Pramāṇa · Search · About · API

Ramakathamanjari (Rāmakathāmañjarī)

रामकथामञ्जरी

Language
Sanskrit
Extent
487 passages, 7,715 words
Text
complete digital text
Source
sa.wikisource · 1924 · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription; the work itself is in the public domain)

Contents

Text

1

rāma-kathā-maṃjarī
( bālakāṇḍam )
ayodhyāvarṇanam
kosalo nāma muditaḥ sphīto janapado mahān .
niviṣṭaḥ sarayūtīre prabhūta-dhana-dhānya-vān ..1..

3

ayodhyā nāma nagarī tatrāsīlloka-viśrutā .
manunā mānavendreṇa yā purī nirmitā svayam ..2..
tasyāṃ puryyāmayodhyāyāṃ veda-vitsarva-saṃgrahaḥ .
rājā daśaratho nāma lokasya parirakṣitā ..3..

4

nānāhitāgnirnāyajvā na kṣudro na ca taskaraḥ .
kaścidāsīdayodhyāyāṃ na cāhatto na saṃkara ..4..

5

tasya caiva-prabhāvasya dharmajñasya mahātmanaḥ .
sutārthaṃ tapyamānasya nāsīdvaṃśa-karaḥ sutaḥ ..5..

6

-(muditaḥ) santujana: . (sphītaḥ ). uttarottaraṃ vṛddhiṃgataḥ .(mānavendreṇa ) manuṣya-svāminā . ( sarvasaṃgrahaḥ) sarveṣāmaparimita-vala-rāṣṭra-durgādīna-saṃgrāhaka ( anāhitābhiḥ) ajastrāgniho trarataḥ. (ayajvā ) yāgarahitaḥ . (. avṛttaḥ ) sadācārarahitaḥ . ( evaṃ-prabhāvasya) evaṃ varṇitaḥ prabhāvogasya . tapyamānasya ) evaṃvidhaiśvaryavatve'pi paritapyamānasya .
daśarathasya yajña-prārambhaḥ
tato vaśiṣṭa-pramukhāḥ sarva eva dvijottamāḥ .
ṛṣyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhaṃstadā ..6..

7

tataḥ prākramadiṣṭiṃ tāṃ putrīyāṃ putrakāraṇāt .
juhāva cāgnau tejasvī mantradṛṣṭena karmaṇā ..7..

8

samāpta-dīkṣā-niyamaḥ patnī-gaṇa-samanvitaḥ .
praviveśa purīṃ rājā sabhṛtya-bala-vāhanaḥ |8||

9

daśaratha-putrotpattiḥ
tataśca dvādaśe māse caitre nāvamike tithau.
kauśalyājanayadrāmaṃ sarva-lakṣaṇa-saṃyutam .
bharatonāma kaikeyyāṃ jajñe satya-parākramaḥ ..9..

10

atha lakṣmaṇa-śatrughnau sumitrājanayatsutau.
utsavaśca mahānāsīdayodhyāyāṃ janākulaḥ ..10..

11

yugmakam .
(atītyaikādaśāhaṃ tu nāma-karma tathākarot .
jyeṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kaikeyī-sutam ..11..

12

saumitriṃ lakṣmaṇamiti śatrughnamaparantathā .
vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kṛtavāṃstadā ..12..

13

ārabhan ) chāndasam . (putrīyā putra-prāpti-hetubhūtām .
samāsadīkṣāniyamaḥ ) samāpto dīkṣārtho niyamo yasya . ( nāvamike tithau.)
navamyāṃ tithau . (sattvaparākramaḥ ) satyaḥ kāpaśyarahitaḥ parākramaḥ yasya .
janākulaḥ ) janaiḥ prākulaḥ vyāsaḥ .
te cāpi manuja-vyāghrāḥ vaidikādhyayane ratāḥ
pitṛ-śuśrūṣaṇa-ratā dhanurvede ca niṣṭhitāḥ .
sarve veda-vidaḥ śūrāḥ sarve loka-hite ratāḥ ..13..

14

teṣāmapi mahātejā rāmaḥ satya-parākramaḥ .
iṣṭaḥ sarvasva lokasya śaśāṅka iva nirmalaḥ ..14..

15

rāma-yācanāya viśvāmitrāgamanam
atha rājā daśarathasteṣāṃ dāra-kriyāṃ prati .
cintayāmāsa dharmātmā sopādhyāyaḥ sa-bāndhavāḥ..15

16

tasya cintayamānasya mantri-madhye mahātmanaḥ .
abhyāgacchan mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ..16

18

atha hṛṣṭa-manā rājā viśvāmitraṃ mahāmunim .
uvāca paramodāro hṛṣṭastamamipūjayan ..17..
"adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam .
brūhi yatprārthitaṃ tubhyaṃ kāryamāgamanamprati .
kartā cāhamaśeṣeṇa daivataṃ hi bhavānmama ..18..

20

(anujavyāghrāḥ ) puruṣasiṃhāḥ . ( vaidikādhyayane ) vedasambadhyadhyayane. ( teṣāṃ ) miti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī . ( iṣṭaḥ ) priyaḥ . (śaśāṅkaḥ) candraḥ. (dārakriyām ) vivāham . ( sopādhyāyaḥ ) sapurāhitaḥ .
( brūhītyādi ) (tubhyaṃ ) te. { ṣaṣṭhyarthe caturthī ) . ( yatkāryaṃ prati) yatkāvyārtham āgamanaṃ tanmayā prārthitaḥ san brūhi ! (daivatam ) iṣṭadevo'taḥ pūjyaḥ.
tacchutvā rāja-siṃhasya vākyamadbhuta-vistaram .
hṛṣṭa-romā mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata ..19..
“yatu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryasya niścayam .
kuruṣva rājaśārdūla bhava satya-atiśravaḥ ..20..

21

ahaṃ niyamamātiṣṭhe siddhayartha puruṣarṣabhaḥ .
tasya vighnakaro dvau tu rākṣasau kāma-rūpiṇī .
mārīcaśca subāhuśca vīryavanto suśikṣitau ..21..

22

svaputraṃ rāja-śārdūla, rāma satya-parākramam .
kākapakṣa-dharaṃ śūraṃ jyeṣṭhaṃ me dātumarhasi ..22..

25

śakto hyeṣa mayā gupto divyena svena tejasā
rākṣasā ye vikarmāṇa steṣāmapi vināśane".|
rāmasya prasthānam
tacchutvā rājaśārdalā viśvāmitrasya bhāṣitam .
prahṛṣṭa-badanorāmamājuhāva salakṣmaṇam ..24 ..
(adbhutavistaram ) daivataṃ hi bhavānmametyādyukti-rūpamāścarya prapañcam .
(tastha ) tadvākya-pratipādyasva . (niścayam ) kariṣyāmīti aṅgīkāram . ( satyapratiśravaḥ ) satyapratijñaḥ. ātiṣṭhe) prāsthito'smi
(kāmarūpiṇau ) yathecyārūpadhāriṇau . (kakṣadharam ) bālānāṃ kapolasamīpe śikhā kākapakṣaḥ . (vighnakartāraḥ
vighnakartāraḥ . ājuhāva ) āhūtavān
(yugmakam )
(kṛta-svastyayanaṃ mātrā pitrā daśarathena ca.
purodhasā vasiṣṭhena maṅgālairabhipūjitam ..25..

26

sa putraṃ mūrdhnyapāghrāya rājā daśarathaḥ priyam .
dadau kuśika-putrāya suprītenāntarātmanā ..26..

27

viśvāmitro yayāvagre tatorāmo dhanurdharaḥ.
kāka-pakṣa-dharo dhanvī taṃ ca saumitriranvagāt ..27..

28

adhyardha-yojanaṃ gatvā sarayvā dakṣiṇe taṭe.
rāmeti madhurāṃ vāṇīṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata ..28..

29

rāmamandra-śikṣaṇam
“mantragrāma gṛhāṇa tvaṃ balāpratibalāṃ tathā .
etadvidyā-dvaye labdhe na bhavetsaśastava" ..29..

30

rāmeṇa tāḍakāvadhaḥ
tato rāmo jalaṃ spṛṣṭa vā prahṛṣṭa-vaṃdanaḥ śuci .
pratijagrāha te vidha maharṣerbhāvitātmanaḥ ..30..

30_1

sa vanaṃ ghora-saṃkāśaṃ dṛṣṭa vā nṛpavarātmanaḥ .
(kṛtasvastyayanam ) kṛtamaṅgalam . ( purodhasā) purohitena . (dhanvī) dhanurvidyākṛtaśramaḥ . (anvayāt ) anujagāma . (adhyardha-yojanam ) ardhādhikayojanam . (mantragrāmam ) : balābalavidyāsaṃjñaka mantra-samūham . ( bhāvitātmanaḥ) dhyātātmasvarūpāta . (ghorasaṃkāśam ) bhayānaka-darśanam .
rāma sainyasya taddvārā laṅkāprāpaṇam - rāma rāvaṇayoryuddham -kumbhakarṇavadha:- meghanādasya yuddhakṣetrāgamanam-tatra ca tasya lakṣmaṇena badhaḥ
-rāvaṇa kṣiptayā śaktyā'nihatasya lakṣmaṇasya mūrchā hanūmataḥ sañjīvanyānayanam - tatprayogeṇa lakṣmaṇasya mūrcchāpagama:--rāmeṇa rāvaṇavadhaḥ
laṅkā rājye vibhīṣaṇābhiṣecanam --sītāṃ gṛhītvā rāmasya pratinivartanam -
caturdaśavarṣa samāpti:-- sugrīvādi sahitasya rāmasyāyodhyāgamanam -- tacchrutvā.
bharatasya svāgatakaraṇam --rāmābhiṣeka:--kiñcitkālamayodhyāyāmuṣitvā
sugrīvādīnāṃ pratinivartanam--
026
rāma-kathā-maṃjarī
(bālakāṇḍam )
ayodhyā- varṇanam
kosalo nāma muditaḥ sphīto janapado mahān .
niviṣṭaḥ sarayutīre prabhūta-dhana-dhānya-vān ..11..

30_2

ayodhyā nāma nagarī tatrāsīlloka-viśrutā .
manunā mānavendreṇa yā purī nirmitā svayam ..2..

30_3

tasyāṃ puryāmayodhyāyāṃ veda-vitsarva-saṃgrahaḥ .
rājā daśarathā nāsa lokasya parirakṣitā ||3||

30_4

nānāhitāgnirnāyajvā na kṣudro la ca taskaraḥ .
kaścidāsīdayodhyāyāṃ na cāhatto na saṃkaraḥ ..4..

30_5

tasya caiva-prabhāvasya dharmajñasya mahātmanaḥ .
sutārthaṃ tapyamānasya nāsīdvaṃśa-karaḥ sutaḥ ..5..

30_6

muditaḥ ) santuṣṭajanaḥ . (sphītaḥ ) uttarottara vṛddhiṃgataḥ.
( mānavendreṇa ) manuṣya-svāminā . (sarvasaṃgrahaḥ ) sarveṣāmaparimita-bala-rāṣṭra-durgādīnāṃ saṃgrāhakaḥ (anāhitāgniḥ) ajasrāgnihotrarataḥ. (ayajvā) yāgarahitaḥ. ( avṛttaḥ ) sadācārarahitaḥ . ( evaṃ- pramāvasya) evaṃ varṇitaḥ prabhāvo yasya . (tapyamānasya ) evaṃvidhaiśvarya-
vatve'pi paritapyamānasya
daśarathasya yajña-prārambhaḥ
tato vaśiṣṭha-pramukhāḥ sarva eva dvijottamāḥ
ṛṣyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhaṃstadā ..6..

30_7

tataḥ prākramadiṣṭiṃ tāṃ putrīyāṃ putrakāraṇāt .
juhāva cāgnau tejasvī mantradṛṣṭena karmaṇā ..7..

30_8

samāpta-dīkṣā-niyamaḥ palī-gaṇa-samanvitaḥ .
praviveśa purī rājā sabatya-bala-vāhanaḥ ..8..

30_9

tataśca dvādaśe māse caitra nāvaṣika tithī.
putrotpattiḥ kauśalyājanayadrāma sarva-lakṣaṇa-saṃyutam .
bharatonāma kaikeyyāṃ jajñe satya-parākramaḥ ..9..

30_10

atha lakṣmaṇa-śatrughnau sumitrā'janayatsutā.
utsava mahālāsīdayodhyāya janākulaḥ ..10..

30_11

yugmakam ]
atītyaikādaśāhaṃ tu nāma-kama tathākarot .
jyeṣṭhaṃ rāma mahātmānaṃ parata kaikeyī-sutam ..11..

30_12

saumitri lakṣmaṇamini śatrughnamaparantathā .
vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kṛtavāṃstadā ..12..

30_13

{ ārabhan ) chāndasam . (putrīyāṃ) putra-prāpti hetubhūtām .
(samāptadīkṣā niyamaḥ ) samāpto dīkṣārtho niyamo yasya . ( nāvamike tithau)
navamyāṃ tithau .. satyaparākramaḥ ) satyaḥ kāpaṭyarahitaḥ parākramaḥ yasya .
( janākulaḥ ) janaiḥ ākula vyāptaḥ .
te cāpi anuja-vyāghrāḥ vaidikādhyayane ratāḥ.
pitṛ-śuśrūṣaṇa-ratā dhanurvede ca niṣṭhitāḥ .
sarve veda-vidaḥ śūrāḥ sarve loka-hite ratāḥ ..13..

30_14

teṣāmapi mahātejā rāmaḥ satya-parākramaḥ .
iṣṭaḥ sarvasya lokasya śaśāṅka iva nirmalaḥ ..14..

30_15

rāma-yācanāya viśvāmitrāgamanam
atha rājā daśarathasteṣāṃ dāra-kriyāṃ prati .
cintayāmāsa dharmātmā sopādhyāyaḥ sa-vāndhavaḥ||15

30_16

tasya cintayamānasya mantri-madhye mahātmanaḥ .
abhyāgacchan mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ..16

30_17

atha hṛṣṭa-manā. rājā viśvāmitraṃ mahāmunim .
uvāca parabhodāro hṛṣṭastamaṇipūjayan ..17..

30_18

"adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam .
vrūhi yatyārthitaṃ tubhyaṃ kāryamāgamanampati .
kartā cāhamaśeṣeṇa daivataṃ hi bhavānsama" ||18||

30_19

manujavyāghrā: ) puruṣasiṃhāḥ . ( vaidikādhyayane ) vedasambandhyadhyayane . ( teṣāṃ) miti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī. ( iṣṭaḥ priyaḥ . ( śaśāṅkaḥ ) candraḥ. ( dārakriyām ) vivāham . sopāyādhyāyaḥ) 'sapurohitaḥ.
(vrūhītyādi ) ( tubhyaṃ ) te ( ṣaṣṭyarthe caturthī ) . ( yatkāryyaṃ prati )yatkāryyārtham āgamanaṃ tanmayā prārthitaḥ san vrūhi . ( daivatam ) iṣṭadevo'taḥ pūjya
tacchrutvā rāja-siṃhasya vākyamadbhuta-vistaram .
haṣṭa-romā mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata ..19..
“yatu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryasya niścayam .
kuruṣva rājaśārdūla bhava satya-atiśravaḥ ..20..

30_20

ahaṃ niyamamātiṣṭhe siddhayartha puruṣarṣabhaḥ .
tasya vighnakarau dvau tu rākṣasau kāma-rūpiṇau .
mārīcaśva subāhuśca vīryavantau suśikṣitau ..21..

30_21

svaputraṃ rāja-śārdūla, rāma satya-parākramam .
kākapakṣa-gharaṃ śūraṃ jyeṣṭhaṃ me dātumarhasi ..22..

30_22

śakto hyeśa mayā gupto divyena svena tejasā .
rākṣasā ye vikarmāṇa steṣāmapi vināśane ..3..

30_23

rāmasya prasthānam
tacchrutvā rājaśārdūlo viśvāmitrasya bhāṣitam
prahṛṣṭa-vadanārāmamājuhāva salakṣmaṇam ..24..

30_24

(adbhutavistaram ) daivataṃ hi bhavānmametyādiyukti-rūpamāścaryaṃ prapañcam . tasya) tadvākya pratipādyasya . ( niścayam ) kariṣyāmīti aṅgīkāram . ( satyapratiśravaḥ ) satyapratijñaḥ. ( ātiṣṭhe) āsthito'si .
kāmarūpiṇau) yathecchārūpadhāriṇau . kākapakṣadharam ), bālānāṃ kapolasamīya śikhā kākapakṣaḥ. vikarmāṇaḥ) vighnakartāraḥ. ājuhaāva) āhūtavān.
(yugmakam )
'kṛta-svastyayanaṃ mātrā pitrā daśarathena ca.
purodhasā vasiṣṭhena maṅgalairabhipūjitam ..25..

30_25

sa putraṃ mūrdhnyupādhāya rājā daśarathaḥ priyam .
dadau kuśika-putrāya suprītenāntarātmanā ..26..

30_26

viśvāmitro yayāvagre tatorāmoṃ dhanurdharaḥ .
kāka-pakṣa-dharo dhanvī taṃ ca saumitriranvagāt ..27..

30_27

adhyardha-yojanaṃ gatvā saravā dakṣiṇe taṭe .
rāmeti madhurāṃ vāṇīṃ viśvāmitro'bhyabhāṣataḥ ..28..

30_28

rāmamantraśikṣaṇam
"mantragrāma gṛhāṇa tvaṃ balāmatibalā tathā .
etadvidyā-dvaye labdhe na bhavetsadṛśastava" ..29..

30_29

rāmeṇa tāḍakāvadhaḥ
tato rāmo jalaṃ spṛṣṭaṃ vā prahṛṣṭa-vadanaḥ śuci .
pratijagrāha te vidye maharṣerbhāvitātmanaḥ ..30..

31

saṃbana ghora-saṃkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpa-varātmajaḥ .
kṛtasvastyayanam ) kṛtamaṅgalam . ( purodhasā ) purohitena . (dhanvī) dhanurvidyākṛtaśramaḥ . ( anvayāta ) anujagāma . (adhyardha-yojanam ) ardhādhikayojanam . mantragrāmam ) balābalavidyā-saṃkṣaka mantra-samūham' . ( bhāvitātmanaḥ dhyātātmasvarūpāta . (ghorasaṃkāśam ) bhayānaka darśanam .
aviprahatamaikṣvākaḥ papraccha muni-puṅgavam ..31..

32

'aho banamidaṃ durga jhillikā-gaṇa-nāditam
saṃkīrṇa vaṃdarībhica kinvetadāruṇaṃ vanam ..32..

33

tamuvāca mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ .
tāṭakā nāma bhagante pāṟyāṃ sundasya dhīmataḥ .
imau janapadau nityaṃ vināśayati rāghaca ..33..

34

seyaṃ panthānamāvārya vasatyadhya-yojane .
svabāhu-valamāśritya jahīmā duṣṭacāriṇīm ..34..

35

nahi te strī-vadha-kṛte ghṛṇā kāśyā narottama .
cāturvarṇya-hitārthañca kartavya rāja-manunā" ..35..

36

munervacanamaklīvaṃ śrutvā nṛpa-varātmajaḥ .
jyā-ghopa makarottīnaṃ diśā śabdena nādayan ..36..

38

te śabdamabhinidhyāya rākṣasī krodha-mūrchitā .
śrutvācābhya dravadvegād yataḥ śabdo viniḥsṛtaḥ. 3.71.
(aviprahatam ) janasañcārarahitamato'kṣuṇṇam . ( jhillikā) koṭaviśeṣaḥ . ( duṣṭacāriṇīm ) durācāriṇīm . ( alocam ) dhṛṣṭam
(taṃ śabdaṃ śrutvā abhinidhyāya ) ityādayaḥ abhinidhyāya) śabda-deśa niścitya.
tāmāpatantīṃ vegena vikrāntāmaśanimiva .
śareṇārasi vivyādha sā papāta samāra ca ..38..

39

atha tāṃ rajanīsuṣya viśvāmitro mahāyaśā .
dadau rāmāya suprīto mantra-grāmamanuttamam .
aviveśa tato dīkṣā niyato niyatendriyaḥ ..39..

40

rāmeṇa viśvāmitrayajñarakṣaṇam
atha to deśa-kāla-jo rāja-putrāvarindamā .
anidraṃ ṣaḍahorātraṃ tapovanamarakṣatām ..40..

40_30

atha kāle gate tasmin paṣṭhe'hani samāgate .
mārīcaśca subāhuśca tathoranucarāśca ye.
āgamya bhauma-saṃkāśā rudhirodhamavāsajan ..4..

42

tāvāpatantau sahasā dṛṣṭvā rājīva-locanaḥ
mānavaṃ paramoḍāramastra paramabhāsvaram .
cikṣepa parama-kruddho mārīcorasi rāghavaḥ ..42..

43

sa tena paramāstreṇa mānavena samāhataḥ .
L
(vikrāntām ) prakṣiptām . ( uṣya, uṣitvā) ārṣamidam .niyatendiyaḥ ) nigṛhītendriyaḥ . ( ṣaḍahorātram ) ṣaḍdivasaparya̭ntam . bhīma saṃkāśāḥ ) bhayaṅkarāḥ . ( rudhirodham ) raktasrajam . ( avāsṛjan )
vavarṣuḥ . (paramādāram ) paramaśreṣṭham .
sampūrṇaṃ yojana-śataṃ kṣiptaḥ sāgara-saṃplave ..43..

44

subāhu-maraṇam
vigṛhya sumahaccāstramāgneyaṃ raghu-nandanaḥ .
suvāhūrasi cikṣepa sa viddhaḥ prāpatadbhuvi ..44..

45

viśvāmitrasya mithilā-prasthānam
adha yajñe samāpte tu viśvāmitro mahāmuniḥ .
nirītikā diśā dṛṣṭa vā kākutsthamidamabravīt ..45..

46

maithilasya naraśreṣṭha janakasya bhaviṣyati .
yajñaḥ parama-dharmiṣṭhastatra yāsyāmahe vayam ..46..

47

tvaṃ caiva nara-śārdūla sahāsmābhirgamiṣyasi .
adbhutaṃ dhanuratnaṃ ca tatra tadraṣṭumaīsi"
evamuktvā muni-baraḥ prasthānamakarottadā ..47..

48

tataḥ prāguttarī gatvā rāmaḥ saumitriṇā saha .
viśvāmitraṃ puraskṛtya yajña-vāṭabhupāgamat ..48..

49

viśvāmitra manuyāptaṃ śrutvā sa nṛpatistadā.
pratyujjagāma sahasā vinayena samanvitāḥ ..49..

50

atha rājā muni-śreṣṭhaṃ kṛtāñjalirabhāṣata .
"dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya se muni-puṅgavaḥ .
( sāgara-saṃplave) samudramadhye . (nirītikāḥ) vādhārahitāḥ .maithilasya ) mithilādhipateḥ . ( paramadharmiṣṭhaḥ) atiśaya dharmo-tpādakaḥ . ( yājñavāṭam ) yajñaśālām .
yajñopasadanaṃ brahman prāpto'si munibhistahaḥ ..50..

51

ityuktvā muni-śārdūlaṃ prahṛṣṭa-vadanastadā .
punastaṃ paripapraccha prāñjaliḥ praṇato nṛpaḥ ..51..

52

janakāya rāmāgamana-kāraṇavarṇanam
imau kumārau bhadraṃ te deva-tulya-parākramau .
kākapakṣa-dharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ ..52..

53

tasya tadvacanaṃ śrutvā janakasya mahātmanaḥ
nyavedayanmahātmānau putrau daśarathasya tau.
mahādhanuṣi jijñāsāṃ kartumāgamana tathā ..53..

54

evamuktastu janakaḥ pratyuvāca mahāmunim .
"idaṃ dhanurvaraṃ brahman janakairabhipūjitam ..54..

56

rājabhiśca mahāvīraśaktaḥ pūrita purā .
darśayaitanmahābhāga anayo rājaputrayoḥ ..5..
viśvāmitraḥ sarāṃmastu śrutvā janaka-bhāṣitam .
'vatsa rāma, dhanuḥ paśya' iti rāghavamabravīt ..56..

58

maharṣervacanādrāmo yatra tiṣṭhati taddhanuḥ .
yajñopasadanam ) yajñasthānam . ( mahādhanuṣi jijñāsām ) rāmasya dhanurviṣayāṃ didṛkṣām . purā pūritumaśaktai rājabhiścābhipūjitam
(ityanvayaḥ
mañjūṣāṃ tāmapāvṛtya dṛṣṭvā dhanurathābravīt .
idaṃ dhanurvaraṃ brahman saṃspṛśāmīha pāṇinā" ..7..
caturbhaḥ līlayā sa dhanurmadhye jagrāha vacanānmuneḥ .
āropayitvā maurvīñca pūrayāmāsa taddhanuḥ ..58 ..

58_31

tadbabhañja dhanurmadhye naraśreṣṭho mahāyaśāḥ.
tasya śabdo mahānāsīnnirghāta-sama-niḥsvanaḥ ||59..
nipetuśca narāḥ sarve tena śabdena māhitāḥ .
varjayitvā munivara rājānaṃ tī ca rāghayo ...30..

58_32

pratyāśvaste jane tasmin rājā vigata-sādhvasaḥ .
uvāca prāñjalivākyaṃ vākyajño muni-puṅgavam ..6..
bhagavan dṛṣṭvīryo me rāmo daśarathātmajaḥ .
atyadbhutamacintyañca na tarkita midaṃ mayā ..12..

63

janakānāṃ kule kīrtimāhariṣyati meṃ sutā.
sītā bhartāramāsādya rāmaṃ daśarathātmajam ..63 ..

63_33

bhavatā'numate brahman śīghraṃ gacchantu mantriṇaḥ
6 apāvṛtya ) gatāpavaraṇokṛtya . (lolayā) anāyāsenā (nirghāta-sama-nisvanaḥ) aśani-dhvani-samaḥ śabdaḥ . (vigatasādhvasaḥ rāmeṇa dhanuṣyanāropite kanyā'vivāhatā avasthāsyatīti yā bhīḥ sā gatā . (hariṣyati ) sampādayiṣyati . bhavato'nunate bhavadanumatyā
mama kauśika bhadrante ayodhyā tvaritā rathaiḥ
rājānaṃ praśritairvākyai rānayantu puraṃ mama" ..6..

66

janakenāyodhyāṃ prati dūtaprasthāpanam
jānakena samāviṣṭā dūtāste klānta-vāhanāḥ .
dadṛśurdeva-saṃkāśaṃ vṛddhaṃ daśaratha nṛpam .
tañcaiva praśritaṃ vākyamabruvanmadhurākṣaram ..65..
"pṛṣṭvā kuśalamavyagraṃ vaidehā mithilādhipaḥ .
kauśikānumate vākyaṃ bhavanta midamabravīt ..66..

66_34

tadvai ratnaṃ dhanurdivyaṃ madhye agne mahātmanā .
rāmeṇa hi mahārāja mahatyāṃ jana-saṃsadi ..6..

68

asmai deyā mayā sītā vīryaśulkā mahātmane .
pratijñāṃ tartumicchāmi tadanujñātu marhasi " ..68||

69

dūta-vākyaṃ tu tacchutvā rājā parama harṣitaḥ .
gatvā caturahaṃ mārgaṃ videhānabhyupeyivān ..69..

70

tato rājānamāsādya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam .
daśarathāprāptiḥ
mudito janako rājā harṣaṃ ca paramaṃ yayau .
praśritaiḥ vinayayuktaiḥ . ( avyagraṃ) vyapratāṃ vihāya .
kauśikānumate viśvāmitrānumatyā . (janasaṃsadi janānāṃ
sabhāyām caturahas) caturdinaparyantam . ( abhyupeyivān )
prāptaḥ
uvāca vacanaṃ śreṣṭho naraśreṣṭhaṃ mudānvitam ..70..

70_35

svāgatante naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto'si rāghava .
putrayorubhayoḥ prīti lapsyase vīrya-nirjitām ..7..

72

dadāmi paramaprīto vadhvau te muni-puṅgava .
sītāṃ rāmāya bhadraṃ te ūrmilāṃ lakṣmaṇāya ca ..72..

72_36

evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ kuśadhvaja-sute ime .
daśarathasya putrāṇāṃ pariṇayaḥ
patnyau bhajetāṃ sahitau śatrughna-bharatāvubhau ..7..

74

tataḥ sītāṃ samānīya sarvābharaṇa bhūṣitām .
samakṣamagneḥ saṃsthāpya rāghavābhimukhe tadā .
abravījjanako rājā kauśalyānanda-vardhanam ..74..

76

" iyaṃ sītā mama sutā saha-dharma-carī tava ..
pratīccha caināṃ bhadrante pāṇi gṛhīṣva pāṇinā ..7..
pativratā mahābhāgā chāyevānugatā sadā".
ityuktvā prākṣipadānā mantrapūtaṃ jalantadā ..76||

77

janakasya vacaḥ śrutvā pāṇīnpāṇibhiraspṛśan .
diṣṭyā ) asmadbhāgyavaśena . vīryanirjitām ) śauryaprāptām .angeḥ samakṣam ) rāghavābhimukhe saṃsthāpya .. sahadharmacarī dharma-kāryeṣvabhinnarūpā, striyāḥ puruṣārdhāṅginītvāt . (pratīccha) pratigṛhāṇa . (maṃtrapūtam ) kanyādānamantreṇa pūtam .
catvāraste catasṛṇāṃ vasiṣṭasya mate sthitāḥ !
yathoktena pathā cakrurvivāhaṃ vidhi-pūrvakam ..77..

78

viśvāmitra- gamanam
atha rājyāṃ vyatītāyāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ .
āpṛcchya tau ca rājānau jagāmottaraparvatam ..78..

79

rāmasya paraśūrābhimukhyaṃ tasya ca parājayaḥ
rājāpyayādhyādhipatiḥ saha putrairmahātmabhiḥ .
ṛṣīn sarvān puraskṛtya jagāma saklānugaḥ ..79..

79_37

dardaśa bhīmasaṃkāśaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam
bhārgavaṃ jāmadagneyaṃ mārge rāja-vimardinam .
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyo'bhyabhāṣata ..8..

79_38

rāma dāśarathe rāma vīryaṃ te śrūyate'dbhutam .
dhanuṣo bhedanañcaiva nikhilena mayā śrutam .
tacchutvāhamanuprāpto dhanurgṛhya paraṃ śubham ..8..
tadidaṃ ghorasaṃkāśaṃ jāmadagnyaṃ mahaddhanuḥ
(yathoktena pathā ) śāstrokta vidhinā . ( āpṛcchya ) anumatiṃ gṛhītvā . ( sabalānugaḥ ) balaiḥ anugairanucaraiśca sahitaḥ . (rāja-vimardinam ) kṣatriya-dhvaṃsakam . nikhilena ) niśśeṣataḥ . (gṛhya } gṛhītvā ārṣamidam .
pūrayasva śareṇaiva svavalaṃ darśaya ca ..42..

84

śrutvā tu jāmadagnyasya vākyaṃ dāśarathistadā .
āropya sa dhanūrāmā śaraṃ sajyaṃ cakāra .
nirvīryo jāmadagnye'sau rāmā rāmamudaikṣata ..8..
paraśurāmagamanam
tato'bhihatavīryatvātsahasaiva jaḍīkṛtaḥ .
jāmadagnyo jagāmāśu mahendra parvatottamam ..84..

86

gato rāma iti śrutvā hṛṣṭaḥ pramudito vṛṣaḥ .
codayāmāsa tāṃ senāṃ jagāmāśu tataḥ purīm .
daśarathasyāyodhyāprāptiḥ
nananda sajanā rājā gṛhe kāmai supūjitā ..8..
kṛtadārāḥ kṛtāstrāṃśca sadhanāḥ sasuhṛjjanāḥ
śuśrūṣamāṇāḥ pitaraṃ vartayanti nararṣabhāḥ ..86..

87

kasyacittvatha kālasya rājā daśarathaḥ sutam .
bharataṃ kaikeyī-putramabravīt raghunandanaḥ .
tvāṃ netumāgato bīle yudhājinyātulastava ..87..

88

gate ca bharate. rāmā lakṣmaṇaśca mahābalaḥ
pitaraṃ devasaṃkāśau pūjayāmāsatustadā ..88..

88_39

pūrayasva ) śarayuktaṃ kṛtvā ākarṣasva . ( sajyaṃ ). jyāyuktam . abhihata vīryatvāt ) nirjita-parākramatmāt . (vartayaṃti) pitruktaṃ kurvanti .
ayodhyākāṇḍam
bharataśatrubhayoḥ bharata-mātulagṛha-gamanam
gacchatā mātulakulaṃ bharatena tadānaghaḥ .
śatrughno nityaśatrughno nītaḥ bhīti-puraskṛtaḥ ..1..

88_40

atha rājño babhūvaivaṃ vṛddhasya cirajīvinaḥ .
prītireṣā kathaṃ rāmo rājā syānmayi jīvati ..2..

88_41

rāma-yauvarājyavicāraḥ
vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ .
mattaḥ priyataro loke parjanya iva dṛṣṭimān ..3..

88_42

taṃ samīkṣya tadā rājā yuktaṃ samuditairguṇaiḥ
śīghraṃ pariṣadaṃ sarvāyāmanya vasudhādhipaḥ .
hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ ..4..

88_43

"idaṃ śarīraṃ kṛtsnaṃ lokasya caratā hitam .
pāṇḍurasyātapatrasya chāyāyāṃ jaritammayā ..5..

88_44

{ anaghaḥ pāparahitaḥ . (nityaśatrughnaḥ ) nityaśatravaḥ kāmādayastaddhantā . ( prīti puraskṛtaḥ bharata-viṣayaka-sneha yuktaḥ. ( prītiḥ) cintā . ( parjanyaḥ ) meghaḥ (samuditaiḥ) svābhāvikaiḥ . ( uddharṣaṇam )
harṣa-janakam . (caratā) kurvatā . ( pāṇḍurasya ) śvetasya . ( āta-patrasya) chatrasya
sohaṃ viśrāyamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhita !
sannikṛṣṭānimān sarvānanumānya dvijarṣayān " ||6||

88_45

idaṃ bruvantaṃ muditāḥ pratyānandanṛpāpam .
vaṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nadanta iva varhiṇaḥ ..7..

88_46

"icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam .
gajena mahatā yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam..8..
[ yugmakam ]
rāmaḥ satpuruṣo loke satya-dharma-parāyaṇaḥ .
buddhyā haspatestulyā vīrye sākṣācchacīpateḥ ..9..

88_47

bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā .
śaktastrailokyamapyeko moktuṃ kiṃtu mahīmimām ..10..

88_48

tamevaṃ-guṇa-sampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam .
lokapālopamaṃ nāthamakāmayatta medinī" ..11..

88_49

teṣāmañjali-pamāni pragṛhītāni sarvaśaḥ 1
(pratyānandan ) praśaṃsan . ( vṛṣṭimantam ) varṣantam . barhiṇaḥ ) madhurāḥ . (chatrāvṛtānana ) chatreṇa āvṛtamānanaṃ yasya tam .(vṛhaspateḥ ) devaguroḥ. (śacīpateḥ ) indrasya . ( medinī ) tatsthojana ityarthaḥ . ( añjalipadmāni) padmākārānañjalīn .
pratigrahyābravīdrājā nebhyā priya-hitaṃ vacaḥ ..12..

88_50

"aho'smi parama-prītaḥ prabhāvaścātulo mama .
yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyasthāpicchatha" ..13..

88_51

tataḥ sumantra dyutimān rājā vacanamabravīt . .
rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti" ..14..

88_52

sa tatheti pratijñāya sumantro rāja-śāsanāt .
rāmaṃ tatrānayāñcakre rathena rathināṃ varam ..15..

88_53

prāsādastho ratha-gataṃ dadarśāyāntamātmajam .
gandharva-rāja-pratima loke vikhyāta-pauruṣam ..16..

88_54

taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pāśrve kṛtāñjali-puṭaṃ nṛpaḥ .
dideśa śrīmān ruciraṃ rāmāya paramāsanam .
uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kaśyapaḥ ..17..

88_55

tvayā yataḥ prajāścemāḥ svaguṇairanurañjitāḥ .
tasmātvaṃ puṣya-yogenai yauvarājyamavāpnuhi .
pragṛhītāni) prakarṣeṇa śirasi baddhāni . (kṛtātmā ) dharme
kutabuddhiḥ . (gandharva rāja-pratimam ) saundarṇe gandharva-rāja-tamam . vikhyātam ) prasiddham pauruṣaṃ ) yasya tam . kṛtāñjali-puṭam ) baddha hasta-vyam . puṣya-cogena) candrasya puṣyayogā-palakṣitakāle
kāmatastvaṃ prakṛtyaiva nirṇīto guṇavāniti" ||18..

88_56

athābhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ .
yayau svaṃ dyutimadveśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ ..19..

88_57

jñāti-dāsī yato nitya kaikayyā stu sahoṣitā
prāsādaṃ candra-saṅkāśamāruroha yadṛcchayā ..20..

88_58

mandharāyāḥ kaikeyyuttejanan
prahṛṣṭa-muditaiḥ paricchitta-dhvaja-mālinīm .
ayodhyāṃ mantharā dṛṣṭyā paraṃ vismayamāgatā ..21..

88_59

praharṣotphulla nayanāṃ pāṇḍura-kṣīma-vāsinīm .
avidūre sthitāṃ dṛṣṭavā dhātrī papaccha mantharāḥ.
atimātraṃ praharṣaḥ kiṃ janasyāsya ca śaṃsa me ..22

88_60

vidīryamāṇā harṣeṇa dhātrī tu parayā mudā .
āracakṣe'tha kubjāyai bhūyasī rāghavaśriyam ..23..

88_61

(kāmataḥ) prakāmam . śāntidāsī. mātṛkulasya dāsī .
candra-saṃkāsam) sudhā-dhavalitalātu . ( yadṛcchayā ) na kenāpi preṣitā . paurairupalakṣitām . ( ucchritaḥ ) prāsādaśikharāropitāḥ (dhvajānāṃ mālāḥ) śreṇayaḥ yasyām . (praharṣeṇa pratphulle ) vikasite
(nayane yasyāstām . ( pāṇḍura-kṣauma-vālinīna) śveta-vastra-dharām .dhātrīm rāmasyetiśeṣaḥ . (rāghava-śriyam ) rāghave rājñā nyasyamānā .
(śriyaṃ ) rājyalakṣmīm .
sā dahyamānā kopena mantharā pāpadarśinī .
śayānāmeva kaikeyīmidaṃ vacanamabravīt ..24..

88_62

"uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvāmabhi vartate .
upaplutamaghaughena nātmānamavabudhyase .
calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyāḥ srota ivaṣṇage ..25..

88_63

akṣayaṃ sumahaddevi pravṛttaṃ tvadvināśanam .
rāma daśaratho rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati" ..26..

88_64

mantharāyā vacaḥ śrutvā śayanāt sā śubhānanā .
uttasthau harṣa-saṃpūrṇā candralekheda śāradī
"rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣa nāpalakṣaye ..27..

88_65

kaikeyyā vacanaṃ śrutvā mantharā bhuśa-duḥkhitā .
dīrghamudraṇaṃ ca niśvasya kaikeyīṃ punaravīt ..28..

88_66

'bhavitā rāghavo sājā rāghavasyānu yaḥ sutaḥ .
rājavaṃśāttu bharataḥ kaikeyi, parihāsyate ..29..

88_67

( pāpadarśinī) pāpa-karmaṇa upadeṣṭrī . asyā utthāne kālokṣepo bhaviṣyatīti śayānāmeva . (abhivartate ) abhitaḥ paritaḥ vartate veṣṭayatītyarthaḥ . ( upaplutamaghaughena ) duḥkhasamūhena vyāptam . ( akṣayam )
aśakyapratīkāram . ( parihāsyate ) hīno bhaviṣyati .
darpānnirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattathā .
rāma-mātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na yātayet ..30..

88_68

evamuktvā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā .
dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya mantharāmidamabravīt ..31..

88_69

adya rāma mitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham
yauvarājye ca bharata kṣipramevāmiṣecaye ..32..

88_70

atha vai ruṣitā devī samyaka kṛtvā viniścayam .
krodhāgāre nipatitā sā vabhau malināmbarā ..33..

88_71

ājñāpya tu mahārājā rāghavasyābhiṣecanam .
upasthāna manujñāpya praviveśa niketanam ..34..

88_72

kaikeyyā daśarathādvaraprāptiḥ
sa kaikeyyā gṛha śreṣṭha praviveśa mahāyaśāḥ .
pāṇḍurānamivākāśaṃ rāhu-yukta niśākaraḥ ..35..

88_73

tatra tāṃ patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām
pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatī-patiḥ .
saubhāgyavattayā pati-vātsalyatayā (vairaṃ na yātayet
vairaniryātanaṃ na kuryāt . (rūṣitaḥ . kruddhaḥ . ( malināmbarā ) malinavastradharā upasthāna manujñāpya ) upasthitānā mantri purohitādīnāṃ sva-sva-gṛha-gamanamanujñāpya . ( pāṇḍurābhretyādi) ruṣṭa kaikeyīyukattayā, sudhā dhavalatayā ca pāṇḍurānayuktatvamākāśasya !(ayācitām . tathā śayanānunitām .
tāṃ vai kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam ..36..

88_74

'bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇa-cetasi
ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasi sthitam .
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape ..37..

88_75

uvāca pṛthivī-pālaṃ kaikeyī dāruṇaṃ vacaḥ .
"smara rājan purāvṛttaṃ tasmin devāsure raṇe
tatra svāṃ cyāvayacchatruḥ tava jīvitamantarā ..3..

88_76

tatra cāpi mayā deva yattvaṃ samabhirakṣitaḥ .
jāgratyā yatamānāyāstato me pradade varau ..39..

88_77

tau tu dattau varau deva nikṣepau mṛgayāmyaham
tavaiva pṛthivīpāla sakāśe raghunandana ..40..

88_78

tatpatiśrutya dharmeṇa na cedāsyasi meṃ varam .
adhava hi mahāsyāmi jīvitaṃ tvadvimānitā.
tau tāvadahamadyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ ..4..

88_79

abhiṣeka-samārambha rāghavasyāpa kalpitaḥ .
anenaivābhiṣekeṇa bharato me'bhiṣicyatām ..42..

88_80

( sukṛtena) svapuṇyena . ( cyāvayaditi) aḍabhāna pārṣaḥ
śatruḥ ) śamvaraḥ . ( jīvitamantarā ) prāṇaharaṇaṃ vinā. (nikṣepau nyāsarūpeṇa sthāpitau . mṛgayāmi vāñchāmītyarthaḥ . (pratiśrutyaḥ śapatha-pūrvaṃ pratijñāya . ( ( samārambhaḥ ) sāmagrī .
(22)
nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ
caurājina-dharo dhīro rāmo bhavatu tāpasaḥ" ||43||

88_81

tataḥ śrutvā mahārājaḥ kaikeyyā dāruṇaṃ vacaḥ
cintāmabhisamāpede muhūrtaṃ pratatāpa ca ..44||

88_82

daśaratha vilāpaḥ
“sadā te jananī-tulyāṃ vṛttiṃ vahati rāghavaḥ
tasyaiva tva anarthāya kiṃ nimittamihādhatā ..45..

88_83

añjaliṃ kurmi kaikeyi pādā cāpi spṛśāmi te
śaraṇaṃ bhava rāmasya mā dharmo māmiha spṛśet ..46..

88_84

putra-śokāditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi .
viceṣṭamānamutprekṣya saikṣvākumidamabravīt ..47..

88_85

"āhuḥ satyaṃ hi paramaṃ dharme dharmavido janāḥ.
satyamāśritya hi mayā tvaṃ ca dharme pracoditaḥ .
pravrājaya sutaṃ rāma triḥ khalu tvāṃ bravīmyaham ..48..

88_86

samayaṃ ca mamāsūmaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi .
agrataste parityaktā parityakṣyāmi jīvitam ..19..

88_87

abhisamāpede ) prāpa)pratatāpa mūrchāṃ prāptaḥ . ( kurmi)
ityārṣam . ( viveṣṭamānam ) vividhaceṣṭāḥ kurvantam . ( parityaktā upekṣitā
evaṃ pracodito rājā kaikeyyā nirviśaṅkayā.
nāśakat pāśamunmoktuṃ balirindra-kṛtaṃ yathā ..50..

88_88

tāṃ tathā bruvatastasya bhūmipasya mahātmanaḥ .
prabhātā śarvarī puṇyā candra-nakṣatra-mālinī ..51||

88_89

vasiṣṭho guṇa-sampannaḥ śiṣyaiḥ parivṛtastadā .
upagṛhyāśu saṃbhārān praviveśa purottamam ..52..
sumantra-praveśaḥ
satvapaśyadviniṣkrāntaṃ sumantraṃ nāma sārathim
dvāre manuja-siṃhasya sacivaṃ priyadarśanam ..53..

88_90

tamuvāca mahātejāḥ sūta-putraṃ viśāradam .
vasiṣṭhaḥ "kṣipramācakṣva nṛpatemāmihāgatam" ..54..

88_91

iti tasya vacaḥ śrutvā sta-putro mahābalaḥ .
stuvannṛpati-śārdūla praviveśa niveśanam ..55..
yadā vaktuṃ svayaṃ dainyān śaśāka mahī-patiḥ .
tadā sumantra mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha ..56..

88_92

( indrakṛtam ) inda-prerita-vāmanakṛtam . (pāśam ) pada-
trayamita pratijñāta-bhūmi-dāna-rūpam . ( prabhātā mātā-) rātrirityarthaḥ .
( saṃbhārāna ) kuśādīn . ( dainyaṃ ) satya-pāśa-bandhanam
mantrajñā) svakārye vaktavyā .
24
"sumantra rājā rajanīṃ rāma-harṣa-sabhutsukaḥ
prajāgara-pariśrāntaḥ nidrā vaśamupāgataḥ ..17..

88_93

tadgaccha tvarita mūta rājaputraṃ yaśasvinam .
rāmamānaya bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā ..5..

88_94

pratibudhya tato rājā idaṃ vacanamabravīta
rāmamānaya sūteti yadasyabhihito'nayā" ..59..
sa rājavacanaṃ śrutvā śirasā pratipūjya tam .
kaikeyyāḥ sumantrāya rāmānayanādeśaḥ
nijagāma nṛpāvāsānmanyamānaḥ bhiyaṃ mahat ..6..

88_95

prāñjaliṃ sukhaṃ dṛṣṭvā vihā- śayanāsane .
rāja-putradhācedaṃ śusantrī rāja-satkṛtaḥ ..6..

88_96

"kausalyā samajā. rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati .
mahighyā saha kaikayyā gamyatāṃ tatra mā ciram ..32..

88_97

atha sītāmanujñāpya kṛta-kautuka maṅgalaḥ .
niścakrāma sumantreṇa saha rāmā niveśanāt ..63..

88_98

rāmāgamanam
sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe.
sumukhaṃ ) prasanna-vadanam . kauśalyā suprajā ) yena suputreṇa tvayā kausalyā suprajāvatī taṃ tvām . (kṛtaḥ) anuṣṭhitaḥ . kautukārthaṃ ) amiṣakotsavārthaṃ . maṅgalaṃ yena saḥ.
kaikeyī-sahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā ..64..

88_99

sapituścaraṇau pūrvamabhivādya vinītavat .
tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ ..65..
rāmetyuktvā ca vacanaṃ vāpa-pākulekṣaṇaḥ .
śaśāka nṛpatirdīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum ..66..

88_100

tadapūrvaṃ narapatedṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham .
cintayāmāsa caturo rāmaḥ pitṛ-hite rataḥ ..6..

88_101

daśarathaṃ dṛṣṭvā samasya khedaḥ
"anyadā mā pitā dṛṣṭvā kupito'pi prasīdati .
tasya māmaya saṃprekṣya kimāyāsaḥ pravartate ..68..

88_102

kaikeyyā tatkāraṇapracchanam
sadīna iva śokena viṣaṇṇa-vadana-dyutiḥ .
kaikeyīmabhivādya va rāmo vacanamabravīt ..69..
'kañcinmayā nāparāddhamajñānādana me pitā.
kupitastanmamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya ..7..
atoṣayan mahārājamakurvan vā piturvacaḥ .
muhūrtamapi neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe" ..71..

88_103

mukhena upalakṣitam . (susamvahitaḥ ) nityamekāgracittaḥ-vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ) aśru-vyāpta netraḥ. (anyadā) anyakāle
(āyāsaḥ) khedaḥ.
kaikayā uttaram
evamuktā tu kaikeyī rāghaveṇa mahātmanā .
uvācedaṃ sunirlajjā dhṛṣṭa mātmahitaṃ vacaḥ ..72..

88_104

yadi tadvakṣyate rājā śubha vā yadi vā'śubham .
kariṣyasi tataḥ sarvamākhyāsyāmi punastvaham'
etattu vacanaṃ śrutvā kaikeyyā samudāhṛtam
uvāca vacanaṃ rāmastāṃ devīṃ nṛpa-sannidhau ..7..

88_105

samasya pitrādeśa-pālana-saṃdehe śokaprakāśaḥ
"aho dhiṅ nāhase devi vaktuṃ māmīdṛśaṃ vacaḥ .
ahaṃ hi vacanādrājña pateyamapi pāvake ..7..

88_106

bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyamapi cāṇave .
niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca ..7..

88_107

tadbrūhi vacanaṃ devi rājño yadabhikāikṣitam
kaikeyyā rāmāya svavara-śrāvaṇam
kariṣye pratijāne ca rāmo dvinābhibhāṣate ..7..

88_108

tamārjava samāyuktamanāryā satyavādinam
uvāca rāma kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam .
" sannideśe pitustiṣṭha yathānena pratiśrutam ..78..

88_109

(rājā yad vakṣyati tat kariṣyatītyarthaḥ):dhik māmiti śeṣaḥ hitena ) hitakartrā . ( dvirnābhibhāṣate ) yaduktaṃ taduktameva, tadviruddhaṃ punarna vadati . (ārjava-samāyuktam ) vinayasampannam . ( sannideśe ) pitṛ-pratijñā-sampādane .
tvayā raṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca.
bharatastvabhiṣicyeta yadetadabhiṣecanam .
tvadarthe vihitaṃ rājñā tena sarveṇa rāghava ..79..

88_110

etat kuru narendrasya vacanaṃ raghunandana .
satyena mahatā rāma tārayasva nareśvaram ..8..

88_111

tadapriya mamitraghno vacanaṃ maraṇopamam .
śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt ..81..

88_112

rāmasya kaikeyyāḥ saṃdeha-nirākaraṇam
"nāhamartha-paro devi lokamāvastumutsahe .
viddhi māmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam ..82..

88_113

nahyato dharma-caraṇaṃ kiścidasti mahattaram .
yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacana-kriyā ..83..

88_114

yāvanmātaramāpṛcche sītāṃ cānunayāmyaham .
tato'dya va gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam ..84.."

88_115

vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitustathā .
kaikeyyāścāpyanāryyāyā niṣpapāta mahādyutiḥ ..85||

88_116

(satyena) satya-paripālanena .
( artha-paraḥ) dhanalubdhaḥ
svārthasādhana-paro vā . (vacana-kriyā ) ājñapti-karaṇam . ( niṣpapāsa ) niścakrāma
rāmasya mātṛ-gṛha-gamanam
'jagāma sahito mātrā māturantaḥpuraṃ vaśī.
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam ..86..

88_117

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭayā māla-nandana māgatam
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśora vaḍavā yathā ..87..

88_118

pariṣvaktaśca bāhubhyāmuṣaghātaśca mūrdhni .
dattamāsanamālambya bhojanena niyantritaḥ .
mātaraṃ rāghavaḥ kiñcid brīḍāta prāñjalirabravīt ..88..

89

rāmasya mātre sva-nirvāsavṛtta śrāvaṇam
"bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati .
māṃ punardaṇḍakāraṇye vājayati tāpasam .
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ vijane vane" ..89..

89_119

tadvṛttaṃ śrutvā kauśalyā mūrchā
sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā dane.
papāta sahasā devī devateca divaścyutā ..9..

89_120

vāmaduḥkhācitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva .
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gata-cetasam ..11..

89_121

sa rāghava mupāsīnamasukhārtā sukhācitā.
uvāca puruṣa-vyādhamupapṛṇvati lakṣmaṇe ..12..

89_122

(vaśī) jitendriyaḥ (bhicākāma) abhimukhaṃ jagāma .
pramāmayati ) preṣayati . (nikṛttā) chinnā . (yaṣṭiḥ )śākhā. divaścyutā ) ākāśāt patitā (asukhārtā) sukhanāśenārtā.
kauśalyāyā:vanagamanānniṣedhaḥ
" na cādhayaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam .
-vihāya śoka-santaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ ..13..

89_123

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā hyaham .
tvāṃ sāhaṃ nānujānāmi na gantavyamitovanam " ..14..

89_124

rāmasya kauśalyā sambodhanam
-uvāca bhūyaḥ kausalyā prāñjaliḥ śirasā nataḥ .
" nāsti śaktiḥ piturvākyam samatikramituṃ mama .
anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam ..95..
yāvañjīvati kākutsthaḥ pitā bhe jagatī-patiḥ .
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvadeṣa dharmaḥ sanātanaḥ" ..9..

89_125

evamuktā tu rāmeṇa vāṣpa-pākulekṣaṇā .
sāpanīya tamāyāsamupaspṛśya jalaṃ śuci.
cakāra mātā rāmasya maṅgalāni manasvinī ..17..

89_126

rāmasya sītāsamīpe gamanam
praviveśātha rāmastu svaṃ veśma suvibhūṣitam .
prahṛṣṭa-jana-sampūrṇa hiyā kiścidavāṅmukhaḥ ..18..

99

atha sītā samutpatya vepamānā ca taṃ patim .
(adharmyam ) dharma-viruddhaṃ, kaniṣṭhasya rājya prāpti-rūpam
anumanyasva) ājñāpaya . ( upaspṛśya ) ācamya . (āyāsam) rāma-viyogajaṃ duḥkham . ( sītā kathaṃ. mayā binā sthāsyati ) iti cintā
apaśyacchoka-santaptaṃ cintā vyākulitendriyam ..99..

99_127

tāṃ dṛṣṭvā sahi dharmātmā na śaśāka manogatam..
taṃ. śoka rāghavaḥ soḍhuṃ tato vivṛtatāṃ gataḥ ..10..

102

sīte tatrabhavāṃ stāta: pravājayati māṃ vanam .
so'haṃ tvāmāgato draṣṭuṃ prasthito vijanaṃ vanam ..101..
sā tvaṃ vaseha kalyāṇi rājñaḥ sasanuvartinī
bharatasya ratā dharma satya-vrata-parāyaṇā ..102..

102_128

sītāyāḥ saha-gamanāya prārthanam
evamuktā tu vaidaihī priyāhām̐ priya vādinī .
praṇayādeca saṃkuddhā bhattāramidamabravīt .
“naya mām̐ vīra vistabdha pāeṃ mayi na vidyate ..10..

104

kiṃ tvā manyata vaidehaḥ pitā meṃ jagatīpatiḥ .
rāma jāmātaraṃ prāpya striyaṃ puruṣa-vigraham ..104..

104_129

kiṃ hi kṛtvā viṣaṇṇastvaṃ kuto vā bhayamasti te .
(vivasatāṃ gataḥ) vivṛtābhiprāyaṃ gataḥ svābhiprāyaṃ prakāśita
vānityarthaḥ . ( tatra-bhavān) pūjyaḥ . (samanuvartinī ) anukūlā priyārhā) priya-bhāṣaṇayogyā . (praṇayāt ) snehāt . (pāpam . aparādhaḥ . (striyaṃ puruṣavigraham ) ākāreṇa puruṣaṃ kriyayā tu strīrūpam . (kiṃ hi kṛtvā ) kiṃ manasi vicārya
yatparityaktu-kāmastvaṃ māmananya-parāyaṇām ..10..

106

svayaṃ tu bhāryāṃ kaumārīṃ ciramadhyuṣitāṃ satīs .
śailūṣa iva māṃ rāma parebhyo dātumicchasi ..106..

107

na pitā nātmajo vātmā na mātā na sakhī-janaḥ.
iha pretya ca nārīṇāṃ patireko gatissadā ..107..

107_130

yadi tvaṃ prasthito durga vanamadha va rāghavaḥ .
agrataste gamiṣyāmi mṛdanantī kuśa-kaṇṭakān ..10..

First 200 of 487 passages. Read on

See also: more in Verse epitomes and versifications