The Great Epic of the Bhārata dynasty 2.5: Lokapālasabhākhyānaparva
Bhāratabhāvadīpa 2.5
- Language
- Sanskrit
Lokapālasabhākhyānaparva
2.5.1
atha tatropaviṣṭeṣviti | atra nārado yudhiṣṭhiraṃ praśnamukhena rājadharmānanuśāsti ||
2.5.2
tatra śāstuḥ svarūpaṃ tāvat vyācaṣṭe | asyāpi kaṇikatulyatā mābhūditi vedopaniṣadāṃ vetteti | vedāḥ ṛgyajuḥsāmātharvāṇaḥ | upaniṣado rahasyavidyāścaturvidhāḥ | tatra karmāṅgāvabaddhopāsanam 'uṣā vā aśvasya medhyasya śiraḥ' ityādi śāstravihitaṃ karmāṅgeṣvaśvādiṣu virāḍdṛṣṭikaraṇam | pratīkopāsanam 'annaṃ brahmetyupāsīta ādityo brahmetyādeśaḥ' ityādityādimūrtiṣu brahmadṛṣṭikaraṇam | ahaṅgrahopāsanaṃ 'tvaṃ vā ahamasmi bhagavo devate ahaṃ vai tvamasi' iti vyatihāreṇātmano devatāyāścābhedacintanaṃ jñānaṃ brahmātmānubhavaḥ | vedānāṃ karmapratipādakānāṃ tadantargatānāmupaniṣadāṃ ca vettā pāṭhato'rthataśca jñātā | ataḥ eva ṛṣiḥ gantā phalaṃ prati vedoktakṛtsnaphalabhāgī | kṛtānuṣṭhānatvāt | ata eva suragaṇārcitaḥ itihāsapurāṇe praściddhe purākalpaḥ bahukartṛkamanvākhyānaṃ 'devāsurā saṃyatā āsan' ityādikaṃ vedoktaṃ viśeṣaḥ ekakartṛkamanvākhyānaṃ parikṛtyākhyaṃ 'hariścandro ha vaidhasa aikṣvāko rājā'putra āsa' ityādi tasya yogabalāt pratyakṣadarśī ||
2.5.3
nyāyaḥ pañcāṅgamadhikaraṇaṃ yathā 'viṣayo viśayaścaiva pūrvapakṣastathottaram | saṅgatiśceti pañcāṅgaṃ śāstre'dhikaraṇaṃ viduḥ’ atra yūpasya svaruṃ karotīti vākyaṃ viṣayaḥ | tatra ṣaṣṭhī yūpasambandhītikartavyatālakṣaṇārthā | uta yūpāvayavalakṣaṇārtheti sandeho viśayaḥ | etāveva pūrvottarapakṣau jñeyau | kalpanālāghavānuprahāduttaraḥ siddhāntaḥ | phalam anuṣṭhānabhedaḥ | pūrvapakṣe takṣaṇāṣṭāstrīkaraṇādinā kāṣṭhāntaraṃ yūpasadṛśaṃ nirmātavyam | siddhānte ekadeśasya pṛthakkaraṇamātramiti | idameva pañcakaṃ mokṣadharmeṣūktam | 'sūkṣmaṃ sāṅkhyaṃ kramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ | pañcaitānyanujānīhi vākyamityucyate budhaiḥ’ || iti sūkṣmaṃ gahanārthatvādviṣayaḥ | sāṅkhyam evamevaṃ veti vicāraḥ | kramaḥ atikramaḥ | siddhāntasya pūrvapakṣa ityarthaḥ | nirṇayaḥ siddhāntaḥ | prayojanaṃ phalamiti vākyaṃ vākyārthanirṇayopāyaḥ | evaṃ pūrvottaramīmāṃsādhikaraṇāni nyāyaḥ tadvit | dharmajñaḥ manvādipraṇītaśāstratattvajñaḥ | ṣaḍaṅgavit | śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ chandovicitirniruktaṃ jyotiṣamiti ṣaḍvedāṅgāni | anuttamaḥ atyutkṛṣṭaḥ | aikyasaṃyoganānātvasamavāyaviśāradaḥ | aikyāditrayaṃ sarveṣvapi śāstreṣu samānam | yathā mīmāṃsāyāṃ samidho yajatītyādi prayājādyaṅgavākyānāṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti mahāvākyenaikavākyatvamaikyam | saṃyoganānātvaṃ saṃyogapṛthaktvam | yathā dadhnā juhotīti vākyānnityamapi dadhi dadhnendriyakāmasyeti vākyāntareṇendriyārthamīpa pṛthagvidhīyate tena dvayamapi yugapaddadhnā sādhyata iti | samavāyaḥ ekasminkarmaṇyanekeṣāṃ dharmāṇāṃ sannipātaḥ | yathā iṣṭipaśusomātmake rājasūye iṣṭyādīnāṃ darśāditrikadvayasyeva sākṣātparamāpūrvajanakatve upanipātaḥ na tvaṅgānāmiva paramparayā paramāpūrvopakārakatvam | yadvā tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasā anāśakena' iti ātmavividiṣotpādakāpūrve vedānuvacanādīnāmekakāryakāritvalakṣaṇamaikyam | nanvekakarmāṅgatvābhāve kathameṣāmaikyam ata āha | saṃyoganānātveti | svasvavākyotpannānāṃ pṛthakphalānāmapyeṣāṃ saṃyoga pṛthaktvanyāyena vividiṣārthatvamapi yuktamevetyarthaḥ | nanveṣāṃ samuccitānāmekakāryakāritve samuccayāsambhavaḥ | rājasūyādīnāṃ brāhmaṇādyanupayogitvāt | pratyekaṃ ceditaravaiyarthyamityāśaṅkyāha samavāyaviśārada iti | samavāyaḥ yathādhikāraṃ karmasambandhaḥ | ayamarthaḥ brāhmaṇādīnāṃ rājasūyādiṣvanadhikārānna tatprāptiḥ | vividiṣāyāḥ pāpanivṛttiphalakairnityairevotpatterna tadarthaṃ phalato niṣiddhānāṃ śyenādīnāṃ prāptiḥ | ata eva hetudvayātpavitreṣṭyādikaṃ kāmyamapi na nivāryate | nityānāmapi na sarveṣāṃ samuccayaḥ | vividiṣākhyadṛṣṭaphalakatvāt | tasmānna sarvakarmasamuccayo nāpītaravaiyarthyamiti | evaṃrūpa eva samuccayo'tra samavāyaśabdārthaḥ | asmiṃstraye viśāradaḥ vivekasamarthaḥ | yadvā aikyaṃ sādharmyātpṛthivyādīnāṃ dravyatvena rūpeṇa | saṃyoganānātvam asādhāraṇadharmasambandhaḥ tena pṛthivītvajalatvādirūpeṇa bhedo'pi | samavāyaḥ śarīre pañcānāmapi bhūtānāṃ melakaḥ eteṣāṃ tattvaṃ sādharmyaṃ vaidharmyaṃ saṅkaraṃ ca jñātuṃ kuśala ityarthaḥ ||
2.5.4
na kevalaṃ jñātumeva kuśalaḥ kiṃ tu vaktumityāha | vakteti | vaktāpi samānādhikaraṇa evetyāha pragalbha iti | asambaddhapralāpī netyarthaḥ | yataḥ medhāvī ūhāpohakuśalaḥ | tādṛśopi smṛtimān | adhītaṃ na nāśitavānityarthaḥ | nayavit dāyavibhāgādivyavahāravit | kaviḥ anāgatadarśī | parāparavibhāgajñaḥ parāparayorśānakāṇḍakarmakāṇḍayoḥ vibhāgaḥ yathāyogyaṃ śiṣyeṣu vibhajanaṃ tajjñaḥ | yataḥ pramāṇakṛtaniścayaḥ pramāṇaṃ pratyakṣānumānāgamādi | tacca dvividhaṃ laukikamalaukikaṃ ca | ādyaṃ ghaṭavahnisvargādiviṣayam | dvitīyaṃ nirviśeṣātmavastutattvaviṣayam | tathā hi ahaṅkārādikamātmani suṣuptyādāvadṛṣṭatvānmithyeti tatra pratyakṣaṃ suptau nirviśeṣatvam | tathā draṣṭṛdṛśyau ekopādānakau bhāsyabhāsakatvāt śrotraśabdavat bhāsyabhāsakau ca dṛśyadraṣṭārau tasmādekopādānakau yau na tathā tau naikopādānakau yathā śabdaghrāṇāviti vyatirekato vā sādhyasiddhau satyām upādānopādeyayorabhedādṛṅmātravastutatvamiti siddhyati | anumānādapyātmano nirviśeṣatvaṃ ghaṭajñānaṃ paṭajñānamiti dṛśiviśeṣadarśanānubhavasya ghaṭākāśādivadaupādhikatvāt | tathāgamo'pi ātmano nirviśeṣatve prasiddhaḥ 'asthūlamanaṇu nirguṇaṃ niṣkriyam' ityādiḥ ||
2.5.5
nanvanumānabalāt candraprādeśikatvapratyakṣaṃ yajamānaḥ prastara ityādirāgamaśca śithilīkriyate | anumānamapi naraśiraḥkapālaṃ śuci prāṇyaṅgatvāt śaṅkhavadityādikaṃ 'nāraṃ spṛṣṭvāsthi sasnehaṃ savāsā jalamāviśet' ityāgamena tathā ca sarvamapi pramāṇaṃ sadoṣamatastatra kṛtaniścayatvaṃ dūrāpetamityāśaṅkyāha | pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit | tatra paraṃ bodhayituṃ pravṛttasyānumānavākye pratijñādayaḥ pañcāvayavāḥ | tatra parvato vahnimāniti pratijñā | dhūmāditi hetuḥ | yathā mahānasa iti dṛṣṭānta udāharaṇam | dhūmavāṃścāyam ityupanayaḥ | tasmādvahnimāniti nigamanam | asminvākye guṇonukūlatarkaḥ yadi vahnimānna syāttarhi dhūmavānapi na syāt | doṣaḥ hrado vahnimānityādavivāśrayāsiddhiprabhṛtiḥ | tāvubhau vettīti tathā | tathā cānumānaṃ pratyakṣāgamau śithilīkarotu vrīhimasūrādau śucitvāśucitvavibhāgasya śāstraikagamyatvāt | tatrānukūlatakarkābhāva evānumānabādhako na tvāgama iti sthitam | tathā ca laukikapramāṇādhikāriṇe aparaṃ karmakāṇḍameva vibhajate itarasya itaraditi vivekaḥ ||
2.5.6
yathāvatkṛtaniścayaḥ | laukikānāṃ pramāṇānāṃ prāmāṇyamādāya dharmārthakāmānāṃ puruṣārthatvaniśvayaḥ | itareṣāṃ prāmāṇyamurajīvyamapyupaspṛdya mokṣarasasya puruṣārthatvaniścayaḥ | tadā laukikapramāṇabādhāt | vedā avedā iti śruteḥ | 'laukikaṃ tadvadevedaṃ pramāṇaṃ tvātmaniścayāt' ityabhiyuktokteśca | ātmaniśvayādarvāgeveti śeṣaḥ ā ātmaniścayāditi vā chedaḥ | mahāmatiḥ ātmajñaḥ | 'ātmano vā are darśanena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam' iti tasyaiva sārvajñyaśruteḥ ||
2.5.7
sāṅkhyayogavibhāgajñaḥ | sāṅkhyaṃ vedāntavicāraḥ | yogaścittavṛttinirodhaḥ anayorvibhāgaḥ | upayogaḥ | tatra śravaṇātmako vākyārthavicāraḥ pramāṇagatāsambhāvanānivṛtyupayogī | mananākhyaḥ śrutasyārthasya tarkeṇānusandhānarūpovicāraḥ prameyagatā sambhāvanā nivṛtyupayogī | advaitameva vedo vadati yuktiyuktaṃ caitadeveti sāṅkhyavibhāgaḥ | nididhyāsanāparaparyāyo yogaḥ anātmasu dehādiṣvātmapratyayarūpāṃ viparītabhāvanāṃ nivartya jñātṛjñānajñeyāmāvavantaṃ dṛṅmātrapratyayaṃ gocarayatīti yogavibhāgaḥ | ye tu 'dvau kramau cittanāśasya yogo jñānaṃ ca rāghava | yogo vṛttinirodho hi jñānaṃ samyagavekṣaṇam' iti vāsiṣṭhavacanamudāhṛtya cittanāśākhyātmadarśanasya dvāvupāyāviti vadanti | 'teṣāṃ tameva viditvātisṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya' iti śrutivirodhaḥ | saṃvādibhramavadyogo'pi jñānaṃ janayitvaiva phaladaḥ iti cettasyopasarjanatvaṃ karmaṇāmiva syāttathā ca nopāyāntaraṃ yoga ityāpatati | vāsiṣṭhavākyaṃ tu kramabhedamāha na tūpāyabhedam | tathā ca kṛtopāsteryoga upasarjanaṃ vākyārthasambhavaṃ jñānaṃ pradhānam | akṛtopāstestu jñānamupasarjanaṃ yogaḥ pradhānam | yathā dṛṣṭagopiṇḍasyāpi agṛhītaśabdārthasaṅgatikasya iyaṃ gauriti vākyameva gavājñānanut na cakṣustena viṣayīkṛte'pi gopiṇḍe gobubhutsānuvṛtteḥ | evaṃ sākṣātkṛtatvaṃ padārthasyāpi tattvamasīti vākyameva saṃsārānarthamūlabrahmājñānasya nivartakaṃ na manaḥ tena dṛṣṭe'pi tvamarthe brahmājñānānuvṛttidarśanāt | evaṃ sāsvādimatī gauriti lakṣaṇato jñātagopadārthasyāpi gopiṇḍadarśanameva gobubhutsānivartakaṃ na tu vākyam | tathā śraṇādinā jñātavrahmapadārthasyāpi yogādeva darśanaṃ na tu vākyāt tena taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmīti manasaivānudraṣṭavyamiti ca śabdamanasoḥ jñānakaraṇatvānuvādakaśrutyorvyavasthā siddhyati | tadidamuktaṃ sāṅkhyayogavibhāgajña iti | vibhāgo hi dvayoḥ samuccityaikakāryakāritve sati sambhavati na tu vrīhiyavavadvikalpaikakāryakāritve ityāstāṃ tāvat | 'sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadānta na paṇḍitāḥ' ityatra prapañcayiṣyamāṇatvāt | evaṃ vrāhnyā vidyayā sampannatvamuktvā rājayogavidyāntarasampattimapyāha | nirvicitsuḥ surāsurānityādinā | nirvivitsuḥ vivitsurvicāraṃ kartumicchuḥ nirvivitsustadvirodhī ubhayeṣāṃ dhīpramoṣaṇena kalahapravartakaḥ | yadvā nirvedo yuddhāduparatistaṃ kartumicchuḥ lokanāśabhayādityarthaḥ | etena bhedābhijñatvamuktam ||
2.5.8
sandhiḥ sāma vigraho nigraho daṇḍa ityarthaḥ | anumānavibhāgavit | svaparaśaktibalābale'numānato niścitya vibhāgaṃ vibhajanaṃ parāmātyādibhyo dhanapradānaṃ tadvit | anumāya vibhāgaviditi gauḍāḥ paṭhanti | evaṃ ca nītiśāstraprasiddhopāyacatuṣṭayābhijñatvam uktam | pāḍguṇyavidhiyuktaśca ṣaḍguṇāḥ sandhivigrahayānāsanadvaidhībhāvasamāśrayākhyāḥ ta eva ṣāḍguṇyam | svārthe ṣyañ | tasya vidhiḥ ajñātajñāpanaṃ tena yuktaḥ | sarvadā vijigīṣubhyaḥ ṣāḍguṇyādikamupadiśati svasya niḥśatrutvepyādhikārikatvāt | tatra sandhivigrahau pratyekaṃ dvividhau | prabaladurbalayorvijigīṣāvatoḥ samabhūmau yuddhaprasaṅge ādyo vigrahamicchati daṇḍenaiva | paraḥ sandhimicchati dāneneti | tayoreva durbalo'bhedyadurgāśritaścedbalavatāpi saha deśolluṇṭhanādinā vigrahamicchati | itarastu tena sahālpakaragraheṇāpi sandhimevecchati | tathā ca durbaladvārakau sandhivigrahāvanyau pravaladvārakāvanyau | tadidamuktaṃ rāmāyaṇe 'dviyonī sandhivigrahau' iti tatra prabalayonirvigrahaḥ yānāsanayoḥ prayojakaḥ | durbalayoniḥ sandhirdvaidhībhāvasamāśrayayoḥ | tathoktaṃ kāmandakīye | 'sandheśca vigrahasyāpi dvaiguṇyaṃ sampracakṣate | yānāsane vigrahasya rūpaṃ sandheḥ paraṃ dvayam' iti | dvau guṇabhūtau yasya saḥ dviguṇaḥ | sa ca sa ca tau tayorbhāvo dvaiguṇyaṃ tatra yānaṃ vijigīṣorariṃ prati yātrā | āsanaṃ kadācicchaktipratibandhe ca tatraiva śatrodurgamāveṣṭya tatra ghānyādipraveśanaṃ pratibadhnatāvasthānam | balavatā vigrahe balavattareṇa tacchatruṇā sandhiṃ kṛtvā ubhayatra dāsosmīti vācaivātmasamarpaṇaṃ kartavyaṃ na karmaṇeti sa dvaidhībhāvaḥ | yathoktaṃ tatraiva 'balinordviṣatormadhye vācātmānaṃ samarpayan | dvaidhībhāvena varteta kākākṣivadalakṣita' iti | ariṇā pīḍyamānasya balabaddurgabhūpālādyāśrayaṇaṃ samāśrayaḥ | evaṃ copāyāntargatau sandhivigrahāvanyau ṣāḍguṇyāntargatau cānyāviti na punaruktiḥ ||
2.5.9
yuddhagāndharvasevī tadubhayapriya ityarthaḥ | sarvatra sarvāsu vidyāsu sarveṣu karmasu ca apratighaḥ apratihataḥ pūrṇaśaktitvāt | anyaiḥ asaṅgatvakāruṇyādibhiḥ muniḥ ātmatattvānusandhānavān ||
2.5.10
āgamat āgatavān ||
2.5.12
ārcayat pūjitavān ||
2.5.17
kaccidarthāśca kalpanta iti kacciditi kāmapravedane svābhiprāyāviṣkaraṇe tvadīyā arthāḥ svakārye yāgadānakuṭumbabharaṇādau samarthā bhavantviti mamābhiprāya ityarthaḥ | evaṃ kariṣyāmi yathaitaduktamityante rājñāṅgīkṛtatvādupadeśaparoyaṃ grantha ityavasīyate | arthadharmakāmamokṣān tvadīyān avihatānicchāmīti krameṇa pādacatuṣṭayārthaḥ kacciditi sarvatra sambandhanīyam | tatrāpi manaścāntarātmani praṇidhīyamānaṃ pratihanyate vṛtyantarairityantyapādārthaḥ ||
2.5.18
triṣu uttamādhamamadhyameṣu ṛtvikpurohitādiṣu dharmeṇa sahitāṃ vṛttiṃ vartase daṇḍyadveṣyādiṣu arthena sahitāṃ grajāsu pālanaṣaḍbhāgahārābhyāṃ dharmārthasahitāmiti vivekaḥ dharmārthau ceti dvandvaikaśeṣaḥ taiḥ sahitāmiti samāsaḥ ||
2.5.19
kaścidartheneti | arthalobhāddharmavādho nīcānāṃ dharmalobhādarthavādho viraktānāṃ kāmena prītisāreṇa tātkālikasukhābhāsapradarśanabalena mohayatā dharmārthayorbādhaḥ kāmukānāṃ prasaktaḥ tvayi rājyapratikūlānāṃ nīcatvāviraktatvakāmukatvānāmabhāvamicchāmītyarthaḥ ||
2.5.20
parasparavirodhināmeṣāṃ kathamekenānuṣṭhānamityāśaṅkya kālabhedenetyāha | kaścidarthamiti | 'pūrvāhṇe cācareddharmaṃ madhyāhne'rthamupārjayet | sāyāhne cācaratkāmamityeṣā vaidikī śrutiḥ' iti dakṣoktakālavyavasthāmāsthāya trivargaṃ sevetetyarthaḥ | sadā varadeti sambodhanena parānugraharūpo dharmaḥ sarvasminnapi kāle kartavya iti sūcayati | samamiti pāṭhe avaiṣamyeṇa ātmasāmyenetyarthaḥ ||
2.5.21
kaccidrājeti ṣaḍguṇāḥ 'vaktā pragalbho medhāvī smṛtimānnayavitkaviḥ' iti nāradastutau sūcitā vaktṛtvādayaḥ | atra rājaguṇeṣu vaktṛtvaṃ cārāmātyādiṣu yathāyogyaṃ kāryopadeśakauśalam | prāgalbhyaṃ śatrudamanādau utkarṣapradarśanam | medhāvitvaṃ tarkakauśalam | smṛtimān kaviriti ca atītānāgatayoḥ parāmarśitvam | nayaviditi nītiśāstravittvam | etaiḥ rājaguṇairupāyānbalābalam anyāṃścatardaśa tvaṃ parīkṣase iti yojanā | he anagha caturdaśamī rājadoṣairvarjita te ca vakṣyante 'nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām | adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca cintanam | niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam | maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ || kaccittvaṃ varjayasyetān rājadoṣāṃścaturdaśa' iti || nāstikyaṃ paralokāpalāpaḥ | pramādo'navadhānatā | dīrghasūtratāṃ cirakriyatvam | pañcavṛttitāṃ paścendriyaparavaśatām | arthānāṃ prayojanānām ekacintanam ekenaiva cintanam | anarthajñaiḥ viparītārthadarśibhiḥ saha cintanaṃ mantraḥ | maṅgalam utsavaḥ | ādipadāddevapūjādi tasyāprayogamananuṣṭhānam | pratyutthānaṃ ca sarvataḥ yugapatsarvadigavasthitaśatrūddeśena daṇḍayātreti tadarthaḥ | yadvā ayaṃ parājayamūlaṃ viṃśativargastadrahita | sa ca kāmandakīye uktaḥ | 'bālo vṛddho dīrgharogī tathā jñātibahiṣkṛtaḥ | bhīruko bhīrujanako lubdho lubdhajanastathā || viraktaprakṛtiścaiva viṣayeṣvapi saktimān | anekacittamantraśca devabrāhmaṇanindakaḥ || daivopahatakaścaiva daivacintaka eva ca | durbhikṣavyasanopeto balavyasanasaṅkulaḥ | adeśastho bahuripuryukto kālenā yaśca saḥ || satyadharmavyapetaśca viṃśatiḥ puruṣā amī | etaiḥ sandhiṃ na kurvīta vigrahī sthātu syāttu kevalam iti | upāyāḥ sapta sāmadānabhedadaṇḍamantrauṣadhendrajālākhyāḥ || balābalaṃ svaparapakṣayoḥ sāmyaṃ parasya hīnatā svasya vā hīnateti trividham | yathāyogaṃ buddhyādibhiḥ sāmādayaḥ parīkṣiṇīyāḥ | kimanena śatruṇā sāma kartavyaṃ na vā | kartumārabdhaṃ cet siddhyati na vā | siddhaṃ cedaṃ te kuśalaṃ naveti cārapreṣaṇādinā ca balābalaprasṛtikaṃ parīkṣaṇīyam | tathā caturdaśa deśādayo'pi parīkṣaṇīyāḥ | te ca nītiśāstroktāḥ | 'deśo durgaṃ ratho hastivājiyodhādhikāriṇaḥ | antaḥpurānnagaṇanāḥ śāstralekhyadhanāsavāḥ || parīkṣyā hyadhipāsteṣāṃ caturdaśa nareśvaraiḥ’ iti | yodhāḥ śūrāḥ adhikāriṇaḥ deśapāladurgapālasenāpatyādayaḥ gaṇanā aśvarathadhanādīnāṃ saṅkhyā | lekhyam āyavyayanirṇayāya sarvasya patrārohakaraṇam | dhanaṃ paryāptamaparyāptaṃ ceti vicāryam | āsavāḥ madyavadapakāriṇaḥ pracchannaśatravaḥ asava iti pāṭhe asurbalamityarthaḥ | balābalena samyaktvamiti svīyaṃ parakīyaṃ ca deśādikam uktavidhena balābalena buddhyācāraiśca parīkṣaṇīyamityarthaḥ ||
2.5.22
etadevāha kaścidātmānamiti | ātmānaṃ prabalaṃ parān durbalānparīkṣya sevase rājyaṃ tathā viparīte jayamūlasya kośasya vṛddhaye sandhāya paraiḥ saha sāma kṛtvā'ṣṭau karmāṇi | 'kṛṣirvaṇikpatho durgaṃ setuḥ kuñjarabandhanam | khanyākarakarādānaṃ śūnyānāṃ ca niveśanam aṣṭau sandhānakarmāṇi prayuktāni manīṣibhiḥ' iti śāstroktāni sevase | kuñjarabandhanaṃ vahubhakṣakatvātteṣāṃ yathāvibhāgaṃ grāmīṇadhanaireva grāme grāme poṣaṇārthaṃ bandhanam | khanīratnādyutpattisthānam ākaraḥ suvarṇādyutpattisthānamitibhedaḥ | khananamātreṇa dhamanadinā'bhimukhīkaraṇena ca tayostallābhahetutvāt ||
2.5.23
kṛṣyādināpi kośavṛddhiḥ svāmyādiprakṛtisaptakasya parairdhanādinā mohane kṛte sati na bhavatītyata āha kaccitprakṛtaya iti | sapta 'svāmyamātmamuhṛtkośarāṣṭradurgabalāni ca | rājyāṅgāni prakṛtayaḥ paurāṇāṃ śreṇayo'pi ca' iti kośoktāḥ | tatra svāmirūpā prakṛtiḥ saptavidhā | 'durgādhyakṣo balādhyakṣo dharmādhyakṣaścamūpati | puraudhā vaidyadaivajñau sapta prakṛtayaḥ smṛtāḥ' iti proktāḥ | balādhyakṣaḥ balasya caturaṅgasyāhārādidānena pālakaḥ | camūpatiryuddhe cambāḥ praṇetā | dharmaḥ kāryamātram | amātyaḥ mantrī | suhṛt nyāyānyāyavibhāgakartā parṣadrūpaḥ | ete na tāvakā luptāḥ parairmohitā mābhūvan | lupyatemohanārthasyedaṃ rūpam | luptāśceddurgādīnāmeva nāśāpattirityarthaḥ | athavā ta evāḍhyāḥ santo vyasanino dyūtapānādiratāḥ mābhūvan | 'hṛṣṭo dṛṣyati dṛpto dharmamatikrāmati dharmātikramātpāpaṃ karoti' iti smṛteḥ astyādyasya vyasanaprasaktistadāpi na kośādīnāṃ vṛddhiḥ syāt | kathaṃ tarhi syuḥ | sarvaprakāraiḥ svanuraktā atyantaṃ svāmikārye prītimantaḥ ||
2.5.24
durgādhyakṣādīnāṃ lomato viparītakāryakāritvena nāśahetutvaṃ prasiddham | amātyasuhṛdostu lobhena kathaṃ nāśahetutvamityāśaṅkya mantrabhedenetyāha | kaccinnetyādinā | apariśaṅkitāḥ yeṣu dauṣṭyaśaṅkā nāsti taiḥ kṛtakaiḥ kṛtrimaiḥ suhṛdbhūtairdūtaiḥ ubhayavetanaiḥ tava mantritaṃ mantraḥ na bhidyate prakāśyate kaścit | takairdūtairveti pāṭhe samyagapi mantritaṃ kuyuktibhirna viplāvyata ityarthaḥ | tvatto vā kṛtakamitraṃ prati kathayataḥ amātyairvā kṛtakaiḥ mantritaṃ bhidyata iti sarvatra sambandhanīyam ||
2.5.25
mitreti | mitraṃ samyak parīkṣya tena saha sammantrya balavatā śatruṇā sandhiṃ durbalena saha vigrahaṃ madhyamena ubhayavetanena udāsīnena rājñā ca saha vṛttiṃ sāmyena sthitiṃ ca kuryāditi sārdhaślokārthaḥ ||
2.5.26
tatra mitraṃ kairguṇaiḥ parīkṣetetyata āha | kaccidātmasamā iti | śuddhācāratvaṃ kulīnatvaṃ ca nairmalyasyāsādhāraṇaṃ liṅgam | śuddhāḥ sambodhanakṣamā ityatra śucayo jīvitakṣamā iti pāṭhe āpanmagnasya rājña ujjīvane kṣamā ityarthaḥ ||
2.5.27
kimevaṃvidhena mantreṇetyata āha ardhena vijaya iti ||
2.5.28
mantrabhedo mābhūdityuktaṃ tatphalamāha kaccitsaṃvṛteti ||
2.5.29
kaccinnidreti | yathākālaṃ svapnaprabodhavatā brāhme muhūrte'mātyādibhiḥ saha kṛtasya mantrasya paryālocanaṃ kartavyam | 'brāhme muhūrte cotyāya vintayedātmano hitam' iti smṛtestadā nirṇītortho na viplavata ityavasāyāt ||
2.5.30
kaccinmantreti | 'ṣaṭkarṇo bhidyate mantra' iti prasiddherdvābhyāmeva mantrayitavyamityarthaḥ | mantrabhedo na kartavya ityuktaṃ tadupasaṃharati kaccitta iti ||
2.5.31
svāmyamātyādiprakṛtisaptakānugrahāt kṛṣyādikarmāṣṭakasiddhitaśca kośavṛddhirityuktaṃ tadanuvadati viśeṣavidhānārtham | kaccidarthāniti | arthān arthaprāptyupāyān laghumūlān alpavyayasādhyān | mahodayān pracuraphalān | tādṛśānkṛṣyādyārambhakartananyān vaiśyādīn tebhyopi karādānena kośavṛddhirave bhavatīti bhāvaḥ ||
2.5.32
kaccinna sarva iti | karmaṇā atyante badhyanta iti karmāntāḥ kṛṣyādikarmabaddhāḥ kṛṣīvalādayaḥ kaccitte parokṣā ajñātā na santi | athavā viśaṅkitā aviśvāsyāḥ na santi | athavā punarutsṛṣṭāḥ | punaḥpunastyaktopāttāḥ | saṃsṛṣṭaṃ snehaḥ | 'saṃsṛṣṭaṃ triṣusaṅgate' iti medinī | ciraparigrahāt jñātāḥ viśvāsyāḥ snigdhāśva karmakarā atra mahodaye karmaṇi kāraṇam udayanimittaṃ jñātvā tādṛśāneva saṅgṛhṇīyādityarthaḥ ||
2.5.33
etadevāhārdhenāptairiti | kramikaiḥ vṛddhakramāgataiḥ | te ca kṛṣyādayaśca | kacciditi | mantraguptivat karmaguptirapi kartavyetyarthaḥ ||
2.5.34
anavāptāni anārabdhāni na viduḥ kacciditi āvṛttyā yojyam | kośavṛddhyupāyamuktvā balavṛddhyupāyamāha | kaccitkāraṇikā iti | kāraṇaṃ jñāpanaṃ śiṣyebhyo vidyāpratipādanaṃ tadarthaṃ caranti te kārāṇikāḥ kṛpadroṇasadṛśā ācāryāḥ kārayanti śikṣayanti ||
2.5.35
suhṛddurgāmātyasampadaṃ kameṇa tribhirāha | kañcitsahasrairityādibhiḥ | arthakṛcchreṣu prayojanasaṅkaṭeṣu | niḥśreyasaṃ kalyāṇam ||
2.5.38
paṣṭhīṃ rāṣṭrasampadamāha | kaccidaṣṭādaśānyeṣyiti | tīrthāni mantriprabhṛtīnyaṣṭādaśa yānyavagāhya rājā kṛtakṛtyo bhavati | tāni coktāni nītiśāsre |
'mantrī purohitaścaiva yuvarājaścamūpatiḥ |
pañcamo dvārapālaśca ṣaṣṭhontarveśikastathā ||1 ||
kārāgārādhikārī ca dravyasañcayakṛttathā |
kṛtyākṛtyeṣu cārthānāṃ navamo viniyojakaḥ ||2 ||
pradeṣṭā nagarādhyakṣaḥ kāryanirmāṇakṛttathā |
dharmādhyakṣaḥ sabhādhyakṣo daṇḍapālatripañcamaḥ ||3 ||
ṣoḍaśo durgapālaśca tathā rāṣṭrāntapālakaḥ |
aṭavīpālakāntāni tīrthānyaṣṭādaśaiva tu ||4 ||
cārānvicārayetīrtheṣvātmanaśca parasya ca |
pākhaṇḍādīnavijñātānanyonyamitareṣvapi ||5 ||
mantriṇaṃ yuvarājaṃ ca hitvā sveṣu purohitam |
'
iti | eṣāṃ tīrthaśabdavācyatve halāyudhaḥ | 'yonau jalāvatāre ca mantrādyaṣṭādaśasvapi | puṇyakṣetre tathā pātre tīrthaṃ syāddarśaneṣvapi' iti | pareṣāmaṣṭādaśasu svasya mantripurohitayuvarājavarjaṃ paścadaśasu ca tīrtheṣu cārān anyaiḥ parasparaṃ cāvijñātān trīṃstrīnprayujya tatratyāṃ vārtāṃ sarvacārasaṃvāde tathyāṃ jānīyāt jñātvā ca svaprajānāmanurañjanena paraprajānāṃ duḥkhitānāmabhayadānādinā ākarṣaṇena ca svarāṣṭraṃ vardhayedityuktaṃ bhavati ||
2.5.39
pūrvoktānāṃ gauṇasvāmināṃ sampadaṃ vivakṣuḥ mukhyasvāmisampadaṃ tāvadāha | kacciddviṣāmiti | aviditaḥ purakiṅkaraiḥ pratipannaḥ sāvadhānaḥ | pratiyatta iti pāṭhe pratīkāre yatnavān | nityayukto nityodyogī ||
2.5.40
vinayasampannaḥ śikṣāyuktaḥ | kulaputraḥ satkulajaḥ | anasūyuḥ paraguṇeṣu doṣāropamakurvan | anupraṣṭā śāstracarcākuśalaḥ | asaṅkīrṇa iti pāṭhe sadasadvivekavān ||
2.5.41
ṛjurakuṭilaḥ ||
2.5.42
aṅgeṣu sāmudrikaśāstroktarītyā aṅgānāṃ parīkṣāyām | utpāteṣu divyabhaumaśārīreṣu dhūmaketubhūkampavāmanetrasphuraṇādiṣu āgāmyaśubhasūcakeṣu ||
2.5.43
senāpatyākarakośādhyakṣakṛṣyādyavekṣaṇāni mukhyamadhyamanīcāni | upadhātītān chalarahitān śreṣṭheṣu ||
2.5.44
mantrakāryeṣu ||
2.5.45
patitamiti vyatirekadṛṣṭāntaḥ | nāvajānanti nāvamanyante | tatra hetuḥ | ugrapratigrahītāram ugramiti kriyāviśeṣaṇam | yadvā ugraṃ hiṃsraṃ karma tena pratigrahītāraṃ dhanasya prajāpīḍakamityarthaḥ | yathoktaṃ 'prajāpīḍanasantāpātsamudbhūto mahānalaḥ | rājñaḥ prāṇān balaṃ kośaṃ nādagdhvā vinivartate’ iti | tathā ca nāśahetukarmakāriṇaḥ avajñaiva ucitā'tastvayā tanna kartavyamityarthaḥ | kāmayānaṃ kāmato yānaṃ paryaṭanaṃ yasya taṃ svairiṇamiva bhraṣṭatvādaratipradatvācca striyovamanyante tadvat ||
2.5.46
hṛṣṭo dhanamānādinām ||
2.5.47
dhṛṣṭāvadātāḥ pragalbhāḥ niṣkapaṭāśca ata eva vikrāntā jayaṃ kṛtavantaḥ | evaṃ gauṇasvāmisampadamuktvā tadvṛddhihetumāha | tvayā satkṛtya mānitāḥ ityādinā ||
2.5.48
bhaktam aharahardeyaṃ dhānyādi | vetanaṃ māsāntadeyaṃ vittam | vikarṣaṇaṃ kālātikramaḥ ||
2.5.49
daurgatyāt dāridryeṇa ||
2.5.50
pradhānataḥ mantriṇamārabhya mantriprabhṛtayaḥ ityarthaḥ ||
2.5.51
sāmparāyikān saṅgrāmahitān śūrān gajarayaturagārohān padātīṃśca arthānprayojanāni nānuśāsti | sarvasyaikādhipatye tadbhedena sarvanāśo yugapadeva syāditi bhāvaḥ ||
2.5.52
kaccitpuruṣeti | kṛtajño bhavediti bhāvaḥ ||
2.5.53
kaścidvidyeti | buddhidān mānayasveti bhāvaḥ ||
2.5.54
kacciddārāniti | jīvatāṃ śūrāṇāṃ viśvāsārthaṃ vyasanaṃ ceti paralokārtham ||
2.5.55
tadevāha yuddhe veti ||
2.5.56
sarvasyā iti | prajānukūlyamapi jayahetuḥ ||
2.5.57
evaṃ vijayahetuṃ prakṛtisampadamuktvā vijayakālamāha | kaccidvyasaninamiti | vyasanaiḥ 'strī dyūtaṃ mṛgayā madyaṃ nṛtyaṃ gītaṃ vṛthāṭanam | vādyaṃ nindādivāsvāpo vyasanāni nṛṇāṃ daśa' ityuktairyuktam | trividhaṃ balam | mantrakośabhṛtyabalāni prabhumantrotsāhaśaktīrvā ||
2.5.58
pārṣṇimūlaṃ pārṣṇigrāhakaḥ ādiryasya tat dvādaśavidhaṃ maṇḍalam | taccoktaṃ kāmandakīye 'amātyarāṣṭradurgāṇi kośo daṇḍaśca pañcamaḥ | etā prakṛtayastajjñairvijigīṣorudāhṛtāḥ || sampannastu prakṛtibhirmahotsāhaḥ kṛtaśramaḥ | jetumeṣaṇaśīlaśca vijigīṣuritismṛtaḥ || arirmitramarermitraṃ mitramitramataḥ param | athārimitramitraṃ ca vijigīṣoḥ puraskṛtāḥ || pārṣṇigrāhastataḥ paścādākrandastadanantaram | āsārāvanayoścaiva vijigīṣostu pṛṣṭhataḥ || areśca vijigīṣośca madhyamo bhūmyanantaraḥ | anugrahe saṃhatayorvyastayornigrahe prabhuḥ || maṇḍalādbahireteṣāmudāsīno balādhikaḥ | anugrahe saṃhatānāṃ vyastānāṃ ca vadhe prabhuḥ' iti vijigīṣuśatrū tayormitre tanmitre ceti trīṇi dvandvāni krameṇa purataḥ vijigīṣoḥ pṛṣṭataḥ pārṣṇigrāhākrandau | pārṣṇigrāhaḥ pṛṣṭarakṣakaḥ | ākrandaḥ protsāhakaḥ | etayoranugrāhakau āsārau tattatpṛṣṭhagatau pārṣṇigrāhāsāra ākrandāsāraśceti daśa puruṣāḥ | vijigīṣu śatrvoḥ pārśve madhyamaḥ sarveṣāṃ pārśve udāsīnaḥ | iti maṇḍalaṃ pārṣṇimūlamityucyate | vyavasāyaṃ kṛtyaniścayaṃ kṛtyaṃ ca | 'alabdhavetano lubdho mānī cāpyavamānitaḥ | kruddhaśca kopito'kasmāttathā bhītaśca bhīṣitaḥ || yathābhilaṣitaiḥ kāmairbhindyādetāṃścaturvidhān | parakāyān svakīyāṃstu rakṣedvijayakāmukaḥ ||' iti nītiśāstroktam | parājayaṃ parājayamūlānāṃ vyasanānāṃ parapakṣe sadbhāvaṃ svapakṣe cābhāvaṃ vijñāya diṣṭyā viśeṣato daivajñādidvārā jñātvā | tatra daivaṃ vyasanaṃ pañcavidham | mānuṣaṃ ca pañcavidham | yathoktaṃ kāmandakīye | 'hutāśano jalaṃ vyādhirdubhikṣaṃ marakastathā | iti pañcavidhaṃ daivaṃ vyasanaṃ mānuṣaṃ param || ayuktebhyaśca corebhyaḥ parebhyo rājavallabhāt | pṛthivīpatilobhācca prajānāṃ pañcadhā bhayam ||' iti ||
2.5.59
upacchannāni parairalakṣyāṇi | ratnāni utkṛṣṭavastūni bhedāyetyarthaḥ ||
2.5.61
svanuṣṭhitāḥ śobhanena puruṣeṇa samyaganuṣṭhitāḥ | vidhivadguṇāḥ ye sāmādayaḥ vidhivat anuṣṭhitāḥ santo guṇāḥ hitāya bhavanti | anyathā viparītāya | yathoktamabhiyuktaiḥ | 'caturthopāyasādhye tu ripau sāntvamapakriyā' iti | yadvā sāmādayo'vaśyamanuṣṭheyāḥ yato rājñāṃ guṇāḥ sandhivigrahyayānāsanadvaidhībhāvasaṃśrayāḥ vidhivadagnihotrādividhivadavaśyānuṣṭheyāḥ tadakaraṇe svarāṣṭrabhaṅgādinā jātena prajāpīḍanena rājñāṃ doṣotpattiḥ ||
2.5.62
mūlaṃ svarājyaṃ dṛḍhapratyayibhiḥ śūrairādhaṣṭhitaṃ sat dṛḍhaṃ parānabhibhāvyaṃ kṛtvā ||
2.5.63
aṣṭāṅgasaṃyuktā “rathā nāgā hayā yodhāḥ pattayaḥ karmakārakāḥ | cārā daiśikamukhyāśca dhvajinyaṣṭāṅgikā matā' caturvidhabalā maulamaitrabhṛtyāṭavikairbalairyuktā balamukhyaiḥ senāpatibhiḥ prativardhinī prātikūlyena chedinī ||
2.5.64
lavaḥ sasyacchedanakālaḥ muṣṭiḥ sasyānāṃ gopanakālaḥ durbhikṣamiti yāvat | luñchedane muṣasteye ābhyām adhikaraṇe vaktinau | pararāṣṭre kṣetrastheṣu sasyeṣu sukhalabdhānnairdurbhikṣe ca rājakulalabdhabhaktopajīvibhirniracatākrāntāḥ śatravaḥ sukhaṃ jeyā ityarthaḥ ||
2.5.65
svapararāṣṭreṣu sveti dṛṣṭāntārthaṃ svarāṣṭre iva pararāṣṭre praviṣṭāḥ bahavaḥ adhikṛtāḥ sthāne sthāne sthitāḥ sthānapatyādayo'rthān prayojanāni prajāvaśīkaraṇakaragrahaṇādīni rakṣanti ca parasparaṃ sambhūya parakīyamāgataṃ senāpatyādikam abhibhūya rāṣṭraṃ svīyāṃśca rakṣantītyarthaḥ ||
2.5.66
abhyavahāryāṇi bhakṣyāṇi | gātrasaṃsparśanāni vastrāṇi | saṅgharṣaṇānīti pāṭhe candanāgurukuṅkumakastūrikādīni ghreyāṇi uttamadhūpādīni | anumatāḥ viśvastāḥ | tava tvadarthaṃ rakṣanti na tu deśāntarotpannāni tāni svayameva svīkurvantītyarthaḥ ||
2.5.67
kośo dhanagṛham | koṣṭhaṃ dhānyasthānam ||
2.5.68
ābhyantarebhyaḥ sūdādibhyaḥ | bāhyebhyaḥ senāpatyādibhyaḥ | tānubhayānsvebhyaḥ putrāmātyādibhyaḥ | tānapi mithaḥ putramamātyādamātyaṃ ca putrādrakṣasi ||
2.5.69
kaccinneti | pānādivyasanajaṃ vyayaṃ tava pūrvāhne dharmācaraṇakāle bhṛtyāḥ na pratijānanti nāvedayanti | āvedane hi tadānīmāgatāḥ śiṣṭāḥ purohitādayaḥ pānādidurvyasanāsaktaṃ tvāṃ jñātvā tyajeyuriti bhāvaḥ ||
2.5.70
subhikṣasāmyadudurbhikṣeṣu āyasya pādena pādābhyāṃ tribhiḥ pādairvā vyayaḥ saṃśuddhyate pūryate | sarvathāpi kośavṛddhiḥ kāryeti bhāvaḥ ||
2.5.71
durgatān daridrān ||
2.5.72
anutiṣṭhanti nivedayanti ||
2.5.73
anu prauḍhatvahitakāmatvajñānānantaraṃ priyān karmabhyopakarṣaḥ adhikāracyutiḥ sā ca pūrvaṃ kilviṣam aprāpya doṣamadṛṣṭvā na kartavyetyarthaḥ ||
2.5.75
aprāptavyavahārāḥ aprauḍhāḥ ||
2.5.77
devamātṛkā vṛṣṭiniṣpādyasasyā ||
2.5.78
pratyekaṃ ca śataṃ pratiśatamekaṃ vṛddhyeti sambandhaḥ | ekaikaḥ pratimāsaṃ vardhanīya ityarthaḥ | pādikaṃ ca śataṃ vṛddhyeti pāṭhe tu varṣasya śatacaturthāṃśo vṛddhiḥ | tathā ca kiñcidadhikāddvyuttaravṛddhiḥ | ādye sambandhake vṛddhiranyatra nirbandhake iti vibhāgaḥ | yattu 'dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ ca pañcakaṃ ca samaṃ śatam | bhāsasya vṛddhiṃ gṛhṇīyāt' iti trikādipakṣastu ādhamarṇikavyavasāyānusāreṇeti jñeyam ||
2.5.79
vārtā kṛṣirvāṇijyaṃ pāśupālyaṃ kusīdaṃ ceti caturvidhā ||
2.5.80
kaccicchūrā iti | pratigrāmaṃ pañca pañceti svanuṣṭhitāḥ śobhanamanuṣṭhitamanuṣṭhānaṃ yeṣāṃ te tathā | te ca praśāstā samāhartā saṃvidhātā lekhakaḥ sākṣī ceti | samāhartā prajābhyo dravyamudgṛhyaikīkṛtya rājñe'rpayitā | saṃvidhātā prajāsamāhartrorekavākyatāghaṭakaḥ | saṃhatya ekībhūya || ||
2.5.81
nagaravadityanena bahubhiḥ śūrairadhiṣṭhitā grāmāḥ | bahutarairnagarāṇi | bahutamairjanapadeśvarasthānaṃ purasañjñam | grāmāḥ śūdrajanabahulāḥ | āpaṇādiyuktaṃ nagaram | prāntāḥ sīmāsthāḥ āṭavikānāṃ gramāḥ | te ca sarve tvadarpaṇāḥ | te prāntagrāmanagarapureśāḥ tvayyeva kṛtākṛtasya dhanasya cārpaṇaṃ nivedanaṃ yeṣāṃ te tathābhūtāḥ | prāntādhipo grāmādhipatau | so'pi nagarādhipatau | so'pi deśādhipatau | so'pi sākṣādrājñi sarvaṃ nivedayatītyarthaḥ ||
2.5.82
viṣamāṇi sadurgāṇi nighnanto ye caranti tān balena sahitaḥ purādhyakṣo'nudravedityarthaḥ | sameṣu viṣameṣvapīti pāṭhe viṣameṣu ītikāleṣu | ativṛṣṭyādaya ītayaḥ ||
2.5.83
āsāṃ vacanam āsāṃ puraśca guhyaṃ na bhāṣase ||
2.5.84
ātyayikam akalyāṇam ||
2.5.85
paścime caturthe tasmādeva dvau prathamau dvitīyatṛtīyāvityarthaḥ ||
2.5.88
yamavat sa hi daṇḍyeṣu krūraḥ pūjyeṣu vinayavān tadvat ||
2.5.89
ābādhaṃ duḥkham | niyamena pathyāśanādinā | mānasamāvādham ||
2.5.90
aṣṭāṅgāyāṃ vicitkitsāyām | 'nidānaṃ pūrvaliṅgāni rūpāṇyupaśayastathā | samprāptirauṣadhī rogī paricāraka eva ca' iti | aṣṭāvaṅgāni | athavā rogo rogahetuḥ | ārogyamārogyahetuḥ | teṣāṃ lakṣaṇāni ca ||
2.5.91
arthinaḥ yācakāḥ pratyarthinaḥ paramparāgatavṛttipratibandhātkṣubdhacittāḥ | pratyetya tadarthinaḥ śatravo vā naśabdadvayena paśyedeveti ucyate ||
2.5.94
kaccinneti | yorirbalena pūrvaṃ paripīḍita eva na hataḥ sa eva kālāntare mantreṇa ubhābhyāṃ ca mantrabalābhyāṃ kaccidbalavānneti yojanā | kaccitte iti pāṭhe te tava bale sainyeyoriḥ pūrvapīḍita ityodi pūrvavat ||
2.5.95
pradhānataḥ prādhānyena hṛtā dānamānābhyāṃ vaśīkṛtāḥ | ādṛtā iti vā pāṭhaḥ ||
2.5.96
vidyāsu sādhunāṃ brāhmaṇānāṃ guṇato guṇaṃ dṛṣṭvā'rcā pūjā pravarttate ||
2.5.97
tathā kartuṃ pūrvairācaritavatkarttum | tasmiṃstrayī mūle ||
2.5.98
tavādhyakṣaṃ tvatsamakṣam | sadakṣiṇaṃ sadakṣiṇālābhaṃ yathāsthāttathā'śnanti ||
2.5.100
caityānsthaṇḍilavato grāmasūcakān vṛkṣān ||
2.5.101
śokaḥnīcānāṃ manyuḥ śreṣṭhānāṃ maṅgalahasto maṅgalaprado mantrādivit purohitādiḥ anutiṣṭhati svastyayanaṃ karoti ||
2.5.102
yā eṣā idānīṃ vṛttirāsti saiva sārvadikī kaccidastītyarthaḥ ||
2.5.104
kaccidārya iti | āryo viśuddhātmā ca sannapi kasmiṃścinnindye karmaṇi nimitte kṣārito dhanadhānyādinā riktaḥ kṛtaḥ | 'rājābhiḥ kṛtadaṇḍāstu śuddhyanti malinā janāḥ' ityādiśāstraprāmāṇyāt śucirapi san adṛṣṭaśāstrakuśalairanupāsitapaṇḍitairmūrkhairamātyaiḥ kaccinna vadhyate hanyate'dhikadhanalobhāt | adṛṣṭa iti savisargapāṭhe tu śāstrakuśalairamātyairajñāta ityarthaḥ ||
2.5.105
duṣṭaḥ svabhāvataḥ | tatkārī duṣṭakarmakārī | tajjñaiḥ corānveṣibhiḥ koṣṭhapālaiḥ dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ coritadravyasahito gṛhīto vivṛtaśceti yojanā ||
2.5.106
utpannāniti co vārthe | āḍhyasya daridrasya vārthān utpannān vījakaṇiśanyāyena svalpakālenaiva bahuguṇāṃ vṛddhiṃ prāptān tava amātyāḥ mithyā anṛtān cauryādinā'nyāyenārjitāniti kaccinna paśyanti | janaiḥ piśunaiḥ hṛtāḥ hṛtavivekāḥ | pāṭhāntare dhanairhatāḥ vaśīkṛtāḥ | lubdho hi lipsuḥ paratrāsaṃ tamapi doṣamāropya tadvittaṃ jihīrṣatīti prasiddham ||
2.5.107
nāstikyamityādi sārdhaślokatrayaṃ vyākhyātam ||
2.5.114
kaccidabhyāgatā iti | avahāryante dāpyante śulkaṃ rājagrāhyaṃ karam ||
2.5.115
paṇyāni vikreyadravyāṇi | upadhābhiḥ chalaiḥ ||
2.5.117
kṛṣitantreṣu kṛṣyutpādyeṣu puṣpaphaleṣu ārdraśuṣkadhānyeṣu | tathā goṣu jāteṣu puṣpaphaleṣu dugdhaghṛtarūpeṣu utpanneṣu satsu madhusarpiṣī 'annaṃ vai madhu' iti śruterdhānyādikam annaṃ vṛtaṃ ca yalloke brahmottaram ityucyate ||
2.5.118
dravyaṃ śilpināṃ vetanam upakaraṇaṃ svakāryasādhanasāmagrī | yathā citrotpādane rañjakadravyāṇi cāturmāsyāvaraṃ māsacatuṣṭayaparyāptānādhikam ||
2.5.120
sūtraṃ saṅkṣepavākyaṃ vyavasthā vā | hastyādīnāṃ lakṣaṇaparīkṣācikitsauṣadhoddīpanamādanādiprakārapratipādakagranthasiddhāntamātrasaṅkṣepayuktān gṛhṇāsi tattadācāryebhyaḥ ||
2.5.121
yantrāṇi āgneyauṣadhabalena sīsakāṃsyadṛṣadgolaprakṣepakāṇi lohamayāni bhāṣāyāṃ nālaśabdābhidheyāni teṣāṃ sūtraṃ sūcakaṃ śāstram | nāgaraṃ nagarahitam ||
2.5.122
astrāṇi mantraprayuktāni śastrāṇi | brahmadaṇḍa ābhicārikavidyā ||
2.5.123
vyālaḥ sarpaḥ vyāghrāderapyetadupalakṣaṇam ||
2.5.124
pravrajitān jātibahiṣkṛtān annamātrārthino dīnān ||
2.5.128
upasaṃharati evaṃ yo vartata iti ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit