The Great Epic of the Bhārata dynasty 2.5.3
Bhāratabhāvadīpa 2.5.3
- Language
- Sanskrit
2.5.3
nyāyaḥ pañcāṅgamadhikaraṇaṃ yathā 'viṣayo viśayaścaiva pūrvapakṣastathottaram | saṅgatiśceti pañcāṅgaṃ śāstre'dhikaraṇaṃ viduḥ’ atra yūpasya svaruṃ karotīti vākyaṃ viṣayaḥ | tatra ṣaṣṭhī yūpasambandhītikartavyatālakṣaṇārthā | uta yūpāvayavalakṣaṇārtheti sandeho viśayaḥ | etāveva pūrvottarapakṣau jñeyau | kalpanālāghavānuprahāduttaraḥ siddhāntaḥ | phalam anuṣṭhānabhedaḥ | pūrvapakṣe takṣaṇāṣṭāstrīkaraṇādinā kāṣṭhāntaraṃ yūpasadṛśaṃ nirmātavyam | siddhānte ekadeśasya pṛthakkaraṇamātramiti | idameva pañcakaṃ mokṣadharmeṣūktam | 'sūkṣmaṃ sāṅkhyaṃ kramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ | pañcaitānyanujānīhi vākyamityucyate budhaiḥ’ || iti sūkṣmaṃ gahanārthatvādviṣayaḥ | sāṅkhyam evamevaṃ veti vicāraḥ | kramaḥ atikramaḥ | siddhāntasya pūrvapakṣa ityarthaḥ | nirṇayaḥ siddhāntaḥ | prayojanaṃ phalamiti vākyaṃ vākyārthanirṇayopāyaḥ | evaṃ pūrvottaramīmāṃsādhikaraṇāni nyāyaḥ tadvit | dharmajñaḥ manvādipraṇītaśāstratattvajñaḥ | ṣaḍaṅgavit | śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ chandovicitirniruktaṃ jyotiṣamiti ṣaḍvedāṅgāni | anuttamaḥ atyutkṛṣṭaḥ | aikyasaṃyoganānātvasamavāyaviśāradaḥ | aikyāditrayaṃ sarveṣvapi śāstreṣu samānam | yathā mīmāṃsāyāṃ samidho yajatītyādi prayājādyaṅgavākyānāṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti mahāvākyenaikavākyatvamaikyam | saṃyoganānātvaṃ saṃyogapṛthaktvam | yathā dadhnā juhotīti vākyānnityamapi dadhi dadhnendriyakāmasyeti vākyāntareṇendriyārthamīpa pṛthagvidhīyate tena dvayamapi yugapaddadhnā sādhyata iti | samavāyaḥ ekasminkarmaṇyanekeṣāṃ dharmāṇāṃ sannipātaḥ | yathā iṣṭipaśusomātmake rājasūye iṣṭyādīnāṃ darśāditrikadvayasyeva sākṣātparamāpūrvajanakatve upanipātaḥ na tvaṅgānāmiva paramparayā paramāpūrvopakārakatvam | yadvā tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā anāśakena' iti ātmavividiṣotpādakāpūrve vedānuvacanādīnāmekakāryakāritvalakṣaṇamaikyam | nanvekakarmāṅgatvābhāve kathameṣāmaikyam ata āha | saṃyoganānātveti | svasvavākyotpannānāṃ pṛthakphalānāmapyeṣāṃ saṃyoga pṛthaktvanyāyena vividiṣārthatvamapi yuktamevetyarthaḥ | nanveṣāṃ samuccitānāmekakāryakāritve samuccayāsambhavaḥ | rājasūyādīnāṃ brāhmaṇādyanupayogitvāt | pratyekaṃ ceditaravaiyarthyamityāśaṅkyāha samavāyaviśārada iti | samavāyaḥ yathādhikāraṃ karmasambandhaḥ | ayamarthaḥ brāhmaṇādīnāṃ rājasūyādiṣvanadhikārānna tatprāptiḥ | vividiṣāyāḥ pāpanivṛttiphalakairnityairevotpatterna tadarthaṃ phalato niṣiddhānāṃ śyenādīnāṃ prāptiḥ | ata eva hetudvayātpavitreṣṭyādikaṃ kāmyamapi na nivāryate | nityānāmapi na sarveṣāṃ samuccayaḥ | vividiṣākhyadṛṣṭaphalakatvāt | tasmānna sarvakarmasamuccayo nāpītaravaiyarthyamiti | evaṃrūpa eva samuccayo'tra samavāyaśabdārthaḥ | asmiṃstraye viśāradaḥ vivekasamarthaḥ | yadvā aikyaṃ sādharmyātpṛthivyādīnāṃ dravyatvena rūpeṇa | saṃyoganānātvam asādhāraṇadharmasambandhaḥ tena pṛthivītvajalatvādirūpeṇa bhedo'pi | samavāyaḥ śarīre pañcānāmapi bhūtānāṃ melakaḥ eteṣāṃ tattvaṃ sādharmyaṃ vaidharmyaṃ saṅkaraṃ ca jñātuṃ kuśala ityarthaḥ ||