| ātaścopasarge |
136|' iti striyāmaṅ | kṛllakṣaṇā ṣaṣṭhī | kekayyā upajñeti samāsaḥ | '824| upajñopakramaṃ-|
21|' iti napuṃsakatā | bata kaṣṭam | bahvanarthaṃ bahudoṣam | kleśamaraṇādyaniṣṭānāṃ sambhavāt ||
bharatakṛta evāyaṃ prayoga ityetatpariharannāha—

2.32

naitadityādi-yadetatkekayyanuṣṭhitaṃ matamabhiprāyaḥ | na matkṛtaṃ tat | nāhamasya grāmaṇīrna prabhuriti | asmacchabdāt '1878| sa eṣāṃ grāmaṇīḥ |
78|' iti kan | '1373| pratyayottarapadayośca |
98|' iti maparyantasya mādeśaḥ | nāsmanmatādanuṣṭhitamanayetyarthaḥ | ityevaṃ bruvāṇaḥ sahasraśo bahuvārānasau bharataḥ śapathān sampratyayakāraṇavacanāni aśapyat kṛtavān | anekārthatvāddhātūnāṃ śaperdaivādikasya ubhayapadino laṅi rūpam | udgrāhayamānaḥ āhvayan | '1238| vāśṝm̐ śabde |' daivādikaḥ | anudāttet | pitaraṃ sarāmaṃ hā tāta! hā rāmeti | lubdhan bhuvi luṭhan | '1301| luṭham̐ viloḍane |' daivādikaḥ parasmaipadī | saśoka iti śāṭhyaparihārārtham | rorudāvān atyarthaṃ rodanaṃ kurvan | yaṅantāt '3279| apratyayaḥ |
102| ityakāraḥ|'2308| ato lopaḥ |
48|' | '2631| yasya halaḥ |
49|' striyāmataṣṭāp | sā vidyate yasyeti matup ||
' | bhaṣbhāvacarvve | prayojakavyāpāre ṇic | ante vināśe bhavā yā āhutiḥ | '1429| digādi-|
’ iti khaś | ‘2942| arurdviṣat-|

2.33

tamityādi-sacivā amātyāḥ | kāryeṣu sacante samavayantīti sacerivañcityuṇādika ivan | taṃ bharataṃ susthayantaḥ susthaṃ kurvāṇāḥ | tatkarotīti ṇic | narendraṃ daśarathaṃ | samudūhūḥ udvāhitavantaḥ | śibikāyāmāropya | bahirantarbhāvitaṇyartho'tra draṣṭavyaḥ | yajāditvātsamprasāraṇam | ārāt nātidūre | didhakṣayantaḥ | dagdhumicchantaṃ bharataṃ prayojitavantaḥ | daheḥ sani '325| dāderdhātorghaḥ |
54|' iti yat | tāmantyāhutiṃ | hāvayitumagnau prakṣepayituṃ | saviprāḥ brāhmaṇaiḥ sahitāḥ sacivāścicīṣayantaḥ | cetuṃ nidhātumicchantaḥ prayojitavantaḥ | kiṃ tat adhvarapātrajātaṃ yajñopayogipātrāṇāṃ sruvādīnāṃ samūham ||

2.34

udetyādi-paṭṭadukūlaviracitān ketūn dhvajānudakṣipan ucchritavantaḥ ye niyuktāḥ | kṣipestaudādikasya grahaṇam | veṇumṛdaṅgakāṃsyaṃ vaṃśamurajakāṃsyatālamavādayan vāditavantaḥ | vaderṇyantasyaiva prayogaḥ | '910| jātiraprāṇinām |
168|' iti chasya luk yañ ca pratyayaḥ | kambūnū śaṅkhān | tārān uccaistaradhvanīn | adhaman śabditavantaḥ | '2360| pā-ghrā-|
78|' ityādinā dhamādeśaḥ | tathā kuṅkumacandanāni ānayan ānītavantaḥ | sarvatra laṅi rūpam ||
antyeṣṭiṃ darśayannāha-
’ ityādinā nipātitaḥ| vyasyan udandyāṃ vārayan| aserdevādvikasya rūpam| udanyāṃ pipāsāṃ śiśiraiḥ śītalaiḥ payobhiḥ ||
' iti kaṣerṇamulū | '3367| kaṣādiṣu yathāvidhyanuprayogaḥ

2.35

śrotretyādi-ajine kṛṣṇasāracarmaṇi prāk pūrve śiro mūrddhā yasyeti taṃ prākśirasaṃ śavaṃ vidhāya sthāpayitvā paścāt śrotrākṣināsāvadanam | prāṇyaṅgatvādekavadbhāvaḥ | vṛtṛvadītyādisūtrasyānantaraṃ nayaterā ceti prakṛterākāre nāsetyauṇādikaṃ rūpam | sarukmaṃ sasuvarṇaṃ kṛtvā | saṃcitya vinyasya aṅgapratyaṅgeṣu | pātrāṇi srugādīni | yathāvidhānaṃ yādṛśaṃ vidhānamuktaṃ gṛhyaśāstre | ṛtvigyājakaḥ | ṛtau yajatīti | '373| ṛtvig-dadhṛg-|
59|' ityādinā nipātitaḥ | jvalitaṃ citāgnim | jvalanaṃ citaṃ tadarthamagniṃ juhāva juhoti sma ||
’ iti śābhāvaḥ | tasyābhīyatvenāsiddhatvāt ‘2425| hu-jhalbhyo herdhiḥ |

2.36

kṛteṣvityādi-piṇḍodakadānāsthisañcayeṣvanuṣṭhiteṣu prajābhiḥ prakṛtaṃ prastutamabhiṣekramādikarmaṇi ktaḥ | hitvā tyaktvā | '3331| jahāteśca ktvi |
43|' iti hirādeśaḥ | rāmaṃ pratyāninīṣuḥ pratyānetumicchuḥ | vinayena prasādyanayā na bhayādaraṇyaṃ vanaṃ prāyāt gatavān | bharataḥ saha pauraiḥ | ayodhyābhavairjanairmayaikena prasādyamānaḥ kadācinnāgamiṣyatīti ||

2.37

śīghretyādi-janairhetubhūtairbhūścakāsāñcakāra śobhate sma | kartuḥ kriyāphalayoge'pi nātmanepadam | āmpratyayavadityatra pūrvagrahaṇānuvṛtteḥ | cakāseśca parasmaipaditvāditi vidhiniyamau sthitau | śīghrāyamāṇaiḥ aśīghraiḥ śīghrairbhavadbhirjhaṭiti gacchadbhirityarthaḥ | ‘2667| bhṛśādi-|
74| ityādinā samāsāntaḥ prāpto ‘956| nañastatpuruṣāt |
71|’ iti pratiṣiddhaḥ san ‘957| patho vibhāṣā |
72|’ iti vikalpitaḥ | śokāddhetorabhūṣaṇairanalaṅkārairapi cakāsāñcakāra bhūḥ bhūmiḥ | bhūṣeti ‘3280| gurośca halaḥ |
103|’ ityakārapratyayaḥ | ‘1148| cakāsṛ dīptau’ ityasmāt kāspratyekājugrahaṇaṃ culumpādyarthamityām | nāgendrarathāśvamiti dvandve ekavadbhāvaḥ | alpāctarasya na pūrvanipātaḥ | ‘bahuṣvaniyamaḥ’ iti vacanāt | tena senāṅgatvāt kṛtaikavadbhāvena miśrairyuktaiḥ | ‘693| pūrva-sadṛśa-|

2.38

uccītyādi-te janāḥ gacchantaḥ puṣpaphalaṃ puṣpāṇi phalāni ceti ‘910| jātiraprāṇinām |
58|’ iti dhātoḥ kutvam | ‘272| eranekācaḥ |
51|’ karma | vanāni vighaṭṭayantaḥ phalāni jagṛhurityarthaḥ | tataḥ sasnuḥ snātavantaḥ | snāterliṭi ‘2214| usyapadāntāt |
96|’ iti pararūpam| pitṝn pipriyuḥ udakāñjalinā tarpitavantaḥ| prīṇāterliṭi iyaṅādeśaḥ| āpagāsu nadīṣu| etat kṛtvā pulināni saikatāni itvā āreduḥ āraṭitāḥ| āremuriti pāṭhāntaram| śokāpanodanārthaṃ kiyantamapi kālamāramanti sma| ‘2749| vyāṅpari-bhyo ramaḥ |
83|’ iti parasmaipadam| aśaṅkaṃ viśrabdham| chāyāṃ samāśritya viśraśramuḥ viśrāntāḥ ||
' ityanunāsikalopaḥ | kavacaṃ pinahya baddhvā | '1241| ṇaham̐ bandhane |' ityasya lyapi | apiśabdākāralopastu—'vaṣṭi bhāgurirallopamavāpyorupasargayoḥ || dhānūkrūjastaninahyośca bahulatvena śaunakiḥ ||' iti | sisaṃgrāmayiṣuḥ saṃgrāmayitumicchuḥ | '2071| saṃgrāmam̐ yuddhe |' iti caurādiko ṇic | tadantasya sani prathamasyaikāco dvirvacanam | śiteṣuḥ tīkṣṇaśaraḥ | akṣiṇī ca dhruvau ca akṣidhruvam | '945 acatura-|

2.39

saṃprāpyetyādi—tamasāpagāyāḥ tamasākhyāyāḥ āpagāyāḥ nadyāḥ| atyavi-cami-tami-nami-rabhi-labhi-tapi-pati-jani-paṇi-gahi-bhyo'sac| yasyāḥ smaraṇātpāpaṃ tāmyati sā tamasā| tarasā iti pāṭhāntaram| tatra tarasā vegena āpagāyā arthāttamasāyā nadyā gaṅgāmbusamparkāt viśuddhiṃ pavitratāṃ bhajate yā tasyāstīraṃ kūlaṃ samprāpya gatvā te janā niruddhaśramavṛttayaḥ yayuḥ gatāḥ| gaṅgeti gan gamyadyorityauṇādiko gan| vigāhituṃ vigāhiṣyāmaha iti kṛtvā| yāmunamambu yamunāyā idaṃ yamunāsambandhi jalam | puṇyaṃ puṇyahetutvāt puṇyayuktatvādvā ||

2.40

īyurityādi—bharadvājamunerniketaṃ āśramamīyuḥ gatāḥ| ‘2455| iṇo yaṇ |
81|’ iti yatvam| abhyāsasya ‘2456| dīrgha iṇaḥ kiti |
69|’ iti dīrghatvam| yasminnikete rāmo viśaśrāma viśrāntaḥ| sametya militvā| tamīyurjanā iti yojyam| phalavadvibhūtyā phalavatāṃ vṛkṣāṇāṃ samṛddhyā hetubhūtayā cyutāśanāyo'pagatabubhukṣaḥ| ‘2661| aśanāyo|
’ iti khac | ‘2957| vāca̍yama-puraṃdarau ca |

2.41

vācamityādi—te bharadvājamuniṃ saśiṣyaṃ śiṣyaiḥ saha vartamānaṃ praṇemuḥ praṇamanti sma | vinayāt vinayena | ata eva padbhāḥ padātayaḥ pādābhyāṃ gacchantīti | ‘3011| anyeṣvapi dṛśyate |
101|’ iti ḍaḥ | ‘992| himakāṣihatiṣu ca |
54|’ iti cakārasya anuktasamuccayārthatvāt gamottarapade padādeśaḥ | paditi yogavibhāgādvā | kīdṛśam | adhyāpayantaṃ pāṭhayantam | kān vāca̍yamān maunavratān | ‘2956| vāci yamo vrate |
69|’ iti nipātanāt pūrvapadasya amantatā | sthaṇḍilaśāyinaḥ bhūśāyinaḥ | ‘1216| sthaṇḍilācchayitari vrate |

2.42

ātithyamityādi—atithyarthamātithyamannapānādi | ‘2094| atitheñchaḥ |
161| iti rādeśaḥ | dīrghaśabdasya ‘2016 priya-sthira- 6|

2.43

ājñāmityādi-tasmiṃstapovane tilottamādyā vanitā divyastriyaḥ āgatā ājñāmādeśaṃ muneḥ pratīṣuḥ pratīṣṭavatyaḥ | ceṭībhavatya ityarthaḥ | pratipūrvaṃ iṣirgrahaṇe vartate tasya liṭi rūpam | vinayādupāsthuḥ | upasthitāḥ | pādaprakṣālanādidānena upasthānaṃ kṛtavatyaḥ | upapūrvāttiṣṭhaterluṅi sic | ‘2223| gāti-sthā-|
77|’ iti sico luk | ‘2226| sijabhyastavi-dibhyaśca |
109| iti jherjus | ‘2214| usyapadāntāt |
96|’ iti pararūpam | jaguḥ sarāgaṃ saraktaṃ gītavatyaḥ | nanṛtuḥ sahāvaṃ saśṛṅgāraceṣṭaṃ nartitavatyaḥ | savibhramaṃ nemuḥ savilāsaṃ praṇatāḥ | udāramūcuḥ agrāmyamuktavatyaḥ||

2.44

vastretyādi-tato vanitopasthānānantaramavakāśe pradeśe yathābhimate vastrānnapānam| sarvo dvandvo vibhāṣaikavadbhavatītyekavadbhāvaḥ | śayanamityadhikaraṇe lyuṭ | nānā kṛtvā pṛthak kṛtvā | rucisaṃprakḷptam | yasya yāvadabhirucitaṃ tattathaiva saṃpāditam | ‘2350| kṛpo ro laḥ |
53|’ iti sakārasya dakāraḥ | ādhvaṃ upaviśata | āseḥ pūrvavat dādeśaḥ | atta khādata annādikam | ‘1080| adam̐ bhakṣaṇe |’ ityasmāt loṭ | pānādikaṃ pibata | pibateḥ ‘2360| pā-ghrā-|
78|’ iti sūtreṇa pibādeśaḥ | śedhvam svapita śayane | sarvatra vidhau loṭ ||

2.45

te bhuktetyādi—te bharatādayaḥ susukhamiti kriyāviśeṣaṇam | bhuktavantaḥ santo vāsāṃsi | vasitva paridhāya | rajanīmuṣitvā rajanīṃ rātriṃ | ‘3046| vasati-kṣudhoḥ-|
52|’ itīṭ | ‘558| kālā'dhvanoḥ-|
85 |’ iti samāsāntaṣṭac | rathavājīti dvandvaikavadbhāvaḥ | tena sahitā nāgā iti śākapārthivāditvāt samāsaḥ | anyathā senāṅgatvān samudāyasyaikavadbhāvaḥ syāt | ramyavanāṃ ramaṇīyakānanāṃ ramaṇīyajalāṃ vā ||

2.46

vaikhānasetyādi—tato mandākinīgamanānantaraṃ vaikhānasebhyastṛtīyāśramibhyaḥ | citrakūṭa rāmo'stīti śrutarāmavārtāḥ | citrakūṭanāmānamadriṃ parvataṃ prati | ‘552| lakṣaṇetthambhūtākhyāna-|
90|’ ityādinā karmapravacanīyasaṃjñā | ‘548| karmapravacanīyayukte-|
60|’ | ‘2248| ata ādeḥ |
70|’ iti dīrghaḥ | ‘2288| tasmānnuḍ dvihalaḥ |
71|’ iti nuṭ | viśiñjānapatatrisaṃghaṃ kūjatpakṣigaṇam | abhraṃlihāgraṃ abhraspṛkśikharam | ‘2947| vahā'bhre lihaḥ |
61|’ ityādinā mum | ravimārgabhaṅgam | uccaistaratvāt ravermārgabhaṅgo yasminnadbhrāviti ||

2.47

dṛṣṭvetyādi—balaughānhṛṣṭvā saumitristasthau sthitaḥ | abhyāsasya ‘2259| śarpūrvāḥ khayaḥ |
61|' iti khayaḥ śeṣaḥ | kīdṛśaḥ kakubho diśa ūrṇuvānān ācchādayataḥ | ūrṇoterādādikasyobhayapadinaḥ śānaci uvaṅādeśe ca rūpam | śāṅgaṃ śṛṅgasya vikāraṃ dhanurvitatya āropitaguṇaṃ kṛtvā | '3334| vā lyapi |
77|' ityatra nipātitaḥ | ujjihānaḥ ūrdhvaṃ nayan | '1164| om̐hā-ṅ gatau |' ityasya juhotyādikasya '2496| bhṛñāmit |
76|' itītvam ||
' gotrābhidhāyaṃ nāmābhidhāyam | '390| dvitīyāyāṃ ca |

2.48

śukletyādi—dāśarathistān svavaryān svavarge bhavān | '1443| aśabde yatkhau |
64|' iti yat | ātmīyā api kadācit duṣṭabuddhayo bhavantītyāha—vītaviruddhabuddhīn | auhiṣṭa ūhitavān | ūhaterātmanepadino laṅi āṭ vṛddhiḥ | tadevāviruddhabuddhitvaṃ darśayannāha—śuklottarāsaṅgabhṛtaḥ | śuklo ya uttarāsaṅgaḥ uttarīyaṃ taṃ bibhratīti kvip | viśastrān nirāyudhān | pādairāpatata āgacchato muktavāhanatvāt | śanairna tvarayā | pramanyūn prakṛṣṭaśokān | āgataśokān vā | vivandiṣūn vanditumicchūn ||

2.49

samūletyādi—te rāmāntikaṃ rāmasamīpaṃ prāptāścakaṣuḥ piṣṭavantaḥ | samūlakāṣaṃ samūlaṃ kaṣitvā bhūmeradhobhāgamutkhanya | '3355| nirmūla-samūlayoḥ kaṣaḥ |
59|' iti kṛño ṇamul | etadyathābhipretākhyānamiti nīcairākhyātumabhipretatvāt uccairāvedayanti ||

2.50

ciramityādi—ciraṃ mahāntaṃ kālaṃ karuṇaṃ samanyu saśabdaṃ pratikṛtya ruditvā | '2617| ra-lo vyupadhāddhalādeḥ-|
87| iti ṇamul | dvyañjalamiti | añjaliparicchinnam | jalamañjalī dvau vigṛhya | taddhitārthe samāsaḥ ‘804| dvi-tribhyāmañjaleḥ |
102|' iti ṭac | tābhyāṃ pratyekamañjalipradānāt | dvāvañjalī pramāṇamasyetyasminvākye pramāṇapratyayasya pramāṇe luk dvigornityamiti luk | tataḥ samāsānto na prāpnoti | ataddhitalukītyadhikārāt ||

2.51

araṇyayāna ityādi—araṇyāya yānaṃ araṇyayānaṃ tasmin sukare sukhasādhye pitā māṃ prāyuṅka niyuktavān | yuje raudhādikasya laṅi rūpam | kartrabhiprāye ‘2735| propābhyāṃ yujeḥ-|
64|' ityātmanepadam | rājye duṣkare duḥkhasādhye tvāṃ prāyuṅka | evaṃ ca sati he vīra śucaṃ śokaṃ mā gāḥ | mā kārṣīrityarthaḥ| '2458| iṇo gā luṅi|

2.52

kṛtītyādi-vṛddhānāṃ paṇḍitānāṃ mateṣu śrutāni kṛtāni cānuṣṭhitāni yeneti | śrāddhamanenetyadhikṛtya '1848| iṣṭādi |

2.53

asmākamityādi-asmākamuktaṃ asmatsambandhi vacanaṃ ced yadi bahu manyase ādriyase | pitṛtulyo bhrātā asyānumataḥ kathamevaṃ na kuryāmiti | yadi ca mayi sthite neśiṣe na prabhutvaṃ karoṣi | prabhustvamahaṃ tvadājñākara iti | īśerādādikasya '2439| īśaḥ se |
116|’ iti itve vikalpite | ‘2497| ī halyaghoḥ |
113|’ itītvam | śāseḥ ‘2487| śā hau |

2.54

vṛddhaurasāmityādi—bharataḥ prāha | dhūrvahanaśīlā | dhūrnayanaśīlā ityarthaḥ | anekārthatvāddhāṃtūnām ‘3157| bhrāja-bhāsa-|
177|’ iti kvip | ‘2655| rāllopaḥ |
21|’ iti valopaḥ | rājyasya sasāṅgasya dhūrdhātrī | prakṛtiriti vigṛhya | ‘940| ṛk-pūḥ-|
74|’ ityakārapratyayaḥ | ‘812| paravalliṅgaṃ-|
94|’ ityaṇ | tāṃ tiṣṭhati rāme pravoḍhuṃ kathamutsaheya | kanīyān san | naivetyarthaḥ | ‘3177| śaka-dhṛṣa-|
65|’ ityādinā vaheḥ sahādyupapade tumun | garhāyāṃ laḍapi jātvorityanuvṛttau ‘2800| vibhāṣā kathami liṅ ca |
143|’ iti liṅ | saherutpūrvasya ātmanepaditvāt sīyuṭ | ‘2257| iṭo't |
106|’ | ‘2211| liṅaḥ salopo'nantyasya |
79|’ ato mā māṃ prayukthāḥ | mā niyojaya | ‘2219| māṅi luṅ |
175|’ ‘2281| jhalo jhali |

2.55

ūrjetyādi—etaddhastituraṅgaṃ senāṅgatvādekavadbhāvaḥ | ūrjasvalaṃ balavat | ūrjanamūrk | saṃpadāditvāt kvip | sā vidyate yasyeti | ‘1921| jyotsnā-tamitvā-|
114| ityādinā valac | asugāgamaśca | amūni ca ratnāni rājabhāñji rājagṛhāṇi | etacca rājanyakaṃ kṣatriyasamūhaḥ | kṣitīndro rājā ahaṃ tvayi sthite syāmiti bhavāmīti śāntametat alīkametat | syāmiti nimantraṇe niyogakaraṇe liṅ ||

2.561

itītyādi-iti evaṃ nigaditavantaṃ uktavantaṃ taṃ bharataṃ rāghavo rāmo jagād uktavān | kimityāha-he bharata madīye pāduke upānahau gṛhītvā tvaṃ vraja gaccha | vidhau loṭ | asmadastyadāditve '1336| tyadādīni ca |
74|' iti vṛddhasaṃjñāyāṃ tasyedamarthe '1337| vṛddhācchaḥ |
114|' '1373| pratyayottarapadayośca |
98|' iti madādeśaḥ | tataśca pūjyamāno janaughairjanasamūhaiḥ | cyutanikhilaviśaṅkaḥ apagatāśeṣavikalpaḥ | sakalabhuvanarājyaṃ sarvatra bhūmaṇḍale rājyaṃ kāraya anuṣṭhāpaya | pāduke iti yojyam | asmanmatena asmākamabhiprāyeṇa | atra madādeśo na bhavati asmado bahuvacanāntasya vivakṣitatvāt | tatra hyekavacana iti vartate | nanu kathaṃ madīya ityatra madādeśaḥ bahuvacanāntatvāditi virodhaḥ pāduke rāmasyaiva tarhyasmanmatena ityatrāpi ekavacanam| āvayo rāmalakṣmaṇayormateneti ṣaṣṭhīsamāse na doṣaḥ|| iti śrī-jayamaṅgalā''khyayā vyākhyayā samalaṃkṛte śrī-bhaṭṭikāvyeprathame prakīrṇa-kāṇḍe lakṣaṇa-rūpe tṛtīyaḥ paricchedaḥ (vargaḥ), tathā lakṣya-rūpe kathānake śrī-rāma-pravāso nāma tṛtīyaḥ sargaḥ paryavasitaḥ |
nivṛtta ityādi-dhīmān buddhimān atra sthite mayi kadācidbharataḥ
punareṣyatītyevaṃ buddhimān rāmaḥ atrermaharṣestapovanaṃ prapede gataḥ | tasmiṃśca tapovane arghyapādyādibhiḥ pūjitaḥ | dāṇḍakyo nāma bhojo bhārgavakanyāmaharat | tacchāpāt pāṃsuvarṣeṇākrāntaḥ sabandhurāṣṭravināśo yasmin sthāne tattvopalakṣitam araṇyamabhūt | tadīyivān gatavān | '3098| upeyivān|
109|' ityatra upasargasyātantratvātkevalādapīṇaḥ kvasuḥ ||

Linked texts (1)