Pramāṇa · Search · About · API

Commentary of Setuśāstrin

Commentary on Ashtaprasa (Aṣṭaprāsa)

Language
Sanskrit
Author
Setuśāstrin
Extent
115 passages, 4,333 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Kavyamala : Part X; ed. Pandit Kedarnath, Vasudeva Sharma Pansikar; Kāvyamālā; Nirnaya Sagar Press; 1915 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

p1

tyamaraḥ | tasya āviṣkṛtiḥ utpādanaṃ tatra lampaṭā samarthā iṣupaṭalī bāṇasamūhaḥ tayā lavyaḥ chedyaḥ āśarādhīśvaraḥ rāvaṇaḥ yasya sa tathoktaḥ | raviṇā sūryeṇa āsāditā doḥpratāpartulanā bāhupratāpasāmyaṃ yasya saḥ | havyaṃ aśnātīti havyāśaḥ agniḥ tadvavaḥ subrahmaṇyaḥ sa iva sundaraḥ saundaryavān | kravyamaśnantīti kravyāśāḥ rākṣasāḥ teṣāṃ vairī śatruḥ ||

2

alakāḥ cūrṇakuntalāḥ teṣāṃ antāni agrāṇi lambāni alakāntāni yasya saḥ | kairavasuhṛt candraḥ tasya bimbaṃ maṇḍalam | 'bimbo'strī maṇḍalaṃ triṣu' ityamaraḥ | tadviva ānanaṃ mukhaṃ yasya saḥ | śambāmarśaḥ vajrasparśaḥ | taṃ rāghavaṃ raghoḥ gotrāpatyaṃ rāmaṃ śaraṇaṃ rakṣakaṃ ālambāmahe | vayamiti śeṣaḥ ||

3

kumbhāviva uru kucayoḥ viśeṣaṇam | mahāntāvityarthaḥ | rambhe iva ūrū yāsāṃ tāḥ rambhoruvaḥ | laṅkāpuryāṃ vidyamānāḥ rambhoruvaḥ rākṣasayaḥ tāsāṃ kucau tayoḥ bāṣpapūraḥ netrāśrupravāhaḥ ||

4

aṃsayoḥ bāhumūlayoḥ āsaktau niṣaṅgau śaradhī yasya tam | āśaracamvāḥ hiṃsāyāḥ anapetaṃ āyudhaṃ yasya tam | haṃsaḥ sūryaḥ | 'bhānurhaṃsaḥ sahasrāṃśuḥ' ityamaraḥ | taṃ tādṛśaṃ yadi na śaṃsāmi na staumi yadi kiṃ phalaṃ sādhayeyam | na kiṃcidapītyarthaḥ ||

5

tudanti | 'tuda vyathane' | na mṛṣā na mithyā | tena kāraṇena malīmasa vibhramaṃ bhavati | tataḥ bhāvi bhaviṣyatkiṃ kṛtyaṃ na kimapi | ityantaḥ manaḥ | antāvasare sati maraṇakāle ||

6

ambuvṛttiḥ abbhakṣaṇam | upasthitaṃ anāyāsallabhyam | mastūni maṇḍānīva | dyustūrabhrajayījya dyus ākāśaḥ tatra tūr śabdāyamānaṃ yadabhraṃ taṃ jayatīti jayinī jyā maurvī yasya | saṃbodhanam | 'maurvī jyā śiñjinī guṇaḥ' ityamaraḥ | tasya me viṣayābhibhūtasya enaḥ pāpaṃ tūrva nāśaya | 'kaluṣaṃ vṛjinaino'gham' ityamaraḥ ||

7

ahaṃ taṃ yaḥ raghukule janma gṛhītavān uttārakaṃ vedmi | yuddhe asṛgdhun‍yā raktanadyā īṣatkarapāṭalimni | yasmin rāme ityadhyāhāryam | brahmaṇā vidhinā nutiḥ ninye kṛtā | rāvaṇavadharātparya brahmagatya rāmamastauṣīditi rāmāyaṇakathātrānusaṃdheyā ||

8

yena rāmeṇa dhanuṣi śarasya āropāt viratam | uparatamityarthaḥ | ripustrīrodamityasya viśeṣaṇadvayametat | ārohavyapanītamekhalaṃ apāstorojahāraṃ puṃsāmāśramacatuṣṭayavat strīṇāmāśramatraye antyāśramasya vaidhavyasyārohāt vyapanītamekhalamityarthaḥ | nīrogatāvāptaye roganivṛttaye ityarthaḥ ||

9

upāsata kriyāpadam | 'āsa upaveśane' | āṅ‌pūrvaḥ laṅi prathamapuruṣabahuvacanamātmanepadi | vidheḥ brahmaṇaḥ | karuṇākośāya dayānilayāya | kīśākāradharaiḥ vānararūpibhiḥ ||

10

svavīkṣaṇena sarvo'pi vardhata iti | abhitaḥ āyāmena vaiśālyena sphurat prakāśamānaṃ akṣipadmayugalaṃ yasya tam | jāyā sītā anujaḥ lakṣmaṇaḥ tābhyāṃ yutam| dhyeyaḥ dhyātuṃ yogyaḥ ākāraḥ svarūpaṃ yasya tam | udāraṃ nirmalam | kāyānukāryambudaṃ kāyaṃ śarīraṃ anukarotīti kāyānukārī ambudaḥ meghaḥ yasya tam ||

11

āsannā samīpasthā yā kṣitikanyakā jānakī tasyāḥ kucataṭaṃ tatra vyāsaṅginī lambamānā yā hārāvalī mauktikahārapaṅktiḥ tasyāḥ śrīḥ śobhā tasyāṃ saṃkrāntaṃ saṃnibaddhaṃ akṣivalanaṃ akṣisaṃcāraḥ yasya saḥ | vāsantīsrak mallikāmālā tayā alaṃkṛtaḥ | malayajollāsaṃ malayacandanam | mama akhilaṃ trāsaṃ nirasya māṃ rakṣatu ||

12

dehasya cyutiḥ maraṇaṃ tadabhivyāpya ādehacyuti maraṇaparyantam| durjayāni indriyāṇi yasya saḥ| tasya bhāvaḥ tattā tayā | bhūdevābhijane'pi brāhmaṇarūpe uttamajanmanyapi pātakaṃ bhavatu tāvatā vayaṃ sīdema kim | ṣad‌dhātuḥ viśaraṇāyarthaḥ | vidhiliṅi uttamapuruṣabahuvacanam ||

13

nijasya svasya purovāsībhavanmārutiḥ yasya tasya sa tathoktaḥ | puraḥ sthitahanumānityarthaḥ | śrīsīmamūrtyā adhikasaundaryavatyā | nāsīraṃ senāmukham | prakṛte sabhāyām | arpitaḥ dattaḥ hāraḥ muktāhāraḥ yasmai saḥ ||

14

yaḥ aśeṣajagatāṃ samastajagatāṃ āditvaṃ ādikāraṇaṃ ādikāraṇatvaṃ dadhadapi dityapatyāntakṛt diteḥ apatyāni asurāḥ teṣāmantakṛt nāśakṛt | vyādiṣṭaḥ prārthitaḥ | nediṣṭhaṃ antikatamaṃ navasudhā abhinavāmṛtaṃ tadiva svādu rucyutpādanaṃ iṣṭaṃ satāṃ mahatām | antaḥ manasi | dīpaṃ prakāśakam | kīrṇaṃ vyāptam ||

15

ākhau mūṣike | ‘kharvākhurbālamūṣikā’ iti durgaḥ | āhitaṃ nyastaṃ vigrahaṃ śarīraṃ yasya saḥ | vighneśvara ityarthaḥ | yatkaraḥ yasya śivasya karaḥ śaikhāvataḥ agrimau nū tau khāṭapravarau khe aṭantīti khāṭāḥ teṣāṃ pravarau śreṣṭhau śivavighneśvarau | yadīyamanunā yasya rāmasya manunā mantreṇa maukhānubandhojjvalau mukhālaṃkārasahitau | etadrāmatāpanīyākhye granthe prasiddham ||

16

kacchaḥ jalasamīpavṛttideśaḥ | ‘kacchamanūpe’ iti bopālitaḥ | tatrādhirūḍhā utpannā atasī puṣpaviśeṣaḥ tasyāḥ gucchaṃ mañjarī tadiva aṅgaprabhā yasya tasya saṃbodhanam | mama antaraṃ cañcalacittaṃ samāgaccha viśa | aṇutvātkathaṃ mardanaṃ saṃbhavatīti pṛcchāṃ mā kuru | adrisadṛśaṃ tat sītāpariṇayapaṇanabhūtaṃ śāmbhavaṃ kārmukaṃ dhanuḥ bhavān nācchānatkiṃ na cchinnavān kim | khaṇḍitavānevetyarthaḥ | ‘cho chedane’ śyani laṅrūpam | aṇuṃ yatnāt mardaya | anavayavatvādeva cchedo na prārthitaḥ kiṃtu mardanameva ||

17

yaṃ rāmaṃ guhāṃ gehaṃ viśantaḥ | guhāvāsina ityarthaḥ | niyaminaḥ yoginaḥ niyamena cittacāñcalyarāhityena ūhante tarkayanti | yaḥ dehiṣu prāṇiṣu haṃsākṛtiḥ paramātmarūpī asti | caturvyūhaṃ keśavādivyūhaṃ saṃkarṣaṇādivyūhaṃ vā gṛhṇāti svīkaroti ||

18

ūruparyupaveśitā aṅkasthā priyatamā yasya tam | gīrūḍhaṃ gīrṣu rūḍham | kavimaṇḍalastutyamityarthaḥ | caraṇena pādena strīrūpaṃ prāptā ekopalā yasya tam | dāruṇi pādukābhyāṃ upāhitā vinyastā rājyasaṃpadaḥ yena tam ||

19

eṣaḥ jīvaḥ anādiḥ ādiśūnyā yā karmapaṭalī karmasamūhaḥ tām abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ eti prāpnoti | pūrvakarmānuguṇyena janma labhata ityarthaḥ | vātyāṃ vātasamūham bhītyāgāya bhayavisarjanāyetyarthaḥ | saṃbodhanam | tataḥ tasmāt kāraṇāt bhūteṣu karuṇā tasyāḥ caityāyamāne īkṣaṇe yasya tam | caityāḥ rathyākoṇasthitābhijñānavṛkṣāḥ ||

20

ekai kecijjanāḥ mādhavaṃ viṣṇum, apare indumauliṃ śaṅkaram, anye nākeśamindram, namovākena namaḥśabdena anusarantu namaskāraṃ kurvantu | ahaṃ tu tān pūrvoktān stokenāpi kiṃcidapi nāśraye | yā bhītiḥ viśravastokena rāvaṇena ajani utpannā tāṃ bhītiṃ apāsya dūrīkṛtya ||

21

yaḥ ananyayā avyabhicāriṇyā prapatanaṃ namaskāraṃ sādhu samyak karoti tanoti taṃ namaskāriṇaṃ lokaṃ janam | 'lokastu bhuvane jane' ityamaraḥ | bhuvane jagati abhayaṃ nirbhayaṃ nayantaṃ kurvāṇam | pākaṃ paripakvaphalarūpaṃ ḍimbhaṃ vā kṛtāntasya yamasya vikaṭe vistṛte bhruvau vākyāni ca taiḥ śokaṃ duḥkhaṃ mopagamaṃ iti tameva rāmameva āśraye ||

22

padayoḥ caraṇayoḥ | bhūṣāyitaiḥ pāṃsubhiḥ pāṣāṇaṃ śilāṃ kalabhāṣiṇīṃ ahalyām | apākurvate tiraskurvate | doṣācareśaḥ rāvaṇaḥ tasya dviṣe śatrave | pūṣā sūryaḥ | añjaliyantraṇā añjalibandhaḥ ||

23

kalpāpāyaḥ pralayakālaḥ tatra vidyamānaḥ yaḥ ghanāravaḥ meghadhvaniḥ tasya smayaḥ garvaḥ taṃ bhinattīti bhid tena śilpākareṇa citrāṇi karmāṇi kurvatā raṇe jayaṃ jalpatā ādiśan kurvan bhajan | bhajatāṃ kalpāgaḥ devadāruḥ karuṇākalpāvalokaḥ kṛpālaṃkṛtavīkṣaṇaḥ purā avatārātpūrvaṃ viṣṇutve talpāyitāhīśvaraḥ | śeṣaśāyītyarthaḥ ||

24

kaṃjabhavātmanā brahmārūpeṇa kartā sraṣṭā | mukundātmanā viṣṇurūpeṇa bhartā pālakaḥ | harātmanā śaṃkarātmanā hartā saṃhārakaḥ | yasya smartā | karmaṇi ṣaṣṭhī | evamanyatrāpi | yatsmartā ujjati tyajati apathe durmārge sartāro'pi vartamānā api ārtānvayaṃ dīnasamohaṃ adatāraṃ rakṣitāraṃ raghupatiṃ śritāḥ āśritāḥ ||

25

kantuḥ icchā vidheyavirahāt manasā yadipsitaṃ kāryaṃ tatkartumaśakyatvāt manaḥ cittaṃ hanti bādhate | mantuḥ aparādhaḥ purāṃ hantuḥ īśvarasya madhorhantuḥ viṣṇoḥ etayoḥ aṅghrikamalaṃ caraṇāravindaṃ na smaryata eva | dhanināṃ nantuḥ | karmaṇi ṣaṣṭhī | dhanikānsevamānasyetyarthaḥ | raghuvīrapādabhajanāt saṃtuṣyataḥ saṃtuṣṭasya me mama anehasaḥ dināni santu | raghuvīrapādabhajanenaiva dināni gacchantviti niṣkṛṣṭo'rthaḥ ||

26

kaṅkālābharaṇaḥ śivaḥ tatsaṃbandhī yaḥ cāpaḥ tasya dalanā khaṇḍanaṃ tasya ṭaṃkāraḥ tena bhinnaṃ ambaraṃ yasya tam | śaṅkayā ākṛṣṭaḥ samīpamāgataḥ yaḥ kuṭhārabhṛt paraśurāmaḥ tasya madaḥ garvaḥ sa eva śilā pāṣāṇaḥ tasyāḥ ṭaṃkā śilābhedī kaścana āyudhaviśeṣaḥ seva ojaḥ yasya tam | ātaṅkaṃ vahatīti ātaṅkāvahaḥ jyāyāḥ maurvyāḥ svanaḥ śabdaḥ yasya taṃ prakāśakam ||

27

dviṣatāṃ śatrūṇāṃ kaṅkālaiḥ asthibhiḥ kaṅkāvaliṃ gṛdhrasamūhaṃ sukhitavān sukhinaṃ kṛtavān | kaitavanyaṅkau māyāmṛge mārīce arpitaṃ śāsanaṃ śikṣā yena saḥ | ghanaghaṭā meghasamūhaḥ | aṅkaṃ utsaṅgaṃ āropitā prāpitā yā maithilī tasyāḥ kucataṭālaṃkārakastūrikāpaṅkālepane makarikāpatrādinirmāṇe kautukī ||

28

kārtikeyavapuṣāpi subrahmaṇyaśarīreṇāpi āśaṃsanīyā prārthyamānā dyutiryasya saḥ | aiśaṃ śaiva kārmukaṃ dhanuḥ | kmā Pere ? no - kṣmā : kṣmā śaṃkare kṣmā bhūmiḥ tasyā śaṃkare maṅgalakare upasthite sati samī- - typo/misread: kmā Pere? Let's re-read carefully: 'kṣmāśaṃkare kṣmā bhūmiḥ tasyā śaṃkare maṅgalakare upasthite sati samī-' pasthite sati | dāśaṃ guhaṃ kīśaṃ sugrīvamapi sakhāyaṃ mitram | sāśaṃ āśāsahitam ||

29

udañcitaṃ utpannaṃ bhayaṃ yeṣāṃ te grāmīṇāḥ laṅkāvāsinaḥ udañcitabhayāḥ grāmīṇāḥ yasyāḥ sā tādṛśī yā laṅkāpurī tasyāḥ sāmīcīnyaṃ sukhasthitiḥ tāṃ haratīti haraḥ yaḥ iṣuḥ bāṇaḥ tasya pāvakena agninā dalat nirastaḥ vāmīmukhāgniḥ vaḍavāgniḥ tasya smayaḥ ahaṃkāraḥ yasya saḥ ||

30

kārāgāraṃ bandyāgṛhaṃ tasya samānā yā saṃsṛtiḥ saṃsāraḥ tasya nirākārāya nivartakāya | saccinmayaṃ saccidrūpaṃ yaṃ dhīrāḥ tīvrabhaktimantaḥ | nīrāgamohasmayāḥ rāgamohagarvvarahitāḥ | tārādevaraḥ sugrīvaḥ | nīrākaraḥ samudraḥ ||

31

prapannaharaṇe śaraṇāgatasaṃrakṣaṇe saṃdehakṛdbhiḥ itarairdevaiḥ kim| tān pūrvoktān vindeyaṃ yadi śaraṇaṃ gato yadi āryāḥ pūjyāḥ māṃ vimūḍha iti na nindeyuḥ kim | nindeyurevetyarthaḥ | kiṃ deyaṃ dātuṃ yogyaṃ kiṃ adeyaṃ ityasminviṣaye aviduṣaṃ avidvāṃsam | sakaleṣṭadātāramityarthaḥ| vañcanāmṛgaḥ tasya ripum ||

32

kasya rāmasya kīrtiḥ yaśaḥ kundakuṭajasphūrtismayaṃ kundasya kuṭajasya tadākhyapuṣpaviśeṣasya ca sphūrtiḥśobhā tasyāḥ smayaṃ garvaṃ rodasīpūrtivyañjitavaibhavā satī rodasī dyāvāpṛthivyau tatra vyañjitaṃ vaibhavaṃ yasyāḥ sā tathā satī | sarvatra vyāptā satīti tātparyārthaḥ | kārtikyulārendunā śaraccandreṇa tulāṃ sādṛśyaṃ añcati prāpnoti | mūrtiśrījitavārmucā svadehakāntijitameghena amunā śrīrāmeṇa mārttikyāḥ mṛtsaṃbandhinyāḥ | mandāyā ityarthaḥ | mateḥ buddheḥ sphuraṇaṃ uparyupari sphuraṇaṃ pradiśatā | dadatetyarthaḥ | amunetyasya viśeṣaṇametat | mārtiprasūtiḥ mṛtiḥ maraṇaṃ prasūtiḥ jananam | jananamaraṇakāriṇītyarthaḥ | ārtiḥ pīḍā hriyeta ||

33

bāṇaśatasya anekabāṇasya unmocanārambhī yaḥ rāmaṃ kumbhīrapramukhāmbusatvanicitaṃ kumbhīraḥ nakraḥ | 'nakrastu kumbhīraḥ' ityamaraḥ | saḥ pramukhaḥ ādiḥ yeṣāṃ tāni ambusatvāni taiḥ nicitaṃ vyāptaṃ gambhīramagādhaṃ payodhiṃ samudraṃ bhītiṃ bhayaṃ antaḥ nyadhāt ādadhāna | kumbhībhūḥ agastyaḥ | sanmanāṃsyeva kumbhīśāḥ gajaśreṣṭhāḥ tairaniśaṃ baddho yaḥ gāruḍamaṇiḥ sa iva bhavatīti stambhībhavantam | marutāṃ devānām ||

34

gallayoḥ gaṇḍayoḥ ālambitaṃ ratnakuṇḍalayugaṃ yasyāstām | hṛdayabhūḥ manmathaḥ tasya bhallau bāṇau tayoḥ anukalpe sadṛśe īkṣaṇe tasyāḥ tām | allāmambāṃ avantyāḥ sutāṃ jānakīṃ ramayan saṃtopayan cillābhāya jñānalābhāya cittakhuralī cittameva khuralī bālakrīḍāsthānaṃ tatra mallāyamānaḥ vīro bhavet ||

35

gaṅgīyannṛpaḥ gaṅgāmātmana icchatīti gaṅgīyan nṛpaḥ bhagīrathaḥ sa cāsau nṛpaśca gaṅgīyannṛpaḥ tasya vaṃśaḥ tasya mauktikaṃ muktāphalam | saṃbodhanametat | śṛṅgiṇaḥ parvatāḥ teṣāṃ īśaḥ meruḥ tasya kalpaṃ sadṛśaṃ dhanuḥ tisṛbhiḥ bhaṅgībhiḥ samujjvalatanau bhṛṅgīkulaśrīmuṣi bhramarakulavat śyāme | etattanāviti asya viśeṣaṇam | vahandhārayan | daśānanavadhāt tuṅgībhūtamudāṃ divyasudṛśāṃ devastrīṇāṃ saṃgītāni nivṛtya mayā gīyamānāṃ stutim ||

36

gātreṣu avayaveṣu śramam, udare agnimāndyaṃ ajīrṇatām, netre śrotreṇa saha jaḍatvaṃ badhiratvaṃ cādiśatī kurvāṇā jarā vṛddhatvaṃ viśati cet | atrāsminviṣaye māstviti jarā mā viśatviti kaḥ īrayedvadet | adhunāpi vārdhake'pi dātre yatkiṃciddānakartre vittāśayā stotreṇa yannamaḥ kalaye karomi tat namaḥ | karma | maitre kule janmajuṣe jātāya tubhyaṃ kṛtanatiḥ kṛtanamaskāraḥ netre jagannāyakāya ujjhāmi tyajāmi ||

37

māyāmanuṣyātmanaḥ māyayā rāmarūpaṃ prāptasya yasya geyāḥ guṇāḥ manujān punanti | dhīraḥ yaḥ taruṇīsteyāni stryapakartṛṇi yātūni rakṣāṃsi raṇe śaraiḥ jaghāna | raghubhūbhujāṃ raghuvaṃśyarājānāṃ dāyādaṃ putraṃ yaṃ rāmaṃ janmanāṃ apāyārthinaḥ janmanivṛttikrāmāḥ ṛṣayaḥ vasiṣṭhādyāḥ kāyānāptikṛte janmanivṛttaye bhuvi smaranti | ayaṃ rāghavaḥ ||

38

grāsāvasthitāḥ lokabhakṣakāḥ viśve akhilāḥ rākṣasāḥ teṣāṃ patiḥ rāvaṇaḥ, tasya prāsa āyudhaviśeṣaḥ tasyāvalokaḥ darśanam tena utthitaḥ trāsaḥ tasya ādhikyaṃ tasya vaśāḥ ata eva atiniḥsṛtaḥ atyantamutpannaḥ guruśvāsaḥ dīrghaniḥśvāsaḥ yeṣāṃ te tairamaraiḥ prārthitaḥ | vyāsābhiṣṭutavaibhavaḥ vyāsena muninā abhiṣṭutaṃ vaibhavaṃ yasya saḥ tādṛśaḥ hariḥ ilāṃ bhūmim | 'irā bhūvāksurāpsu' ityamaraḥ | ralayorabhedaḥ | āsādya prāpya bhāsāmīśituḥ sūryasya kule saḥ rāghava eva me kuśalaṃ sādhayet ||

39

yasya bhṛśaṃ amarīparyāyagītā gāyakalokadustyajavipannirvāpaṇe gāyakalokasya gandharvalokasya dustyajā anivartanīyā vipat tasyāḥ nirvāpaṇe nivṛttau kevalaṃ mukhyatayā dhuryā dhuraṃdharāḥ kharāhvādiḥ kharayuddhādiḥ caryā caritram | virājate iti śeṣaḥ| parikṣayajuṣāṃ kṣayavatāṃ marutāṃ devānāṃ dhuryāvahantyā dhuryā bhāraḥ tāṃ vahatīti dhuryāvahantī tayā| devānvahantyetyarthaḥ | puryā pureṇa kim| na kimapi prayojanam | ityasmātkāraṇāt amuṣya rāmasya bhavāmbhonidheḥ saṃsārasāgarasya taryā nāvā uttaraṇaṃ kuryām ||

40

cūlībhūtaḥ śirolaṃkārabhūtaḥ jaṭākalāpaḥ jaṭāsamūhaḥ yasya tam | iṣudhyā tūṇena | 'tūṇeṣudhī upāsaṅgaḥ' iti ratnakośaḥ | vyālīḍhaḥ saṃyuktaḥ vāmāṃsaḥ yasya tam | kālīyāt sarpaviśeṣāt adhikabhīmaṃ adhikabhayaṃkaraṃ yat kārmukaṃ tasya dharaṃ dharantam | nālīke iva paṅkaje iva ramye manojñe īkṣaṇe netre yasya tam | kālyāḥ raṇakālyāḥ raṅgaṃ āvāsasthānaṃ yadraṇaṃ tatra tiṣṭhati iti raṇasthaḥ yaḥ rāvaṇaḥ tasya śirāṃsyeva tālīphalāni tālaphalāni teṣāṃ bhraṃśanākrāntameva kelī tayā tarpitā saṃtarpitā kaṃkavāyasaśivāḥ gṛdhrakākajambukāḥ teṣāṃ pālī paṅkiḥ yasya tamekaṃ mukhyam ||

41

janyā janma tena bhāvitā saṃbhāvitā bhānusaṃtatiḥ sūryasaṃtatiryena saḥ ilākanyāṃ bhūsutāṃ priyāṃ patnīṃ avāpsum | dhunī gaṅgā ākalpaḥ ābharaṇaṃ yasya tat dhunyākalpaṃ śiraḥ yasya saḥ dhunyākalpaśirāḥ tasya śarāsanaṃ dhanuḥ tat dalayati khaṇḍayati iti dalanaḥ | vanyā vanaṃ tatra vihārapriyaḥ | munibhiḥ ākāṅkṣitāni prārthitāni yāni karmāṇi rāvaṇavadhādīni tāni karotīti kṛt nijaśaraiḥ udanvākṛtaḥ alpasaraḥ tadiva kṛtaḥ ambhonidhiḥ samudraḥ yasya saḥ | janyaṃ yuddham | 'yuddhamāyodhanaṃ janyam' ityamaraḥ | tatra āviśvaḥ daśānanaḥ yena saḥ||

42

mihirānvaye sūryavaṃśe | 'mihirāruṇapūṣaṇaḥ' ityamaraḥ | niyaminā viśvāmitreṇa | gautamamuneḥ śātodaryapi vanitā ahalyāpi yena rāmeṇa pūtā satī caraṇavinyasanena upalatvaṃ śilātvaṃ jahau | chātaṃ cchinnaṃ umāpatikāryukaṃ śivadhanuḥ yena tam | ataḥ rāghavantaḥ asmādrāmāt aparamitaraṃ na śaraṇaṃ iti ātodyaṃ bherīvādyaṃ sarveṣāṃ śravaṇārthamāghoṣaye ||

43

he dharaṇībhūjāne sītāpate, yaḥ rāmaṣaḍakṣarīmantrajapaḥ dīnenāpi aśuddhenāpi janena kṛtaścet taṃ japatāraṃ anenasaṃ kurute taṃ tava manoḥ mantrasya japaṃ vā tvadupāsanaṃ vā na jāne | na jānāmītyarthaḥ | vidhīn dharmaśāstroktavidhīn taduktakarmāṇi avidhāya ananuṣṭhāya anehasaḥ dinasya yāpanaṃ prāpaṇamiti yat tatsthāne kim | yogyaṃ kim | anarhamityarthaḥ | he netaḥ he jagannāyaka, śubhadhīdānena māṃ kevalaṃ mukhyatayā ava rakṣa ||

44

jambhāripramukhāḥ indrādayaḥ ye amarendrāḥ teṣāṃ mukuṭyaḥ tābhiḥ saṃbhāvyamāne pūjite aṅgī yasya tasmai | kṣitikanyakākucau sītākucau kumbhasyābheva kāntikhi ābhā yayoḥ
tau tayoḥ parīrambhe āliṅgane adhikaṃ ahyuḥ adhikāsthaḥ | 'ahaṃkāravānahaṃyuḥ' ityamaraḥ| tasmai dambhaḥ garvaḥ tasyāviṣkṛtiḥ prakāśanaṃ tatra dakṣāḥ samarthāḥ ye rākṣasāḥ taiḥ saha raṇārambhaḥ tatra ativikrāntau ativikramayuktau dostambhau yasya kosalasutāḍimbhāya ||

45

asumatāṃ prāṇināṃ jaitrāya jayine pulastyayaminaḥ pulastyarṣeḥ pautrāya rāvaṇāya dattāhavaḥ dattasamaraḥ dhātrā brahmaṇā candrakalābhṛtā ca īśvareṇa ca stotrāvalīpātratāṃ stutyatāṃ gamitaḥ prāpitaḥ prayatarṣicittakariṇāṃ pariśuddharṣimanasāṃ totrāyitāni gajabandhanastambhāyamānāni gātrāṇi udvahan dadhānaḥ sa raghupatiḥ ||

46

tandryā ālasyena | 'tandrī pramīlā' ityamaraḥ | varjite rahite ye nṛttagīte tayoḥ matibhājaḥ atyāsaktāḥ yāḥ indrāvarodhāṅganāḥ indrāntaḥpurastriyaḥ | 'bhūbhujāmantaḥpuraṃ syādavarodhanam' ityamaraḥ | rambhādyāḥ mandrārabdhaḥ mandreṇa svaraviśeṣeṇa ārabdhaḥ yaḥ vipañcikāsvaraḥ vīṇāsvaraḥ | 'vīṇā tu vallakī | vipañcī' ityamaraḥ | tasya jharyā pravāheṇa sāndrāvadattaḥ adhikatayā kṛtaḥ stavaḥ stotraṃ yasya tam | candrāliptabhujāntaraṃ candreṇa karpūrādiviśeṣeṇa | 'candraḥ karpūrakāmpillasudhāṃśukharṇavāriṣu' iti medinī | āliptaṃ bhujāntaraṃ vakṣaḥ yasya tam | smarataḥ smṛtyā nṛṇāṃ manuṣyāṇāṃ aghaṃ pāpam | 'eno'ghamaṃhaḥ' ityamaraḥ | drāvayantaṃ nivartayantam | candrāpīḍaśarāsabhaṅgacaturaṃ śivadhanuḥkhaṇḍanapaṇḍitaṃ manaḥ drāk jhaṭiti upāste | mameti śeṣaḥ ||

47

abhīpsitasya prārthitasya vandārave stotre | 'vandārurabhivādake' ityamaraḥ | dehine prāṇine sahasā avilambena dātāram | smaratāṃ aghāni pāpāni bhindānaṃ bhettāram | karuṇāsaṃdānitālokanaṃ karuṇāpūrabharitālokanam | mandārabdhamahīsutādṛgalinīvṛndānubandhasphuratkundālīmadhurasmitāsyakamalaṃ mandārabdhāḥ mandapravṛttā bhūsutā tasyāḥ dṛśa eva alinyaḥ bhramarāṅganāḥ tāsāṃ vṛndaṃ samūhaḥ tasya anubandhaḥ saṃbandhaḥ tena sphurantyaḥ prakāśamānāḥ kunddhālyaḥ lakṣaṇayā kundapuṣpasadṛśadantāvalyaḥ tābhiḥ madhuraṃ smitaṃ prasannaṃ āsyakamalaṃ yasya taṃ rāghavaṃ vandāmahe ||

48

tāruṇyena yauvanena cāruṇi manojñe mahīsutākucataṭe sītākucataṭe udītaspṛhaḥ udītā utpannā spṛhā yasya saḥ | aṅghrisamāśrite dāruṇi pādukāyāṃ vibhavakṛt mahadaiśvaryakṛt ārudrāt rudramabhivyāpya divyākāśe suraiḥ devaiḥ avalokitaḥ vīkṣitaḥ bhīrudravadrākṣasaḥ bhīravaḥ bhītāḥ dravantaḥ dhāvamānāḥ rākṣasāḥ yasmātsaḥ| bhīrudrāvaṇayauvataḥ bhiyā roditīti bhīrut yuvatīnāṃ samūhaḥ yauvataṃ bhīrut rāvaṇayauvataṃ yasya saḥ | ghanaśrīḥ ghanasya śrīḥ śobheva śrīryasya saḥ yudhi udravajjvaḥ ut ravatī adhikaśabdāyamānā jyā maurvī yasya saḥ ||

49

ilāmaṇḍale bhūmaṇḍale | cāpakuśalāvalyāṃ dhānuṣkasaṃghe tulyāḥ yasya na santi | kalyāsaṅgamuṣā kalpaṃ pāpaṃ tasya āsaṅgaḥ saṃbandhaḥ taṃ muṣṇātīti muṣā yadaṅghrirajasā yaccaraṇapāṃsunā ahalyā pavitrīkṛtā pariśuddhīkṛtā | yaḥ rāmaḥ balyāśaracchittaye balinaḥ baliṣṭhāḥ ye āśarāḥ rākṣasāḥ teṣāṃ cchittiḥ chedaḥ tasmai jaladhiṃ samudraṃ kulyāvat alpasaridvat babandha | sāśugadhanurvallayā sabāṇadhanulatayā virājatkaraḥ virājitahastaḥ saḥ rāmaḥ me kalyāṇāya astu ||

50

trastaḥ bhītaḥ upāgataḥ samīpaṃ prāptaḥ yaḥ lokaḥ tasya rakṣaṇavidhau astokaṃ adhikaṃ udyatkṛpaḥ utpannadayāvān yaḥ | jalanidheḥ nistoyīkaraṇe jalaśūnyatākaraṇe tejasā parākrameṇa astopamaḥ upamānahīnaḥ | stutikṛtsu stutikārakeṣu śasto'pi samartho'pi yaṃ rāmaṃ stotuṃ na pārayati na samartho bhavati | hastopāttadhanuḥśare hastadhṛtacāpabāṇe asmin bhagavati rāme samastaḥ bharaḥ bhāraḥ nyastaḥ nikṣiptaḥ ||

51

viṣayeṣu srakcandanavanitādiṣu tṛṣṇā āśā dhīvikalatāṃ dhīśūnyatāṃ puṣṇāti utpādayati āśāṃ dhairyaṃ ca muṣṇāti apaharatīti yat tasmāt śrutidarśite vedokte pathi padaṃ sthānaṃ kṛṣṇābhivāntaṃ karomi na vā | 'kṛṣa niṣkarṣe' kvādiḥ dhātuḥ | tathāpi vṛṣṇāpi indreṇāpi vandyaujasaḥ uṣṇābhīśukulādhipasya sūryakulādhipasya rāmasya bhajane niṣṇātaḥ samarthaḥ bhavan marut vāyuḥ abdāniva meghāniva aghagaṇān pāpanivahān kṣipāmi prerayāmi 'kṣipa preraṇe' śavikaraṇaḥ ||

52

bhuvane bhūmau kaṃ trātāraṃ rakṣitāraṃ upaimi gacchāmi | kasya bhūtānukampā bhūteṣu prāṇiṣu anukampā dayā | 'kṛpā dayāānukampā' ityamaraḥ | iti tridaśāvalīṣu tridaśānāṃ devānāṃ āvalīṣu samūheṣu dhyātāsu satīṣu etādṛk eṣa iva eṣaḥ rāmaḥ sa iva eko'pi yanna bhavati tataḥ vātāpatyaniveśitapraṇayinī dūtādhikāraṃ sītāvibhramadeśikaṃ rāmaṃ me manaḥ jātādaraṃ sanmṛgayate anveṣati ||

53

yaḥ rāmaḥ amitraṣaṭkojjhite kāmakrodhādiṣaṭśatrurahite staimityaspṛśi stimitasya bhāvaḥ staimityaṃ niścalatā tadvati | niścale ityarthaḥ | satāṃ hṛdi smṛtaḥ bhūmitrāṇakaraḥ śaśīva yaḥ mitravaṃśābdhinā sūryavaṃśasamudreṇa janitaḥ | yaḥ mithyāvacanatvadoṣanudi asatyabhīrau gurau pitari niyoktari sati vanaṃ gaccheti prerake sati oṃ iti | 'omityaṅgīkāre' | astviti vanaṃ saumitriṇā sumitrāyāḥ apatyena lakṣmaṇena sītayā ca saha āpa prāpa | taṃ trilokīpatiṃ rāmaṃ naumi namāmi ||

54

udanvate samudrāya asraśikhinā bāṇāgninā dattātaṅkaṃ dattaḥ kṛtaḥ ātaṅkaḥ saṃtāpaḥ yena tam | vittā'dhirājānujaṃ kuberānujaṃ rāvaṇaṃ kṛttāyastatanuṃ khaṇḍitavistṛtaśarīraṃ vidhāya | rāvaṇaṃ hatvetyarthaḥ | marutāṃ devānāṃ hṛttāpanirvāpakaṃ hṛtsaṃtāpanivartakaṃ mattānekapacaṅkramaṃ anekapaḥ gajaḥ | 'hastī dvirado'nekapo dvipaḥ' ityamaraḥ | mattagajatulyagamanaṃ praṇamadāyattānukampārasaṃ namatsu kṛpāvantam | ṛṣivrajasya cittākarṣaṃ munihṛdayākarṣakaṃ tattādṛśaṃ saḥ sa iva ananyasadṛśaṃ rāghavaṃ kalaye bhajāmi ||

55

yena rāmeṇa ripoḥ rāvaṇasya anujo'pi vibhīṣaṇo'pi ānīya svanikaṭaṃ prāpayya śriyā lakṣmārājyaśriyā dāīḥ dānīyaḥ racitaḥ kṛtaḥ | pānīyākaraṃ samudraṃ yaḥ asraśikhinā apoḍhasmayaṃ vītagarvaṃ atānīt | yasya vibhavaṃ māhātmyaṃ vaṭadrostale vasan maunī dakṣiṇāmūrtidharaḥ saḥ śivaḥ jānīte | sītayā jānakyā manoviharaṇasthānīkṛtaṃ imaṃ śaraṇaṃ yāni gacchāni ||

56

dūrāt ujjhitasadvidhīnapi karmabhraṣṭānapi ārādhane bhagavadārādhane tatparān udyuktān dhīrāsādyapadaṃ dhīraiḥ jīvanmuktaiḥ āsādyaṃ prāpyaṃ yatpadaṃ tannayantaṃ avanībhārāpanodakṣamaṃ dhārāvāhikavitvahetubhajanaṃ śriyā rārājyamānaṃ śrīrāmāyaṇanāmakaṃ rāmameva me sukṛtinī dhīḥ āviśati ||

57

ahaṃ putrakalatramitraviṣaye snehaṃ vihātuṃ na kṣamaḥ| idaṃ manaśca sāhaṃkāraṃ sagarvam, gurupāsanena kṛtotsāhaṃ ca dehaṃ naśvaraṃ antakasya dayā na | tena mohaṃ ujjhituṃ tyaktuṃ rucā kāntyā viḍambitapayovāhaṃ tiraskṛtameghaṃ raghūṇāṃ patiṃ rāmaṃ naumi ||

58

bhuvane śvānaḥ kukurāḥ sakṛdapi ekadāpi aśvāyamānāḥ aśva iva ācarantīti tathoktāḥ yathā na bhavanti tathā viśvāḥ samastāḥ nirjarajātayo'pi devāḥ rāghavāt na śvāyitāḥ na vṛddhiyuktāḥ | śvidhātuḥ vṛddhyarthakaḥ| tataḥ paścādidruhiṇāntasargarasike viśvādhivāse viśveṣāṃ samastānāṃ adhivāse vāsanilaye viśvāmitramakhārivairiṇi vayaṃ kevalaṃ viśvāsinaḥ ||

59

yaḥ rāmaṃ raṇabhuvi kharvāyudhārivraje kharuḥ 'vajraṃ śatakoṭiḥ kharuḥ' ityamaraḥ | kharvāyudhaḥ indraḥ tasyārayaḥ asurāḥ teṣāṃ vraje samūhe nirvāṇaṃ kṣayaṃ śaraiḥ gamite prāpite sati sarvāsāṃ kharvāravāmabhruvāṃ rambhādīnāṃ stutipadaṃ ajaniṣṭa| gurvādeśagṛhītakānanagatiḥ pitṛśāsanaprāptāraṇyaḥ durvārayādodhbhibhūgurvāpohanasāhasī atiduḥsahasamudragarvabhaṅgasāhasī saḥ vibhuḥ śrīrāmaḥ me duritaṃ nirvāsayet nivartayet | prārthanāyāṃ liṅ ||

60

nīlāmbhodanibhaṃ yugāntaviharatkālāntakabhrūlatālīlāñcaddhanurīriteṣudalitasthūlāṅgalaṅkādhipaṃ yugānte pralayakāle viharan yaḥ kālāntakaḥ śivaḥ tasyā bhrūlatā tasyā līlā yasya dhanuṣaḥ teneritāḥ iṣavaḥ taiḥ dalitaḥ sthūlāṅgalaṅkādhipaḥ yasya tam | yudhi phālāntaśramaśīkaraṃ caladvālāñcalodghoṣakṛdgolāṅgūlayutaṃ calanti bālāñcalāni agrāṇi yeṣāṃ te udghoṣaṃ kurvantīti udghoṣakṛtaḥ evaṃbhūtaiḥ golāṅgūlaiḥ vānaraviśeṣaiḥ yutaṃ vijayaśrīlāñchitaṃ vijayaśriyā rājalakṣmyā lāñchitaṃ cihnitaṃ rāghavaṃ bhajāmi ||

61

yadvapuṣaḥ nailyaṃ nīlimā payodarucibhiḥ meghakāntibhiḥ taulyaṃ sādṛśyaṃ samālambate āśrayati | yasya kathā kaluṣaṃ pāpaṃ aiśvaraṃ mālyaṃ nadīva mūlyaṃ mūlena badhyaṃ mūlyam | ‘nauvayodharma-’ ityādinā mūlaśabdādyatpratyayaḥ | me laulyam | svārthe ṣyaṅpratyayaḥ | viṣayaṃ viṣayākāṅkṣiṇaṃ cakṣurādi nivārya praṇamatāṃ nṛṇāṃ nṛviṣaye | viṣayatvaṃ ṣaṣṭhyarthaḥ | karuṇāśālyantaraṅgaḥ dayāluḥ yaḥ vālyantakaḥ vāliripuḥ saḥ prabhuḥ māmapi pālyaṃ pālituṃ yogyaṃ pālyaṃ rakṣaṇīyaṃ paśyatu | darśadhātoḥ loṭ | prathamapuruṣaikavacanaṃ prārthanāyāmarthe ||

62

paśyati lokāniti paśyaṃ alīkaṃ lalāṭaṃ tatrasthaṃ cakṣurapi tātsthyāt alīkaṃ paśyamalīkaṃ yasya saḥ lalāṭākṣaḥ śivaḥ tasya śarāsaṃ dhanuḥ tasya bhañjanaṃ khaṇḍanaṃ tasya daśā tayā avaśyaṃ abhinandyaṃ ojaḥ tejaḥ | 'ojo dīptiprakāśayoḥ | avaṣṭambho bale dhātutejasi’ iti haimaḥ | yasya tam | āśyānapuṇyātmanāṃ akṣayyapuṇyaśālināṃ tanubhṛtāṃ acchalabhaktitaḥ niṣkapaṭabhaktyā paśyāṃ darśanīyāṃ śaśyābhānanamaṇḍalāṃ candrakāntisamānamukhamaṇḍalāṃ dhṛtijitāvaśyāyaśailāṃ dhairyajitahimavatparvatāṃ kṣitijākaṭākṣapaṭalīdṛśyākṛtiṃ sītāvīkṣaṇavīkṣaṇīyamūrtiṃ tāṃ devatāṃ kadā paśyāmi ||

63

kākodareśeśayaḥ phaṇīśeśayaḥ | 'kākodaraḥ phaṇī' ityamaraḥ | śeṣaśāyī ekaḥ mukhyaḥ jagannāyakaḥ yaḥ viṣṇuḥ diviṣadāṃ devānāṃ upadravaśāntaye ajanandanasya daśarathasya pākaḥ bālaḥ | 'potaḥ pāko'rbhakaḥ' ityamaraḥ | bhuvi abhūt | stokodañcitahāsaraśmivilasadrākoḍurājānanaṃ kiṃcidutpannahāsakāntirājamānapūrṇacandrasadṛśamukhaṃ taṃ kośalādhīśvaraṃ rāmaṃ ahaṃ śokopakṣataye duḥkhanivṛttaye bhajāmi ||

64

pūrvāstavyavadhūdṛgutpalavanīcārvākṛtīndūdvayaṃ pauranārīnetrotpalavanasaṃtoṣakarātimanojñacandrasadṛśaṃ bhaṅgakṣaṇe śārvvāya śāṃkarāya dhanuṣe vārvāhadhvanidāyinaṃ vārvāhaḥ meghaḥ raṇe gīrvāṇāricamūdadheḥ rākṣasasainyasamudrasya aurvāyamāṇaṃ aurvaḥ vaḍavāgniḥ | 'aurvastu vāḍavo vaḍavānalaḥ' ityamaraḥ | pūrvārādhitaṃ, dūrvādalaśyāma lam | 'dūrvā tu śataparvikā' ityamaraḥ | dūrvāyāḥ dala iva śyāmalaṃ raghupatimāśraye ||

65

vikramamauktikasya peṭī | sthānamityarthaḥ | munīndrālināṃ ṛṣiśreṣṭhabhramarāṇāṃ sumanovāṭī udyānam | 'vāṭī vāstau gṛhodyānakakṣyoḥ' iti haimaḥ | śāṭībhāvitavalkaladhāriṇī dhṛtajaṭājūṭībhavatkuntalā jaṭādhāriṇī ceṭībhūtajagaddaśānanaśiraḥpāṭīṣuḥ ceṭībhūtaṃ bhṛtyabhūtaṃ jagat yasya saḥ tādṛśadaśānanasya rāvaṇasya śiraḥpāṭinaḥ iṣavaḥ bāṇāḥ yasya saḥ urvīsutāpāṭīrāṅkabhujāntarā sītācandanacarcitavakṣāḥ tādṛśī bhāvanā rāmaviṣayabhāvanā mama manasi āṭīkate āgacchati ||

66

prāleyāṃśunibhānanaṃ candranibhānanaṃ surataroḥ kalpavṛkṣasya mūle sthitaṃ sānujaṃ jānakīsahacaraṃ antime kāle maraṇakāle hṛdi śīleyaṃ yadi phāleṣu bhramitabhruvaḥ yamabhaṭāḥ dāruṇaiḥ kauleyakaiḥ śvabhiḥ | 'kauleyakaḥ sārameyaḥ' ityamaraḥ | ālehyāpi [jihvābhiḥ ] me bhīleśamapi janayituṃ na śaknuyuḥ | na samarthā ityarthaḥ ||

67

prāsāya prayateta cet yatnaḥ kṛtaḥ cet tadā kaveḥ giri vāci kā sāravattā sāratā | nāstītyarthaḥ | kiṃ ca prāsabaddhasāhitiḥ matimatāṃ puraḥ āsāditā prāptā cet bhṛśaṃ hāsāyaiva bhavet | trāsādeva vinā bhayaṃ vinā tathā me sāhitiḥ prāsabhāk prāsabaddhā viracitā bhāsā nirjitamegha he rāghava, asyāḥ śrutau śravaṇakāle kṛpāṃ āsāraya varṣaya ||

68

yaḥ prājāpatyacarupraklṛptajananaḥ brahmapreṣitadivyapāyasasaṃbhūtaḥ kṣmājāṃ sītāṃ priyāṃ patnīṃ prāpya ājau yuddhe utkaṃ sotkaṇṭhaṃ api jāmadagnyaṃ paraśurāmaṃ jitaṃ vidadhe | ājānvāyatabāhuḥ atidīrghabāhuḥ antikamahībhājā samīpasthitena anujena lakṣmaṇena āvṛtaḥ satāṃ pūjākarmaphalaṃ raghūṇāṃ rājā sa rāmaḥ me manasi vaset ||

69

udārormibhiḥ rundhāne | gatimiti śeṣaḥ | sindhau sainyagataye setupathasya setumārgasya bandhā nirmātā śaracāpaśobhitakaraḥ skandhāvasakteṣudhiḥ gandhānekapacaṅkramaḥ mattagajagamanaḥ bhuvi kṛtāṃ saṃdhāṃ pratijñāṃ avandhyāṃ saphalāṃ vahan sa rāmaḥ me ātmani manasi avatīrya indhāṃ dīpyatām | 'ñi indhī dīptau' | eṣaḥ ātmā taṃ dhārayatu ||

70

yaḥ bālo'pi adhvaraguptaye viśvāmitrayāgatrāṇārthaṃ niśicarān mārīcasubāhupramukhān ālopya nāśayitvā citrakūhlīlaḥ san abhyarṇagatān samīpasthān ṛṣīn nijatanūśrīlobhicittān vyadhāt | kālodyatakamalekṣaṇaḥ prātaḥkālavikasitāravindanetraḥ bhavadavajvālotthasaṃtāpahṛt trailokyaprabhuḥ pūṣakulabhūḥ sūryavaṃśotpannaḥ eṣaḥ rāmaḥ me hṛdi ālokyate ||

71

matkuladaivatasya rāmasya naktaṃcaradrohiṇaḥ bhaktaṃ annaṃ kandaphalādiratnamakuṭīriktaṃ śiraḥ jaṭālaṃ jaṭābharitaṃ nāma abhidhā viśuddhaye [ smartṛṇāṃ ] viśuddhaye śaktaṃ pāṇidvayaṃ ca śaradhanuryuktaṃ netrayugāñcalaṃ raktaṃ nikhilaṃ idaṃ uktaṃ lakṣaṇaṃ bhuvane vyaktam ||

72

antaḥ antaḥkaraṇaṃ bhintāṃ bhedayatu iyaṃ cintā nirantaraṃ sarvadā vṛthā cetasaḥ saṃtāpaṃ ca tanotu | me manaḥ mudaṃ muñcatu tāvatā kim | na kimapītyarthaḥ | yataḥ īpsitārthaghaṭane saṃtānadrumaṃ ambhonidheḥ yantāraṃ daśakandharasya hantāraṃ taṃ tāṭakāriṃ bhajate ||

73

yasya citrabhānutanayaḥ sugrīvaḥ mitram | patraṃ ca vāhanaṃ ca śatruñjayaṃ garuḍaḥ | 'patraṃ tu vāhane parṇe pakṣe ca śarapakṣiṇoḥ' iti viśvaḥ | putraṃ kuśaṃ lavamiti āha (loke) kṣatraṃ jātyañcitam | kasyacidṛṣeḥ viśvāmitrasya satraṃ yāgaḥ trāṇapadaṃ chatraṃ tat ekaṃ prasiddhaṃ sitaṃ yasmai vṛtraṃ tadākhyamasuraṃ jitavatā indreṇa | citraṃ śatrusaṃhārakṣamaṃ dhanva ca dhanuśca dāpitaṃ dattaṃ saḥ prabhuḥ pātu ||

74

yena udbhāveṇa adhikaśabdena yā rodasoḥ dyāvāpṛthivyoḥ chidrāṇi pidadhe tādṛśaṃ udbhāvaṃ rudrāyudhadhvaṃsanāt haracāpabhañjanāt viracayya yā mudrā rodasoḥ dyāvāpṛthivyoḥchidrāṇi pidadhe yadbhāgasya videhatanayā padaṃ aruṇānvayārṇavatamomut tamomut candraḥ raṇe rāvaṇe akṣayiṇīṃ nidrāṃ dīrghanidrāṃ samarpitavatī kharadrohiṇī sā mudrā bhadrāya astu ||

75

mānavaiḥ duḥsahe narake narakaprāye mātuḥ jaṭhare yadduḥkhaṃ anvabhāvi anubhūtaṃ [mayā ] tadduḥkhaṃ unmādādiva vaicittyādiva mauḍhyabhāji mānase sakṛttaccintyate janmātyantasuduḥsahāṃ janmani atyantasuduḥsahāṃ vyasanitāṃ sanmānitoktyā vidan saddhirmānitāḥ sanmānitāḥ mahāntaḥ teṣāṃ uktyā jānan mādṛśāṃ tvanmāhātmyaṃ duritacchit duritanivartakaṃ iti avetya tvāṃ bhaje ||

76

yāḥ iṣavaḥ tejaḥkathitābdhayaḥ dinakaraśrīsteyakelībhṛtaḥ laṅkāraṇe rakṣasāṃ asuṣu apāsteṣu strīḥ rakṣastrīḥ tepuḥ tāsāṃ tāpaṃ akurvan | āḥ ityāścarye | tenāpi prasiddhavegaśālināpi rathena garuḍena durlabhajavāḥ prāpteḥ priyasya prāptiriti kaṃsabhāryā tasyāḥ priyasya kaṃsasya te tava tāḥ pūrvoktaviśeṣaṇaviśiṣṭāḥ iṣūḥ tāvatprathamataḥ mama manaḥ śreyase upāste ||

77

ye vedaiḥ āvedhasaḥ viṣṭapāt ābrahmalokabhuvanāni asthirāṇīti viduḥ te vegena yasya kathayā sindhuṃ samudraṃ nāveva bhavaṃ saṃsāraṃ taranti | yasya kārmukaguṇārāveṇāraveṇa arayaḥ yudhi dhāveyuḥ te raghubhuvāṃ rāghavāṇāṃ īśvaraṃ alaghubhaktinā bhāvena seve ||

78

yaḥ smaratāṃ aghāni pāpāni aghāni hatavān | yudhi yena laṅkeśvaraḥ aghāni hataḥ | yadīyāḥ yaśasāṃ oghāḥ jagat ślāghātatparatāṃ nayanti | kṛtārṇavamadvyāghātaṃ kṛtasamudramadabhaṅgaṃ moghādanyaṃ amoghaṃ iṣuṃ ābibhrataṃ meghābhaṃ vaikhānasānāṃ priyaṃ parivṛḍhaṃ prabhuṃ bhaje ||

79

akṣayamaṅgalapradapadaḥ akṣayamaṅgalaṃ mokṣaḥ | tathākṣaprasādonmiṣadvakṣaḥśrīvṛtapaṅktikaṃdharabhujāvṛkṣacchidāpaṇḍitaḥ tryakṣaḥ parameśvaraḥ tasya prasādena anugraheṇa unmiṣantī vṛddhimatī yā rakṣaḥśrīḥ tayā parivṛtaḥ paṅktikaṃdharaḥ rāvaṇaḥ tasya bhujā eva vṛkṣāḥ teṣāṃ chidā chedaḥ | bhujācchidāśabdau ākārāntau | tasmin paṇḍitaḥ samarthaḥ | nakṣatreṇasadṛkṣacāruvadanaḥ akṣayyaprabalapratāpasacivān ṛkṣaplavaṅgānnayan kṣatriyagrāmaṇīḥ sa rāmaḥ rakṣatu ||

80

rathyāyāṃ nilaye gṛhe satāṃ sadasi vā yatkāraṇāt mithyāvacaḥ anṛtaṃ bruve bravīmi | yaḥ kuśale pathi gatiṃ āvahet | taṃ tathyālāpamapi tyajāmi | tattasmātkāraṇāt kathyā duḥsahā yā mama durgatiḥ bhavati tāṃ unmathyāvahātuṃ navamyāṃ tithyāṃ kathyaṃ ślāghyaṃ yadādityakulaṃ tasmin kṛtodayaṃ kṛtāvatāraṃ inaṃ prabhuṃ bhaje | ‘inaḥ sūrye prabhau’ ityamaraḥ ||

81

rākānāthanibhānanaṃ vasumatītokābhirāmākṛtiṃ vasumatītokaḥ sītā | pākārātipuraḥsarāmarasadaḥ śokāpanodakṣamaṃ pākārātiḥ indraḥ | kokānandanaḥ sūryaḥ tasya vaṃśajavrataparīpākāvakṛṣṭaḥ utpannaḥ udayaḥ yasya tam | kekāvannavapicchanīlavapuṣaṃ kekāvantaḥ mayūrāḥ teṣāṃ navapicchāni nūtanabarhāṇi tadvat nīlaśarīraṃ cetasi citte lokāmahè ||

82

rākendupratimānanasya mahimā loke kena vā varṇyate | na kenāpītyarthaḥ | hā yatra rāme sāndrāgasi sītāviṣayamahadaparādhavati kāke'pi kākarūpadhare jayante'pi mahān dayārasaḥ ajani | yena samare nākeśasūnuḥ vālī ekenaiva śareṇa hataḥ sabhuvi śokenākulacetasāṃ nṛṇāṃ sāketavāsī gatiḥ ||

83

yasya rūpaṃ dattamadanakṣepaṃ kṛtamanmathanindam | parairdurāpaṃ cāpaṃ yādṛcchikaṃ kopaṃ ca rākṣasamaṇḍalakṣayakaramiti vadanti | yasya śāpaṃ patnivadhakruddhabhṛguśāpaṃ kokavadhūviyogajananaṃ kokavadhūścāsau viśva viḥ pakṣī taṃ yojayati puruṣeṇa saṃyojayatīti kokavadhūviyogaḥ sūryaḥ tadaṃśe'pi saḥ tasmin jananaṃ janayatīti jananaṃ janmotpādakamiti janāḥ vadanti | vyāpannarakṣāparaṃ śaraṇāgatasaṃrakṣaṇadhuraṃdharaṃ balabhagnabhārgavamahāṭopaṃ svabalajitaparaśurāmamahāgarvaṃ taṃ bhūpaṃ namaskurmahe ||

84

yaḥ roṣāndhasya daśānanasya śirasāṃ doṣāṃ ca | bāhūnāmityarthaḥ | triṃśataṃ śirāṃsi daśa bāhavaḥ viṃśatiḥ āhatya triṃśataṃ ghoṣāṅkite garjanāyukte saṃgare yuddhe pūṣāśvadyutinā sūryasadṛśakāntinā āśugena bāṇena hatavān | doṣān nimārṣṭīkṛtā nivṛttakena śeṣāṅke śayitasya tatrabhavataḥ mahāviṣṇoḥ veṣāntareṇāmunā rāmeṇa eṣā mamāñjalipuṭī aṅgīkriyatām | prārthanāyāṃ loṭ ||

85

līlādāritamanmathāridhanuṣe anāyāsakhaṇḍitaśaivacāpāya | sālāvalīlāvine chedane śīlaṃ sadbhāvaḥ tenāvarjitāḥ tāpasāḥ yasya tasmai | viśikhajvālāvalīḍhābdhaye avalīḍhaḥ pītaḥ | nīlādiplavagārcitāṅghriyugalīmūlāya laṅkāpateḥ kālāya | bhūmitanayā sītā | helāsakhāya krīḍāsuhṛde | añjaliṃ ākalayāmi ||

86

me manaḥ vācāvāritamapi prācāṃ ṛṣīṇāṃ matānācārān apahāya tyaktvā nīcāvatīrṇe pathi nīcagamye pathi abhīkṣṇaṃ punaḥ dhāvati gacchati | ahaha āścaryam | cāpalyahatasya mama tanniyamane tasya manasaḥ niyamane sthirīkaraṇe kā cāturī | sāmarthyaṃ nāstītyarthaḥ | hā iti khede| tataḥ tasmāt kāraṇāt he cāpapāṇe vibho, idaṃ pūrvoktaṃ manaḥ me vaśaṃ naya iti tvā tvāṃ yācāmi prārthayāmi ||

87

he hṛdaya | saṃbodhanam| vālmīkyānanāt vālmīkimukhāt niryatāṃ nirgacchatāṃ vākyānāṃ padānāṃ ucitaṃ yogyaṃ padaṃ sthānaṃ kokānandakṛdanvayaṃ sūryavaṃśaṃ surendrānujaṃ upendraṃ kekasharedrūḍhaḥ subrahmaṇyaḥ tasya iva ābhirūpavapuṣaṃ astraujasā āgneyāstratejasā pākyābdhi śoṣitasamudraṃ nākinaḥ devāḥ taiḥ ārādhyapadaṃ rāmaṃ jīvaparayoḥ jīvātmaparamātmanoḥ aikyāvabodhaḥ advaitajñānaṃ tasyāptaye prāptaye namovākyā bhaja ||

88

āsetuvārāṇasi kāśīrāmeśvaraparyanteṣu atijugupsiteṣu atininditeṣu | nagaravāsasya niṣiddhatvāditi bhāvaḥ | [ nagareṣu vāsena sahita iti śeṣaḥ ] grāse bhakṣaṇe baddharuciḥ baddhādaraḥ san ahaṃ he vibho, te āsevanaṃ na caiva kṛtavān | adhunātighoranarakāt trāse sati he raghupate, tvāṃ āseduṣaḥ prapannasya mama dāseṣu kartuṃ vyāsedhaḥ niṣedhaḥ kṣamaḥ kim ||

89

yaḥ kuhanāmṛgaṃ mārīcaṃ viddhā vadhvā sītayā virahitaṃ uṭajaṃ nirīkṣya pakṣimukhāt jaṭāyuṣo mukhāt priyāṃ ripuhṛtāṃ rāvaṇahṛtāṃ buddhvā jñātvā ambhonidhau āliṃ setuṃ baddhvā śatrupurīṃ laṅkāṃ plavaṃgamabhaṭaiḥ ruddhvā raṇāya āgatān arīn kruddhā yuddhā ajayat saḥ vidhvākṛtiḥ viṣṇurūpī | ‘vidhuḥ śrīvatsalāñchanaḥ’ ityamaraḥ | raghupatiḥ gatiḥ syāt ||

90

vidhvādityavilocanaḥ candrasūryalocanaḥ yaḥ samiti balāt kaiṭabhaṃ viddhvā hatvā madhvāghātamapi tadākhyāsuravadhamapi prakalpya jaladhau śaṅkhaṃ vahan dadhmau | raghoḥ kule janma labdhvā san vyadhvāvatīrṇasthitiṃ durmārgagāminaṃ vadhvāmoṣakaṃ sītāpahartāraṃ āśaraṃ rāvaṇaṃ nihatavān jaghāna saḥ me'ntargataṃ dhvāntaṃ pāpaṃ haratu prārthanāyāṃ loṭ ||

91

yaḥ nṛparipau reṇukāsaṃbhave vīre'pi paraśurāme'pi arpitaśāsanaḥ | yaḥ daśakaṃdharasmayaharaṃ tāreśamapi vālinamapi ardayan pīḍayan | yena pāresindhu niśācarāḥ rāvaṇādayaḥ samidalaṃkāreṇa yuddhavīreṇa | yenetyasya viśeṣaṇametat | etasya rāmasya kathā bhavābdhitaraṇe sārā dṛḍhā nauḥ iti modāmahe ||

92

munayaḥ vedānte brahmaśāstre nādāntavedyaṃ bindusvarūpeṇa vedyaḥ ātmā yasya tathoktaṃ yatpādāmbujaṃ khedāntāya janmakhedavṛttaye hṛdi bhajanti śatamakhaḥ indraḥ śrīdāntaḥ viṣṇuḥ kaḥ brahmā | ‘ko brahmaṇi samīrātmayamadakṣeṣu bhāskare | mayūre'gnau ca puṃsi syāt’ iti medinī | ambhodhipaḥ samudraḥ etaiḥ kṛtastavaṃ vedāṅgopamamaithilīkucataṭasvedāmbuleśāṅkitaṃ manasi modāmbhodhibihāradaṃ tatpādāmbujaṃ māṃ pātu ||

93

manasijodgrākṛtiṃ manmathavadrūpiṇaṃ yaṃ nijavapuṣi ugrā | krūraśarīretyarthaḥ | śūrpaṇakhā rākṣasī prāpya manmathavahninā vyagrā satī pīḍitā satī sumitrābhuvā lakṣmaṇena vigrā vigatanāsikā | ‘vegroṃ vaktavyaḥ’ iti nāsikāśabdasya grā ityādeśaḥ| kṛtāṅghrirajasā grāvarṣivadhūkṛt grāvāṇaṃ ṛṣivadhūkarotīti grāvarṣivadhūkṛt ahalyāśāpanivṛttikartā sagrāhakūrmānḍajaṃ payasāṃ patiṃ nyagrāśiṃ alpasaritaṃ kṛtavān saḥ nṛgrāmaṇīḥ nṛśreṣṭhaḥ pātu naḥ ||

94

yasya vyājānākalitāni niṣkapaṭāni yogihṛdayāmbhojāni āspadam | yasya pūjā janāya tapobhājāṃ tapasvināṃ alabhyaṃ padaṃ yacchati | yaḥ udadhiṃ ojāyamānaiḥ tīkṣṇaiḥ śaraiḥ viśoṣayituṃ jānāti | trijagatāṃ rājānaṃ śrījānakīnāyakaṃ sītāparti taṃ rāmaṃ ahaṃ bhaje ||

95

śambālaṃkṛtapāṇiḥ indraḥ tena varṇitaḥ śarastambhaḥ śarasamūhaḥ yasya | pāthonidheḥ samudrasya jambālīkaraṇeṣave jambālīkaraṇaṃ paṅkīkaraṇam | janakajābimbādharāsvādine marutāṃ devānāṃ saṃbādhe saṃmarde ambānāthajuṣā saśivena abjajena brahmaṇā uktātmane uktaḥ ātmā paramātmasvarūpaṃ yasya | rāvaṇavaghānantaraṃ brahmā rāmaṃ astauṣīditi rāmāyaṇakathā | kumbākārakapivrajāya atinibiḍavānarasenāsamāvṛtāya | ‘kumbā sugahanā vṛtiḥ’ ityamaraḥ | karuṇālambāya tasmai namaḥ ||

96

rucirayā śārīradyutirekhayā śarīrasyeyaṃ śārīrā śarīrasaṃbandhinī yā dyutiḥ kāntiḥ tasyāḥ rekhayā dūrīkṛtāmbhodharaṃ vārīśasmayabhañjanaṃ ghanakṛpāśārīvihāradrumaṃ śārī pakṣiviśeṣaḥ | gaurīnāthadhanurduham | padarajonārīkṛtaprastaram | śailībhūtāṃ ahalyāṃ pādadhūlyā pariśuddhāmakārṣīdityarthaḥ | mārīcadviṣam | ārtarakṣaṇakalāpārīṇaṃ vibhuṃ īḍe staumi | 'īḍa stutau' ||

97

śīlālaṃkṛtaye śīlaṃ saccaritaṃ alaṃkṛtiralaṃkāraḥ yasya tasmai | harīśasakhaye vānareśasya sugrīvasya mitrāya | 'yamānilendracandrārkaviṣṇusiṃhāṃśuvājiṣu | śukāhikapibhekeṣu hariḥ' ityamaraḥ || sālāgajālacchide saptasālaprabhetre śakratanaye vālini kālāya adhiśarāya śailākṛṣā śilāhāriṇyā senayā helānaddhajalākarāya nīlāṅgakāya līlākṛttaniśāṭanāyakaśiraḥkīlāladhārākire līlayā anāyāsena kṛttāni cchinnāni niśāṭanāyakaśirāṃsi rāvaṇaśirāṃsi tānyeva kīlālāni jalāni teṣāṃ dhārāḥ tāḥ kiratīti tathoktāya ||

98

yaḥ śrīpādanyasanena divyacaraṇasparśena munivadhūśāpāpanodaṃ ahalyāśāpanivṛttiṃ vyadhāt cakāra | yaḥ akūpāragarbhe samudramadhye tridivasya svargasya sopānaṃ tatprāpakaṃ setuṃ akṛta | yaḥ raṇe kopāt asramucaṃ daśamukhaṃ vyāpādayāmāsa cāpālaṃkaraṇaḥ saḥ bhūpālacūḍāmaṇiḥ me śaraṇaṃ astu ||

99

ye narāḥ dhanamadāt śrīhīnaṃ daridraṃ ehi āgaccha yāhi gaccha iti vyathayanti pīḍayanti tān dohīyasīnāṃ payasvinīnāṃ gavāṃ adhipatīnapi| idamupalakṣaṇam| atisaṃpannānapi bāhīkāniva vedabāhyāniva na smarāmi | yaḥ rāmaḥ dehīti īritamantareṇa yācñāṃ vinaiva dehināṃ prāṇināṃ īhitaṃ abhīṣṭaṃ dadate dadāti | ‘dada dāne’| laḍekavacanam| he raghūdvaha pāhīti bruvataḥ me dayāvāhī dayāluḥ tvaṃ sevyo'si ||

100

naraḥ vedaśirāṃsi vedāntāni śrutvā gurumukhāt śravaṇaṃ kṛtvā yathāvat sākalyena abhīkṣṇaṃ punaḥ punaḥ smṛtvā mananaṃ kṛtvā viśayaṃ saṃśayaṃ hitvā ātmasākṣātkṛtiṃ mokṣaṃ labheta iti nigamaḥ vedaḥ itthameva kramamāha | tattvāvabodhodaye jaganmithyā brahma satyamiti jñānotpattau sattvākārasadrūpeṇa prakāśitarūpa he rāma, pūrvoktamokṣaprāptirapi tvāmanatvāpraṇamya | na tvadupāsanāṃ vinā kadācidapi anyopāyena mokṣaprasaktirnāstītyabhiprāyaḥ ||

101

saṃnyāse vairāgye niyatātmabhiḥ niścalacittaiḥ avagamaṃ avagantuṃ yogyaṃ vanyā vanasamūhaḥ tatra vihārapriyaṃ munyārādhanatatparaṃ vasumatīkanyāsahāyaṃ bhaje | ananyasadṛśaṃmanyāḥ ahaṃkāravantaḥ ye āśarendrāḥ rākṣasā rāvaṇādayaḥ taiḥ ādṛtaḥ ādareṇa kṛtaḥ apanyāyaḥ yasmin tasya kṣitilokasya bhūlokasya rakṣaṇakalādhanyāyamānaḥ rakṣaṇavidyāpravīṇaḥ eṣaḥ vibhuḥ śubhāni tanyāt kuryāt ||

102

satrāṇārthaṃ satparitrāṇārthaṃ ajātmajasya nṛpateḥ daśarathasya putrāyamāṇaḥ putravadācaramāṇaḥ asau hariḥ satrāsān bhiyasahitān ata eva vidhurān duḥkhitān atrāvanīmaṇḍale kevalaṃ na trāyatāṃ kiṃtu sutrāmapramukhaiḥ marudbhiḥ indrādidevaiḥ satrā sākaṃ javāt eyivān āgataḥ san yatra yasmin loke narakāḥ nirayāḥ nārakijanāḥ tatrāpi naḥ trāyatām ||

103

savituḥ sūryasya kulāt saṃjātaṃ upaniṣatkuñjādhivāsidvipaṃ upaniṣadrahasyavāsinaṃ vapuṣā śarīreṇa navāmbudamahaḥpuñjāvalepaṃ nīlāmbudakāntipuñjagarvaṃ bhañjānaṃ tiraskurvantaṃ astataṭitā taṭito'pi adhikakāntyā śiñjārucā jyākāntyā mañjau manojñe kārmuke dhanuṣi arpitahastaṃ kaṃjānukriyamāṇalocanaruciṃ kaṃjaṃ padmaṃ taṃ jānakīvallabhaṃ rāmaṃ bhaje ||

104

śubhadhīḥ śubhaṃ jagatāṃ kartuṃ dhīḥ yasya tathoktaḥ | diviṣadāṃ devānāṃ ripūna bhañjan guñjacchiñjini jyāśabdayute dhanuṣītyadhyāhartavyam | saṃhiteṣu bāṇaṃ āyudhaṃ cāpādi ca vahan kaṃjacchadākṣaḥ padmapatrākṣaḥ yaḥ saṃjajñe nigamaiḥ saṃjalpyaṃ śirīṣasumanaḥkiñjalkareṇudyutiṃ umādhavena japyaḥ ākhyā yasya taṃ karuṇāpuñjasvarūpaṃ dayārāśirūpaṃ bhaje ||

105

natikare namre sādhau asādhāvapi sādhāraṇyalasatkṛpaḥ sādhāraṇyena sāmānyena | nirviśeṣeṇeti yāvat | lasantī kṛpā yasya sa tathoktaḥ krodhākṛṣṭadhanuścyutāsraśikhināṃ krodhena kopena ākṛṣṭaṃ yat dhanuḥ tasmāt cyutasya astrasya āgneyāstrasya śikhināṃ edhāyamānāmbudhiḥ edhāyamānaḥ kāṣṭhavat ācaritaṃ avāptasarayūrodhāmakhānāṃ sarayvāḥ rodhaḥ taṭaṃ tatra makhā yāgāḥ | 'saptatanturmakhaḥ kratuḥ' ityamaraḥ | avāptāḥ sarayūrodhāmakhāḥ yaiste | dīkṣitānāmityarthaḥ | vidhau karaṇaviṣaye ādhāraḥ dhātṛmukhyaiḥ brahmādibhiḥ suraiḥ stutaḥ raghupatiḥ rāmaḥ me medhāṃ prajñāṃ edhayatu vardhayatu ||

106

apratyayadhvaṃsanāt dundubhikalevarakṣepasaptasālabhedanā aniścayanivāraṇena arkajena kapināpi sugrīveṇāpi prajñātabalaḥ svaprasthānapathārpaṇāya svasenāgamanāya jaladhau samudre kṣiprakīrṇāśugaḥ | vipratrāṇaparaḥ virodhinagarīvapracchidākṛccharaḥ śatrunagarasālabhidbāṇaḥ raghuvaṃśalabdhajanuṣāṃ raghuvaṃśyanṛpāṇāṃ | praṣṭhaḥ agragāmī | 'praṣṭho'gragāmini' iti nipātaḥ| sa rāmaḥ naḥ tṛprakṣayāya pāpakṣayāya astu ||

107

yaḥ daśānalacamūvitrāsitaiḥ rāvaṇasainyavitrastaiḥ sutrāmapramukhai indrādibhiḥ arthitaḥ putrāya putraṃ prāptuṃ iṣṭikṛtaḥ daśarathāt mitrābhijātāḥ sūryavaṃśyāḥ raghavaḥ teṣāṃ anvaye vaṃśe abhavat | pitrānṛṇyavidhitsayā pitṝṛṇanivṛttyarthaṃ dayitayā sītayā anujena lakṣmaṇena satrā sākaṃ satrāvāsaṃ satrāṇāṃ yāgānāṃ āvāsaṃ sthānabhūtaṃ avāpitaḥ prāptaḥ | itaraiḥviṣṇuvādibhiḥ kim | saḥ rāmaḥ asmān trātuṃ alaṃ paryāptam ||

108

yena samastapāpadalanāhetuḥ samastapāpanivṛttihetuḥ setuḥ arṇave samudre nibaddhaḥ | jeturjayaśīlasya yasya raṇe ripūpaśamane śatruhananaviṣaye cāturyaṃ sāmarthyaṃ anyādṛśamadṛṣṭacaram | yātuprabhau rākṣasaprabhau pātite sati yatprakṛtiḥ yasya rāmasya prakṛtiḥ yathātathyaṃ dhātuḥ brahmaṇaḥ girā prakaṭitā | imaṃ rāmaṃ jātu kadācit draṣṭumahaṃ labheya kiṃ iti me manaḥ tudyate duḥkhitaṃ bhavati | hā iti khede ||

109

kapayo'pi yaṃ rāmaṃ sevitvā traividhyabodhaṃ vinā śravaṇamananādiśramaṃ vinā mumucire mukta abhavan | viṣṇoḥ hareḥ tanubheda eva yaḥ dharaṇau svayaṃ rāmarūpeṇa āvirbabhūva | sāvitrānvayajaṃ āśaracamūlāvitvarāvaccharaṃ rākṣasasainyanāśe ativegayuktabāṇaṃ haradhanurdaividhyavidyāguruṃ śivacāpabhañjanapravīṇaṃ taṃ rāmaṃ he devi mate, tvaṃ bhaja ||

110

somena candreṇa upamitānane | daśamukhakṣemetaraprāpake daśamukhasya rāvaṇasya kṣemetaraṃ nāśaḥ tatprāpake | bhūmerātmajayā sītayā guṇārāmeṇa guṇaśālinā anujena lakṣmaṇena ca saṃsevite vāme kare dhanuḥ tadapare avāme pāṇau śaraṃ dadhāne ghanaśyāme rāme rakṣaṇārthaṃ jāgrati sati kṣmātale bhūtale me itarā rāmabhinnā kā gatiḥ | na kāpi ityarthaḥ | rāma eva māṃ rakṣehityarthaḥ ||

111

kharvīṇādharavanditena nāradavanditena raṇabhūdarvīkareṇeṣuṇā raṇabhūmidarvīkaravat atighoraḥ iṣuḥ tena bāṇena niśācarapateḥ rāvaṇasya gurvīḍanīyāṃ guruṇā bṛhaspatinā īḍanīyāṃ stutyāṃ purīṃ laṅkāṃ nirvīrāṃ vīrarahitāṃ kṛtavān | urvīkumārīpatiḥ sītāpattiḥ śrīrāmaḥ kharvībhāvitasarvavairivibhavāṃ kharvībhāvitaḥ alpīkṛtaḥ sarvavairivibhavaḥ yayā gurvī edhitamitrabāndhavajanāṃ saṃpadaṃ me kurvīta ||

112

āvirbhavantaḥ śabdāyamānāḥ bheryaḥ yasmin tasmin āvirbherike saṃyuge yuddhe yadāśugahatā yasya rāmasya āśugahatā bāṇahatā aricamūḥ śatrusainyam | khariti avyayam | svargaṃ bheje jagāma | nuḥ manuṣyasya bhetavyakarī bhayaṃkarī bhavaruk saṃsāravyādhiḥ nirbheṣajā cikitsārahitā yena rāmeṇa asyate nirasyate | 'asu kṣepaṇe'| karmaṇi laṭ | prathamapuruṣaikavacanam | khagatanau vāyasarūpiṇi maghonaḥ indrasya arbhe arbhake jayante darbheṇa kuśena astrayujā astrakāryaṃ kurvatā sundaramaṇīnirbhedinā tāṭakāghātinā amunā ajasutasya daśarathasya garbheṇa vayaṃ seśvarāḥ sanāthāḥ ||

113

ripūn hatvā tridivaukasāṃ devānāṃ stomāya saṃghāya upahṛtakṣemāya upahṛtaḥ kṣemaḥ yena tasmai | prathamānasundaraguṇagrāmāya śyāmāya tripurāricāpaddalaneāddāmāya laṅkāpurībhīmāya kṣitikanyāramaṇinaḥ sītāyāḥ kāmāya kāmarūpāya kodaṇḍine rāmāya tasmai namaḥ ||

114

svadharmasya dhuryaḥ nirvāhakaḥ yaḥ pituḥ girā haryakṣebharatakṣukhaḍgacamarīkiryacchabhallākulaṃ siṃhagajavyāghracamarīvanyavarāhācchabhallākulaṃ niryadbhogi niryantaḥ saṃcarantaḥ bhoginaḥ sarpāḥ yasmin tat vanaṃ agāt | niryatnaṃ prayatnaṃ vinā yaddhatāḥ yena rāmeṇa hatāḥ kharadūṣaṇatriśirasaḥ svaḥ svargaṃ lebhire prāptāḥ | ahimāṃśuvaṃśajanuṣāṃ sūryavaṃśyānāṃ varyaḥ saḥ naḥ pāpāni paryasyatu nivartayatu ||

115

prāktanaduṣkṛtāni prāgjanmārjitapāpāni hantuṃ jagatāṃ bhṛśānityatāṃ mantuṃ avagantuṃ kantuṃ viṣayāsaktiṃ jetuṃ amutra paraloke iha phaleṣu ādarāt samupārantuṃ indriyajātaṃ yantuṃ vaśīkartuṃ guroḥ ārcayasya vakrāt āgamaśiraḥ tattvaśāstraṃ gantuṃ tuṅgacāpaṃ caṇḍakarānvayasya tantuṃ prabhuṃ kalaye dhyāyāmi ||