The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26.14

6.26.14

nanu ātmano liṅgaśarīrādanyatve'pyahaṃ duḥkhītyādyanubhavādduḥkhādidharmāśrayatvaṃ durvāram | tataśca bhīṣmādibandhuvarganāśe sati duḥkhasambandho bhavatyevetyāśaṅkyāha - mātrāsparśā iti | mīyante viṣayā ābhistā mātrā indriyavṛttayaḥ | yadvā daśa prajñāmātrāḥ vāgādayaḥ daśa bhūtamātrāḥ nāmādayaḥ kauṣītakiprasiddhā indriyaviṣayarūpā grāhyāḥ | tāsāṃ sparśāḥ parasparaṃ viṣayaviṣayibhāvena sambandhā iti vyākhyeyam | yadvā mātrā pramātrā saha sparśāḥ viṣayendriyasambandhāḥ | sparśaśabdasya tadvācitvaṃ ‘sparśānkṛtvā bahirbāhyān’ ityatra dṛṣṭam | tatra sparśapadena tadvatorviṣayendriyayorapi lābhaḥ | tena pramātuḥ pramāṇadvārā prameyeṇa saha sambandhāḥ sarve śītoṣṇādivadāgamāpāyina utpattivināśaśīlāḥ, ataevānityāśca tadvadeva sukhaduḥkhadāśca | atastān titikṣasva sahasva | he kaunteya bhāratetyuttamavaṃśyatvena dhīratvamasya sūcayati | pramātṛtvādiranartho hi suptisamādhigrahāveśādiṣvabhāvājjāgratsvapnādau bhāvācca kādācitkatayā ātmani pratīyamāno'pi rajjūragādivanmithyābhūtaḥ sanna taddharmatvaṃ bhajate | yaddhi yatrābhedena kadācidbhāti kadācinna tattatrādhyastaṃ rajjvāmiva sarpaḥ | pramātrādiśca pratīci pratyagabhedena kadācidbhāti ato mithyeti niścitam | tena pratīci pramātṛsambandha eva nāsti | satyamithyāvastunorvāstavasambandhāyogāt | pramātṛdharmāṇāṃ duḥkhādīnāṃ tu pratīci sambandho dūrāpeta eva | kathaṃ tarhyātmani duḥkhitvapratyayaḥ | tattadupādhitādātmyādhyāsāditi brūmaḥ | ataeva jāgrati dṛṣṭaṃ duḥkhaṃ svapne nānuvartate svapnadṛṣṭaṃ vā jāgrati na dṛśyate | tathā ca śrutiḥ “sa yattatra paśyati puṇyaṃ ca pāpaṃ cānanvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ” iti | “kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā” ityādiśrutiretatsarvaṃ mana eveti abhedanirdeśātkāmādisarvavikāropādānatvaṃ manasa evāha | tasmātsvapna ivātmani duḥkhitvapratītirbhrāntirevetīṣṭaviyogajanitāṃ tāṃ titikṣasveti bhāvaḥ ||