Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 2.5.7

Bhāratabhāvadīpa 2.5.7

Language
Sanskrit

2.5.7

sāṅkhyayogavibhāgajñaḥ | sāṅkhyaṃ vedāntavicāraḥ | yogaścittavṛttinirodhaḥ anayorvibhāgaḥ | upayogaḥ | tatra śravaṇātmako vākyārthavicāraḥ pramāṇagatāsambhāvanānivṛtyupayogī | mananākhyaḥ śrutasyārthasya tarkeṇānusandhānarūpovicāraḥ prameyagatā sambhāvanā nivṛtyupayogī | advaitameva vedo vadati yuktiyuktaṃ caitadeveti sāṅkhyavibhāgaḥ | nididhyāsanāparaparyāyo yogaḥ anātmasu dehādiṣvātmapratyayarūpāṃ viparītabhāvanāṃ nivartya jñātṛjñānajñeyāmāvavantaṃ dṛṅmātrapratyayaṃ gocarayatīti yogavibhāgaḥ | ye tu 'dvau kramau cittanāśasya yogo jñānaṃ ca rāghava | yogo vṛttinirodho hi jñānaṃ samyagavekṣaṇam' iti vāsiṣṭhavacanamudāhṛtya cittanāśākhyātmadarśanasya dvāvupāyāviti vada‌nti | 'teṣāṃ tameva viditvātisṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya' iti śrutivirodhaḥ | saṃvādibhramavadyogo'pi jñānaṃ janayitvaiva phaladaḥ iti cettasyopasarjanatvaṃ karmaṇāmiva syāttathā ca nopāyāntaraṃ yoga ityāpatati | vāsiṣṭhavākyaṃ tu kramabhedamāha na tūpāyabhedam | tathā ca kṛtopāsteryoga upasarjanaṃ vākyārthasambhavaṃ jñānaṃ pradhānam | akṛtopāstestu jñānamupasarjanaṃ yogaḥ pradhānam | yathā dṛṣṭagopiṇḍasyāpi agṛhītaśabdārthasaṅgatikasya iyaṃ gauriti vākyameva gavājñānanut na cakṣustena viṣayīkṛte'pi gopiṇḍe gobubhutsānuvṛtteḥ | evaṃ sākṣātkṛtatvaṃ padārthasyāpi tattvamasīti vākyameva saṃsārānarthamūlabrahmājñānasya nivartakaṃ na manaḥ tena dṛṣṭe'pi tvamarthe brahmājñānānuvṛttidarśanāt | evaṃ sāsvādimatī gauriti lakṣaṇato jñātagopadārthasyāpi gopiṇḍadarśanameva gobubhutsānivartakaṃ na tu vākyam | tathā śraṇādinā jñātavrahmapadārthasyāpi yogādeva darśanaṃ na tu vākyāt tena taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmīti manasaivānudraṣṭavyamiti ca śabdamanasoḥ jñānakaraṇatvānuvādakaśrutyorvyavasthā siddhyati | tadidamuktaṃ sāṅkhyayogavibhāgajña iti | vibhāgo hi dvayoḥ samuccityaikakāryakāritve sati sambhavati na tu vrīhiyavavadvikalpaikakāryakāritve ityāstāṃ tāvat | 'sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadānta na paṇḍitāḥ' ityatra prapañcayiṣyamāṇatvāt | evaṃ vrāhnyā vidyayā sampannatvamuktvā rājayogavidyāntarasampattimapyāha | nirvicitsuḥ surāsurānityādinā | nirvivitsuḥ vivitsurvicāraṃ kartumicchuḥ nirvivitsustadvirodhī ubhayeṣāṃ dhīpramoṣaṇena kalahapravartakaḥ | yadvā nirvedo yuddhāduparatistaṃ kartumicchuḥ lokanāśabhayādityarthaḥ | etena bhedābhijñatvamuktam ||