Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26

Bhāratabhāvadīpa 6.26

Language
Sanskrit

6.26.1

arjune yuddhāduparate matputrā niṣkaṇṭakaṃ rājyaṃ prāpsyantītyāśāvantaṃ rājānaṃ prati sañjaya uvāca taṃ tatheti | tamarjunam | tathā “svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava” ityuktaprakāreṇa kṛpayā snehena na tu dayayā paraduḥkhaprahāṇecchārūpayā | tasyāḥ paradaurbalyaniścayottarabhāvinyāḥ arjune “yadi vā no jayeyuḥ” iti svaparājayamāśaṅkamāne durbhaṇatvāt “yāneva hatvā na jijīviṣāmaḥ” iti snehātiśayasūcakavākyaśeṣavirodhācca | āviṣṭaṃ vyāptam | viṣīdantaṃ “sīdanti mama gātrāṇi” ityādinā uktarūpaṃ viṣādaṃ prāpnuvantam | idaṃ vakṣyamāṇaṃ vākyaṃ vacanīyam uvāca | madhusūdana iti duṣṭahantṛtvādevārjunaṃ nimittīkṛtya tvatputrānapi haniṣyatyeveti tvayā jayāśā na kāryeti bhāvaḥ ||

6.26.2

arjunamudyojayan śrībhagavānuvāca - kuta iti | kaśmalaṃ vaiklavyam | viṣame yuddhasaṅkaṭe | anāryairbhīrubhirjuṣṭaṃ sevitaṃ na tu tvādṛśaiḥ śūraiḥ na āryairjuṣṭamiti vā | yattu āryairajuṣṭamiti vigraho darśitastadarthaikye'pi padavyutkramadoṣādupekṣyam | ataevāsvargyamakīrtikaraṃ ca | he arjuna svacchasvabhāva tava naitadyuktamiti bhāvaḥ ||

6.26.3

tadevāha klaibyamiti | klaibyaṃ nirvīryatvaṃ “na ca śaknomyavasthātum” ityuktarūpaṃ mā gāḥ | naitat tvayi mahādevapratibhaṭe yuktam | ataḥ kṣudraṃ tucchaṃ hṛdayakṛtameva tava daurbalyaṃ na tu śaktisahāyādyabhāvakṛtaṃ tattyaktvā uttiṣṭha yuddhāya | parantapa śatrutāpana ||

6.26.4

nanu śatravo vā svabhāvaduṣṭā vā tāpanīyāḥ na tu bāndhavāḥ sādhavaścetyarjuna uvāca - kathamiti | madhusūdanārisūdaneti sambodhayan tavāpi duṣṭānapi śatrūneva tāpayataḥ pūjārhau aduṣṭau gurū ca bhīṣmadroṇau jahīti vaktumayuktamiti sūcayati | samānārthakamidaṃ sambodhanadvayaṃ vaktuḥ śokena viklavatvānna paunaruktyadoṣāvahamityanye | iṣubhiriti | tābhyāṃ saha vācāpi yoddhumaśakyaṃ kimuta bāṇairiti bhāvaḥ ||

6.26.5

nanu yuddhodyatānāṃ gurūṇāmapi vadhaḥ śreyānityāśaṅkyāha - gurūniti | yadyapi tvaduktaṃ praśastameva tathāpi mahānubhāvān gurūnahatvā bhaikṣameva bhoktuṃ śreyaḥ praśastataram | evaṃ tarhi gurūṃstyaktvā duryodhanādīneva duṣṭān jahītyāśaṅkyāha - arthakāmāniti | dhanārthino guravo'vaśyaṃ duryodhanasāhāyyaṃ kariṣyanti tena tadvadho'pi prasakta evetyarthaḥ | tuśabdaḥ pakṣāntaropanyāsārthaḥ | ihaiva na tu paraloke | bhuñjīyeti sampraśne liṅ | gurūnahatvā bhaikṣaṃ śreyaḥ uta hatvā bhogasampādanaṃ śreya iti sampraśne svayamevāntyapakṣe dūṣaṇamāha - rudhirapradigdhāniti ||

6.26.6

evaṃ tarhi bhaikṣameva tava śreya ityāśaṅkyāha - na caitaditi | yadyapyakṣatriyasya bhaikṣameveṣṭaṃ tathāpi naḥ asmākaṃ kṣatriyāṇāṃ bhaikṣabhogayormadhye katarat garīya iti vayaṃ na vidmaḥ | nanūktaṃ yuddhameva garīya iti tatrāha - yadveti | yadi vā vayaṃ jayema śatrūn yadi vā no'smān śatrava eva jayeyuḥ idamapi na vidmaḥ | antyapakṣe punarmaraṇamaprārthitaṃ bhaikṣameva vāpadyata iti bhāvaḥ | nanu mayi sahāye sati tava jaya eva niścita ityata āha - yāneveti | iṣṭanāśājjayo'pi parājayarūpa evetyarthaḥ | yattu niścite'pi bhaikṣaśreyastve punaryuddhabhaikṣayoḥ katarat śreya iti saṃśayo nocitaḥ | ato naḥ asmākaṃ madhye katarat sainyaṃ garīya iti vyākhyeyamiti | tadasat | dharmasammūḍhacetā iti vākyaśeṣāduktasaṃśayasyaivocitatvāt sainyagarīyastvasaṃśayenaiva jayasaṃśaye'nyathāsiddhe'nyatarasaṃśayasya vaiyarthyāt viśeṣādhyāhāradoṣācca ||

6.26.7

uktasaṃśayavāneva pṛcchati kārpaṇyeti | kārpaṇyaṃ dīnatvam | svabhāvaḥ “śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyam” ityādinā vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ | śeṣaṃ spaṣṭam ||

6.26.9

nanu kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapeti yuddhameva śreya ityuktaṃ kiṃ punaḥ pṛcchasītyata āha - nahīti | bandhunāśanimittaḥ śoko rājyalābhena svargādhipatyalābhena vā na nivartayiṣyata iti yuddhādanyaṃ kañcit nivṛttirūpaṃ śamopāyaṃ brūhītyāśayaḥ | atrārjunaviṣādavyājena brahmavidyādhikāriviśeṣaṇaṃ bhaikṣacaryā ihāmutrārthaphalabhogavirāgaśca darśitaḥ ||2.8 -- 2.9 ||

6.26.10

tamiti | mūḍho'pyayamamūḍhavadvadatīti prahasanniva | idaṃ vakṣyamāṇam ||

6.26.11

arjunasya dehanāśe ātmanāśadhīḥ svadharme yuddhe cādharmadhīriti mohadvayam | tatrādyaṃ brahmavidyāsūtrabhūtairviṃśatyā ślokairapaninīṣan śrībhagavānuvāca - aśocyānanvaśocastvamiti | “jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyate” iti śruterdehādyupādhināśe'pyākāśavannāśarahitatvena aśocanīyān bhīṣmādīnanvaśocaḥ | kathamete guravo mayā hantavyāḥ kathaṃ vā tairvināhaṃ jīviṣyāmīti śokaṃ kṛtavānasi | evaṃ mūḍho'pi tvaṃ prajñāvādān prajñāvatāṃ dehādanyamātmānaṃ jānatāṃ vādān śabdān “narake niyataṃ vāsaḥ”, “patanti pitaro hyeṣām” ityādīn bhāṣase paraṃ na tu prajñāvānasi | tatra hetuḥ - gatāsūniti | gatāsūn gataprāṇāndehānnānuśocanti pratyuta nirharantyeva | etena prāṇa eveṣṭo na tu dehaḥ | tathā ca śrutiḥ “prāṇo ha pitā prāṇo mātā prāṇa ācāryaḥ” ityādiḥ | ataeva saprāṇānetān avagaṇayantaṃ naraṃ pitrādihantā tvamasi dhiktvāmiti vadanti utkrāntaprāṇān dahantamapi naivaṃ vadantīti lokavedaprasiddhiḥ | tasmāt ātmā dehādanyaḥ cetanatvāt vyatirekeṇa ghaṭavat | deho na cetanaḥ dṛśyatvāt ghaṭavat | yadi dehaścetanaḥ syāt mṛte'pi tatra caitanyamupalabhyeta tasmāddehanāśenātmanāśaṃ manvāno mūrkha evāsītyarthaḥ | yattu ‘prajñānāṃ paṇḍitānām avādān vaktumayogyān bhāṣase’ iti tārkikavyākhyānaṃ tat arhārthe ghaño durlabhatvāt viśeṣādhyāhārasāpekṣatvāccopekṣyam ||

6.26.12

nanu dehādanyo'pi dehanāśena naśyatāṃ kośakāra iva kośanāśeneti tatrāha - natvevāhamiti | tvamahamime ca sarve anādayo'nantāśca sma ityarthaḥ | jātu kadācit ahaṃ na āsam iti na, api tu āsameva | tathā tvamapi nāsīriti na, apitvāsīreva | ime janādhipāḥ rājāna ityupalakṣaṇaṃ sarvasya jantujātasya | nāsanniti na, apitvāsanneveti yojanā | anāditvādanantāścetyāha - na ceti | na bhaviṣyāma iti naiva kintu sarve bhaviṣyāma eva | nanu dehasyānātmatve kathaṃ tatpīḍayāyaṃ pīḍyata iti cedyakṣavattadabhimānamātrāditi brūmaḥ | yadā hi yakṣaḥ paraśarīre viśati tadā tatpīḍayā dehapatirna bādhyate | tasya tadānīṃ dehābhimānābhāvāt | yakṣastu bādhyate'bhimānasatvāditi loke prasiddham | kiñca prācīnakarmavyatirekeṇa jīvanaṃ nopapadyate | kṛtahānākṛtābhyāgamaprasaṅgāt | vṛkṣādiṣvapi prākkarmāstītyanumeyam | sthāvarajīvikā prākkarmapūrvikā jīvikātvāt pākādikriyāpūrvakāsmadādijīvikāvat | api ca kriyāvaicitryātkāryavaicitryaṃ dṛṣṭaṃ ghaṭaśarāvodañcanādiṣu tadvadihāpi sukhaduḥkhādivaicitryaṃ prākkarmavaicitryādanumeyam | tathā sadyo jātasya govatsasya stanapānādau pravṛttirjantumātrasya maraṇāttrāsaśca prāgbhavīyānubhavajanitasaṃskārajanyo bhojanādipravṛttiścocchvāsādivadityato'sti prācīnaṃ karma | api ca kaulikaśāstraprasiddhametat | yathā devadattaḥ svaśarīre kaṇṭakavedhena khidyate evaṃ śatrukṛtāyāṃ devadattapratimāyāṃ kaṇṭakena viddhāyāṃ devadatto vyathate | tatra vyathāheturnāntaraṃ dhātuvaiṣamyaṃ nāpi bāhyaṃ kaṇṭakavedhādi kintu kevalaṃ prākkarmamātram | evaṃ ca bījāṅkuranyāyena karmatajjanyasaṃskāraparamparayā'nādiḥ saṃsāra iti na dehanāśādātmanāśo'stīti na bhīṣmādayaḥ śocanīyāḥ | atra pūrvasmin śloke ātmano dehādanyatvamuktaṃ gatāsūn dehāniti viśeṣaṇena | atra tu sūkṣmaśarīraviśiṣṭasyātmano vyavahāradṛṣṭyā nityatvaṃ sādhitamiti bhedaḥ ||

6.26.13

yadyapyevaṃ tathāpīṣṭadehaviyogajaḥ śoko bhavatyevetyāśaṅkyāha dehina iti | dehau sthūlasūkṣmau vidyete asya sa dehī cidātmā tasya yathāsmin sthūlaśarīre kaumārādyavasthāsu dehabhede'pi eka evāhaṃ bāla āsamidānīṃ vṛddho'smītyabhedapratyabhijñānādaikyaṃ bālādiśarīrebhyo'nyatvaṃ ca vyāvṛttebhyo'nuvṛttaṃ bhinnaṃ kusumebhyaḥ sūtramiveti nyāyāt | evaṃ dehāntaraprāptirapi sthūlāccharīrādanyeṣāṃ liṅgaśarīrāṇāṃ sūkṣmāṇāṃ sthūlaśarīrānukāriṇāṃ prāptiḥ | ayamarthaḥ yathā ekamapi sthūlaṃ śarīraṃ kaumārādyavasthābhedādanekarūpam evaṃ nityamapi liṅgaśarīraṃ prāṇikarmabhedātsuranaratiryagādyavasthābhedādanekaṃ bhavati | tataścoktanyāyena sthūlādivatsūkṣmādapi śarīrādātmā vivikta eva | evaṃ ca śokādidharmiṇo liṅgādapi vibhinnasya tava iṣṭaviyogajaḥ śoko'pi na yuktaḥ | ataeva tatra tasminviṣaye dhīro na muhyati | ābhimānikau śokamohau dehadvayābhimānatyāgāddhīraṃ na bādhete | atastvamapi dhīro bhaveti bhāvaḥ | pūrvaślokayorgatāsūniti vayamiti ca bahuvacanamuupādhibhedābhiprāyam | atra tu dehina ityekavacanamupadheyacidātmaikyābhiprāyamiti jñeyam | tathā ca śrutirekasyātmana aupādhikaṃ bhedamāha- “yathā hyayaṃ jyotirātmā vivasvānapo bhinnā bahudhaiko'nugacchan | upādhinā kriyate bhedarūpo devaḥ kṣetreṣvevamajo'yamātmā” iti | kṣetreṣu vakṣyamāṇalakṣaṇeṣu sthūlasūkṣmadehadvayātmakeṣu | “eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā” iti ca | ekatvācca vibhutvamapyasya siddham | tena dehādīnāmanityānāmavibhūnāṃ ca parābhimatamātmatvaṃ pratyākhyātaṃ veditavyam | ||

6.26.14

nanu ātmano liṅgaśarīrādanyatve'pyahaṃ duḥkhītyādyanubhavādduḥkhādidharmāśrayatvaṃ durvāram | tataśca bhīṣmādibandhuvarganāśe sati duḥkhasambandho bhavatyevetyāśaṅkyāha - mātrāsparśā iti | mīyante viṣayā ābhistā mātrā indriyavṛttayaḥ | yadvā daśa prajñāmātrāḥ vāgādayaḥ daśa bhūtamātrāḥ nāmādayaḥ kauṣītakiprasiddhā indriyaviṣayarūpā grāhyāḥ | tāsāṃ sparśāḥ parasparaṃ viṣayaviṣayibhāvena sambandhā iti vyākhyeyam | yadvā mātrā pramātrā saha sparśāḥ viṣayendriyasambandhāḥ | sparśaśabdasya tadvācitvaṃ ‘sparśānkṛtvā bahirbāhyān’ ityatra dṛṣṭam | tatra sparśapadena tadvatorviṣayendriyayorapi lābhaḥ | tena pramātuḥ pramāṇadvārā prameyeṇa saha sambandhāḥ sarve śītoṣṇādivadāgamāpāyina utpattivināśaśīlāḥ, ataevānityāśca tadvadeva sukhaduḥkhadāśca | atastān titikṣasva sahasva | he kaunteya bhāratetyuttamavaṃśyatvena dhīratvamasya sūcayati | pramātṛtvādiranartho hi suptisamādhigrahāveśādiṣvabhāvājjāgratsvapnādau bhāvācca kādācitkatayā ātmani pratīyamāno'pi rajjūragādivanmithyābhūtaḥ sanna taddharmatvaṃ bhajate | yaddhi yatrābhedena kadācidbhāti kadācinna tattatrādhyastaṃ rajjvāmiva sarpaḥ | pramātrādiśca pratīci pratyagabhedena kadācidbhāti ato mithyeti niścitam | tena pratīci pramātṛsambandha eva nāsti | satyamithyāvastunorvāstavasambandhāyogāt | pramātṛdharmāṇāṃ duḥkhādīnāṃ tu pratīci sambandho dūrāpeta eva | kathaṃ tarhyātmani duḥkhitvapratyayaḥ | tattadupādhitādātmyādhyāsāditi brūmaḥ | ataeva jāgrati dṛṣṭaṃ duḥkhaṃ svapne nānuvartate svapnadṛṣṭaṃ vā jāgrati na dṛśyate | tathā ca śrutiḥ “sa yattatra paśyati puṇyaṃ ca pāpaṃ cānanvāgatastena bhavatyasaṅgo hyayaṃ puruṣaḥ” iti | “kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā” ityādiśrutiretatsarvaṃ mana eveti abhedanirdeśātkāmādisarvavikāropādānatvaṃ manasa evāha | tasmātsvapna ivātmani duḥkhitvapratītirbhrāntirevetīṣṭaviyogajanitāṃ tāṃ titikṣasveti bhāvaḥ ||

6.26.15

titikṣāphalaṃ pratyakṣamevetyāha - yaṃ hīti | ete mātrāsparśāḥ prāgvyākhyātarītyā trividhā api yaṃ jāgrati svapne'samprajñātasamādhau vā na vyathayanti, svāsthyānna pracyāvayanti | puruṣaṃ pūrṣu aṣṭāsu vasatīti puruṣastam | puraśca “karmendriyāṇi khalu pañca tathā parāṇi jñānendriyāṇi mana ādi catuṣṭayaṃ ca | prāṇādipañcakamatho viyadādikaṃ ca kāmaśca karma ca tamaḥ punaraṣṭamī pūḥ |” iti prasiddhāḥ | yadvā sthūlasūkṣmopādhimadhye eva itarāsāmantarbhāvādatra pūriti tama eva grāhyam | tena kāraṇopādherapyātmano viviktatvaṃ darśitam | puruṣarṣabheti tvamapyetadanubhavituṃ yogyo'si, sarvapuruṣaśreṣṭhatvāditi sūcayati | upādhitrayatyāgādeva same duḥkhasukhe yasya tam | nahi samādhisthasya sukhāya duḥkhāya vā śītoṣṇasparśau bhavata iti yuktamasya samaduḥkhasukhatvam | dhīraṃ dhyāyinaṃ yoginaṃ na vyathayanti | so'mṛtatvāya mokṣāya kalpate yogyo bhavati ||

6.26.16

nanu suptisamādhyādau tyaktopādherātmanaḥ samaduḥkhasukhatve'pi sopādhikadaśāyāṃ taptāyaḥpiṇḍasya dagdhṛtvamiva tasya duḥkhitvaṃ durvāram | upādhiśca mūlaprakṛtervyāpikāyā mātrārūpa iti tatsattve tu na nirmūlocchedamarhatyataḥ ‘so'mṛtatvāya kalpata’ ityanupapannamityāśaṅkyāha - nāsata iti | pramātrāderāgamāpāyitvena kādācitkatvāt rajjūragādivat asataḥ bhāvaḥ sattā kālatraye'pi nāsti | ayamarthaḥ pramātrādirmūlājñānena cidātmani kalpitaḥ | mūlājñānasya cātmajñānena nivṛttau kāraṇābhāvānna punaḥ pramātrādyudbhavo'stīti niṣpratyūhamamṛtatvaṃ jñānātsidhyatīti | nanvapratītimātrātpramātrādermithyātvopagame ātmano'pi suptyādāvapratīyamānatvāviśeṣānmithyātvamastu | ubhayorvā satyatvamastu ityāśaṅkyāha - nābhāvo vidyate sata iti | sadvastunaḥ abhāvo'sattvaṃ kadācidapi na vidyate | suṣuptyādāvapi anubhūtayoḥ sukhājñānayoḥ sukhamahamasvāpsaṃ na kiñcidavediṣamiti utthāne parāmarśadarśanāt | tadanubhavamantareṇa tayoḥ paramārśāsambhavāt | ataḥ sato'sattvaṃ nāsti | śrutirapi suptikaivalyayoḥ pramātrādyabhāvaṃ dṛśo nityatvaṃ cāha - “yadvai tanna paśyati paśyanvai tanna paśyati na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvānnatu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet” iti | yadi pramātrādiḥ satyastarhi sato'rthasya suṣuptyādāvadarśanaṃ sānnidhyābhāvādvā draṣṭurdṛglopādvā vaktavyam | nādyaḥ | ātmani dṛṣṭanaṣṭasvabhāvasyānyatra sadbhāvakalpanāyogāt | nāntyaḥ | udāhṛtayā śrutyaiva tanniṣedhāt | tasmādubhayorapi satyatvena mithyātvena vā sāmyaṃ durvacam | nanu sata ākāśādeḥ kvacidapi deśe kāle cābhāvo yadyapi nāsti tathāpi sata eva paramāṇordeśāntare'bhāvo'sti prāgasato'pi ghaṭāderbhāvaśca dṛṣṭaḥ tatkathamucyate ‘nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sata’ ityāśaṅkya vidvadanubhavena nirasyati - ubhayorapīti | anto yāthātmyam | yathā svapne nabhaḥkumbharajjūragādayo nityatvānityatvasatyatvāsatyatvādidharmopetatayā niścitā api prabodhena bādhyante tadvajjāgraddṛṣṭā api te tattvajñānena bādhyante | nanu jāgradvāsanāvaśāt svapnagatanabha ādau nityatvādiniścayo bhrama iti cet , anādikālapravṛttaprāgbhavīyasaṃskāravaśāt jāgrannabha ādāvapi sa bhrama eveti tulyam | nanu svarūpasadeva rajatādikaṃ śuktyādāvadhyasyate natvasat śaśaśṛṅgādikam | gaganādikaṃ tu tvadrītyā svarūpeṇāsadapi kathamātmanyadhyasyata iti cenna | adhyāse hi pūrvānubhavamātramapekṣate natvanubhūtasya svarūpeṇa sattvamapi | darpaṇapratibimbite gagane'pi nailyādhyāsadarśanāt | na ca gagane nailyaṃ svarūpeṇa satyamasti atha cānyatrādhyasyate | tasmāt bhramaparamparāyāḥ sambhavāt | svapnadraṣṭṛbhirivāsmābhiradṛṣṭamapi sadasatoryāthātmyaṃ prabuddhairdraṣṭuṃ śakyameva | tathā ca śrutayaḥ “neha nānāsti kiñcana”, “astītyevopalabdhavyaḥ”, “ato'nyadārtam” ityādyāḥ anātmano'sattvam ātmanaśca sattvaṃ pratipādayanti | evaṃ sato jñānenāsato bādhātkaivalyaṃ sidhyatīti bhāvaḥ ||

6.26.17

yasyābhāvo nāsti tasya sataḥ sattve kiṃ mānamityāśaṅkyāha - avināśīti | tacchabdena prakṛtaṃ sat parāmṛśyate, yena satā idaṃ sarvaṃ viyadādi tataṃ vyāptam | ghaṭaḥ sanpaṭaḥ sanniti sarvasya sadabhedānubhavāt | yathā ghaṭo mṛt śarāvo mṛditi ghaṭādīnāṃ mṛdabhedānubhavānmṛdupādānakatvaṃ tadvatsarvasyāpi sadupādānakatvaṃ bodhyam | nanu mṛdvatsadapi kiṃ vikāravadbhavatītyāśaṅkyāha - avināśīti | tat sat avināśi viddhi | ayamarthaḥ pūrvāvasthāparityāgo'tra vināśaḥ | mṛddhi piṇḍākāratāṃ tyaktvā ghaṭībhavati ataḥ sā vināśaśīlā | vikāradhārāśrayatvāt | brahma tu na tathā | kiṃ tarhi ? rajjuvatsvayamavinaśyadeva kāryākāraṃ bhavati | svakīye ca sattāsphuraṇe kārye'rpayati | ato'vināśi | tathā ca śrutayaḥ “ajāyamāno bahudhā vijāyate”, “jāta eva na jāyate ko nvenaṃ janayetpunaḥ |” ajāyamānaḥ janmākhyaṃ vikāramalabhamāno'pi vijāyate viyadādirūpeṇāvirbhavati | tathā lokadṛṣṭyā jāto ghaṭādiḥ paramārthadṛṣṭyā na jāyate | pariṇāmyupādānasyābhāvāt | mṛdādestu svāpnamṛdādivattucchatvāt | ata enaṃ ghaṭādiṃ ko nu janayenna ko'pi | kutastarhi bhāsata iti cet rajjūragādivaditi dattottarametat | tathā “prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam”, “tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti” iti | sataḥ satyatvena prāṇopalakṣitasya prapañcasya satyatvaṃ sato bhānameva prapañcasya bhānamiti | tathā ca prapañcagate sattāsphūrtī sataḥ sattve pramāṇamityarthaḥ | śrutiśca “annena somya śuṅgenāpomūlamanviccha adbhiḥ somya śuṅgena tejomūlamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha sanmūlāḥ somyemāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ” iti sato jagadupādānatvaṃ kāryaliṅgena draḍhayati | sato'vināśitvaṃ ca vināśahetvabhāvādityāha - vināśamiti | na vyeti nāpakṣīyata ityavyayam | etena sarvavikāraśūnyasya vināśo nāstītyarthaḥ | apakṣayo hi janmādivikāravata eva bhavatīti sa evātra sarvavikāropalakṣaṇatayā bodhyaḥ | na kaścidityanena tadanyasya vināśahetorabhāvo darśitaḥ | “dvitīyādvai bhayaṃ bhavati” iti śruteḥ ||

6.26.18

evaṃ sata ātmano nityatvam asato dehāderanityatvaṃ coktamupasaṃharan enaṃ yuddhābhimukhaṃ karoti - antavanta iti | yadyapi ‘nāsato vidyate bhāvaḥ’ iti asatāṃ dehānāṃ kālatraye'pi sattvaṃ nāstīti paramārthadṛṣṭyā uktaṃ tathāpi tāṃ dṛṣṭimapratipadyamānasya narakādibhayamanurudhyamānasya vyavahārābhiprāyeṇa nityānityavibhāgamabhipretya dehānāmantavattvamucyata iti na doṣaḥ | nityatvaṃ kālāparicchedyatvaṃ tacca vyavahāre nabhaso'pyastītyata uktam anāśina iti | nāśaḥ adarśanaṃ tadvān hi ākāśaḥ ‘nabha ātmani līyate’ iti smṛteḥ | ayaṃ tu na tathetyanāśī | sarvadaiva prakāśamāna ityarthaḥ | etadapi na ghaṭādivaddṛśyatvenetyāha - aprameyasyeti | tathā ca śrutirātmano'prameyatvamāha ‘etadapramayaṃ dhruvam’ iti | apramayamityasyāprameyamityarthaḥ | etaccātmani pramāṇāprasarājjñeyam | tathā ca śrutiḥ “yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyādvijñātāramare kena vijānīyāt” iti | prasiddhistvasya pratyagātmatvādeva | “yatsākṣādaparokṣādbrahma ya ātmā sarvāntaraḥ” iti śruteḥ | uktaṃ ca “pramāṇamapramāṇaṃ ca pramābhāsastathaiva ca | yatprasādātprasidhyanti tadasambhāvanā kutaḥ ||” iti | tasmādyudhyasva bhārata | bhīṣmādidehānāṃ mithyātvādanityatvācca svayameva naṣṭaprāyatayā hananānnivṛttyā tvayā svadharmo na nāśanīya iti bhāva ||

6.26.19

nanu ‘nāsato vidyate bhāvaḥ’ iti nyāyenāsato mātrādermithyātvena niḥsvarūpatvātkartṛtvaṃ na sambhavati | ataḥ sata eva kartṛtvaṃ bandhamokṣabhāktvaṃ ca vācyam | anyathā'ntaḥkaraṇe bandha ātmanaśca mokṣa iti tayorvaiyadhikaraṇyaṃ syāt | tathā yena sarvamidaṃ tatamiti sato dehādyupādānatvaṃ coktam | tathā ca hananakriyāṃ pratyekasyaiva kartṛtvaṃ karmatvaṃ cāpatati | tacca viruddham, svātmani svavyāpārāyogāt | nahi vahnirvahniṃ dahatīti yuktamityāśaṅkyāha - ya enamiti | yaśca tārkikādirenamātmānaṃ hantāraṃ hananakriyāyāḥ kartāraṃ manyate yaśca cārvākādirenaṃ hataṃ hananakriyāyāḥ karmībhūtaṃ manyate tāvubhāvapi na jānītaḥ | ātmatattvamiti śeṣaḥ | yasmānnāyaṃ hanti na hanyate | nahi yaḥ kartā sa ātmā nāpi deha ātmā tayoḥ prāgevānātmatvāvadhāraṇāt | ayaṃ bhāvaḥ - yathāyaḥpiṇḍe vahnisambandhādeva dagdhṛtvaṃ na tu svataḥ evaṃ mātrādyudayasamaniyataṃ kartṛtvaṃ mātrādidharma eva nātmanaḥ | ātmani tu kartṛtvapratītirmātrādisambandhādeva | ato mātrādiviśiṣṭasyaiva bandho na kevalasya | mokṣaśca mātrādiviyoga eveti na bandhamokṣayorvaiyadhikaraṇyam | na ca mātrāderniḥsvarūpatvamasti | sattvāsattvābhyāmanirvacanīyasya vyavahārayogyasya brahmajñānaikabādhyasya svapnamāyāgandharvanagarāditulyasya tatsvarūpasyābhyupagamāt | tasmānna kartṛtvamātmadharmaḥ | yathoktam - “ātmā kartrādirūpaścenmā kāṅkṣīstarhi muktatām | nahi svabhāvo bhāvānāṃ vyāvartetauṣṇyavadraveḥ ||” iti | kiñca kartṛtvaṃ rāgadveṣādivikāravata eva sambhavati | tadvāṃśca duḥkhītyātmano'nubhūyamānaṃ sākṣitvaṃ bādhyeta | yathoktam - “narte syādvikriyāṃ duḥkhī sākṣitā kā vikāriṇaḥ | dhīvikriyāsahasrāṇāṃ sākṣyato'hamavikriyaḥ ||” iti | na ca sato dehādyupādānatvena hananakriyākarmatvaṃ sambhavati | vivartavādābhyupagamāt | nahyadhyastasya dharmairadhiṣṭhāne vikāro dṛśyate | yathoktaṃ bhāṣye “yatra yadadhyastaṃ sattatkṛtena guṇena doṣeṇa vā'ṇumātreṇāpi na sambadhyate” iti | vivṛtaṃ caitadvṛddhaiḥ “nahi bhūmirūṣaravatī mṛgatṛṭjalavāhinīṃ saritamudvahati | mṛgavāripūraparipūravatī na nadī tathoṣarabhuvaṃ spṛśati ||” iti | etena kartṛtvakarmatvayoranātmadharmatvādanātmanaścānekarūpatvādekatrātmani tadubhayavirodhodbhāvanamapi nirastaṃ veditavyam | evaṃ cārvākatārkikābhimatau dehātmakartrātmavādau | “hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti ca hanyate ||” iti kāṭhakoktena mantreṇa pūrvārdhe pāṭhabhedātpaṭhitena parihṛtau veditavyau ||

6.26.20

‘nāyaṃ hanti na hanyata’ ityuktaṃ tatra na hanyata ityetadupapādayati tatrasthenaiva dvitīyena mantreṇa - na jāyata iti | ayam ātmā kadācit na jāyate abhinavo notpadyate | na vā mriyate niranvayo na naśyati | tārkikābhimataghaṭavat | tatra krameṇa hetudvayam ajo nitya iti | ajatvānna jāyate | nityatvācca na vā mriyata ityarthaḥ | astu tarhi kṣaṇikavijñānadhārārūpaḥ | tasyāvijñānavādibhirajatvanityatvābhyupagamādityāśaṅkyāha - bhūtvā bhavitā vā na bhūya iti | ayamityanuvartate | ayaṃ bhūtvā bhūyo bhavitā na | bhūyo'sakṛt bhūtvā bhaviteti bhavanakriyādvayasya ktvāpratyayoktaṃ samānakartṛtvaṃ dhāraikyābhiprāyeṇa | bhūtvaiva bhavitā na tu bhūtvā sthitvā vinaśyati | tārkikāṇāṃ hi vijñānamutpattisthitināśakṣaṇavyāpitvāttrikṣaṇāvasthāyi | vijñānavādinā tu pūrvasya nāśakṣaṇa evottarasyotpattikṣaṇaḥ sa eva tasya sthitikṣaṇaśceti kṣaṇikatvādvijñānānāṃ bhavanakriyādvayasyāvyavadhānādbhūtvā bhavitetyuktam | tādṛśo'pyayaṃ na yataḥ śāśvataḥ śaśvadekarūpaḥ | yo'haṃ bālye pitarāvanvabhūvaṃ so'haṃ sthāvire praṇaptṝnanubhavāmīti bālyasthāvirayorātmaikyapratyabhijñānāt | na ca sādṛśyātpratyabhijñānam | sādṛśyagrahītuḥ sthirasyābhāvāt | yadvā janmamaraṇahīno'pi dharmāntaraviśiṣṭaḥ pūrvaṃ bhūtvā punardharmāntaraviśiṣṭo bhavati ityapi na | bhūtvaiva bhavitā natvabhūtveti yojanā | arhatā hi śarīraparimāṇamātmānamabhyupagacchanto nityasyaivātmanaḥ krameṇa vyutkrameṇa vā maśakamanujamataṅgajaśarīraprāptau parimāṇabhedaṃ manyamānā bhūtasyaivātmano viśeṣaṇībhūtaparimāṇabhavanādaupacārikaṃ bhavanamabhyupagacchanti tadapi na | śāśvatatvādeva upacayāpacayavato madhyamaparimāṇasya vastuno nityatvāyogāt | anenaiva sukhaduḥkhādidharmāntarotpattyātmano bhāktaṃ bhūtvā bhavanaṃ pratyākhyeyam | nahi duḥkhādidharmiṇaḥ svanāśamantareṇātyantikaduḥkhocchedaḥ sambhavati | ghaṭādau yāvadrūpanāśādarśanāt | nanvajatvaṃ nityatvaṃ śāśvatatvaṃ cākāśe'pyasti ata āha - purāṇa iti | purā viyadādisṛṣṭeḥ prāgapi nava eva | etena apakṣayādidharmarāhityānmukhyamajatvādikam ātmana eva viyadādestvamukhyaṃ taditi darśitam | ataeva śarīre hanyamāne na hanyate | bhāṣye tu vāśabdaścārthe | na jāyate mriyate cetyarthaḥ | tatropapattiḥ ayaṃ na bhūtvā anutpadya na bhavitā ghaṭādivadato na jāyate | athavā nañaḥ pūrvānvayitvaṃ na jāyate na vā mriyata iti | yato bhūtvā abhavitā ghaṭavadvināśī na ato na mriyata iti | ‘śāśvataḥ, purāṇa’ ityetābhyāmupacayāpacayau niṣidhyete iti na hanyate na vipariṇamyata iti ca vyākhyātam | kecidevamāhuḥ | na jāyate mriyata iti pratijñā | kadācidityādinā tasyā upapādanam | aja ityādirupasaṃhāra iti ||

6.26.21

nāyaṃ hantītyetadupapādayati - vedeti | vinaṣṭum adarśanaṃ gantuṃ śīlamasyeti vināśi rajjūragatulyamupādhitrayaṃ sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrākhyaṃ tato'nyam avināśinam | ataeva nityaṃ nāśahīnam | tatra hetuḥ ajam | janmavān hi anityaḥ ayaṃ tu ajatvānnityaścetyarthaḥ | nanu vināśinaḥ svakāryāpekṣayā nityatvaṃ ca sāṅkhyābhimate pradhāne tārkikābhimate nabhasi cāstyata uktaṃ - avyayamiti | na vyeti pūrvāvasthāṃ tyajatītyavyayamapariṇāmi | pradhānaṃ tu calaṃ guṇavṛttam iti nyāyena guṇasāmyāvasthāyāmapi pariṇamamāṇameva sarvadāstīti teṣāmabhyupagamāt | ākāśasyāpi “tasmādvā etasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ” iti utpattiśravaṇādajatvābhāvādeva nāvyayatvam | tādṛśamātmānaṃ yo veda aparokṣīkaroti sa pumān kathaṃ kena prakāreṇa kamanyaṃ ghātayati hananakriyāyāṃ pravartayati | kaṃ vā hanti | na kenacitprakāreṇa kamapi ghātayati na vā hantītyarthaḥ | dvaitābhāvāt | tathāhi śrutirvidyāvasthāyāṃ sarvakārakavyāpāraṃ niṣedhati | “yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet”- ityādi | avidyāvasthāyāmeva ca sarvakārakavyavahāraṃ darśayati |yatra hi dvaitamiva bhavati taditara itaraṃ paśyati ityādi | etena sarvakārakopamardinyā vidyāyāḥ sarvakārakasāpekṣaiḥ karmabhiḥ saha samuccayo nirastaḥ | parasparaviruddhasvabhāvatvena śītoṣṇayoriva dvayorekakāryakāritvasya rathāśvanyāyenāsambhavādityanyatra vistaraḥ | mādṛśānāṃ jñānināṃ vyutthānakāle avidyāleśānuvṛttyā ghātayitṛtvādeḥ prasaktāvapi vidyayā tasya bādhitatvādāgāmikarmaṇāmaśleṣācca na doṣaḥ | tathā ca vakṣyate “hatvāpi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate” iti ||

6.26.22

nanu ‘brāhmaṇo yajeta’, ‘jātaputraḥ kṛṣṇakeśo'gnīnādadhīta’ iti ātmānaṃ vayovarṇādiviśeṣaṇavantamevādhikṛtya karmavidhayaḥ pravartante | tena nīlādutpalamiva dehādanya ātmāvadhārayituṃ na śakyata ityāśaṅkyāha - vāsāṃsīti | ‘daṇḍī praiṣānanvāha’ iti daṇḍasya viśeṣaṇatve'pi na praiṣānuvaktṛsvarūpāntargatatvam | evaṃ brāhmaṇatvāderapi na svargakāmasvarūpāntargatatvamiti vastradevadattayoriva jaḍājaḍayordehātmanoratyantavilakṣaṇatvamastīti vastranāśena devadattanāśaṃ manvānasyeva tava dehanāśādātmanāśaṃ manvānasyātyantamauḍhyaṃ spaṣṭamiti bhāvaḥ | spaṣṭārthaśca ślokaḥ ||

6.26.23

kīdṛśo'sau dehītyata āha - nainamiti | enaṃ śastrāṇi na chindanti na dvedhā kurvanti | asthūlatvāt | tarhi pārthivaparamāṇuvatpākajarūpādyāśrayo bhaviṣyatītyāśaṅkyāha - nainaṃ dahati pāvaka iti | anaṇutvāt | āpaścainaṃ na kledayanti asparśatvāt | sparśavaddhi dravyamadbhirārdrīkartavyaṃ na tvasparśam | na śoṣayati mārutaḥ asnehatvāt | etena “adīrghamasthūlamanaṇu”, “aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat” iti śrutiprasiddhānāmadīrghatvāśabdatvādīnāmapi saṅgraho jñeyaḥ ||

6.26.24

kuto hetorasya śastrādīni chedādīnna kurvantītyāśaṅkya tasya chedādyayogyatvādityāha - acchedyo'yamiti | atrācchedyatvādau pūrvoktānyevāsthūlatvādīni kāraṇāni jñeyāni | evamacchedyatvādināsthūlādīnabhāvarūpān guṇānuktvā bhāvarūpānapi guṇānāha - nitya iti | sarvairviśeṣaṇairakhaṇḍaikarasasyaiva vastuno lakṣyatvāt nityatvādibhirutpādyatvādikaṃ nirākriyate | yato nityaḥ ato ghaṭavadanutpādyaḥ | yataḥ sarvagataḥ ato grāmavadaprāpyaḥ | yataḥ sthāṇuḥ pūrvarūpāparityāgena sthirasvabhāvaḥ ataḥ kṣīrādivadavikāryaḥ | acalaḥ yathā darpaṇaḥ svataḥ svācchyādapracyuto'pi malarūpeṇāvaraṇena svācchyātpracyāvyate evaṃ svayaṃ sthāṇurapi anyasaṃyogāccāñcalyamaśnuvīta | sa ca doṣāpakarṣaṇalakṣaṇaṃ saṃskāramapekṣate | ayaṃ tu acalatvānna tathā evaṃ ca utpattyāptivikṛtisaṃskṛtirūpaṃ caturvidhaṃ kriyāphalamātmani na sambhavatītyuktam | tatra hetuḥ - sanātana iti | sanā ityavyayaṃ nairantarye | tacca deśataḥ kālato vastutaśca paricchedarāhityam | paramate paramāṇūnāṃ kālataḥ paricchedābhāve'pi deśataḥ paricchedo'sti | ākāśasya tadubhayābhāve'pi vastutaḥ paricchedo'sti | so'pi trividhaḥ sajātīyavijātīyasvagatabhedarūpaḥ | yathāvṛkṣasya svagato bhedaḥ patrapuṣpaphalāditaḥ | vṛkṣāntarātsajātīyo vijātīyaḥ śilāditaḥ | tataśca sanā nairantaryeṇa trividhaparicchedarāhityena bhavati astīti sanātano'khaṇḍaikaraso yasmāttasmāt notpattyādyāśraya ityarthaḥ | ||

6.26.25

evaṃ jñeyaṃ vastūktaṃ tacca tatrādhyastadehatrayanirāsenāparokṣīkartavyamityāha - avyakto'yamiti | vyaktaṃ sthūlaśarīraṃ pratyakṣagamyaṃ tadanyoyaṃ pratyagātmā | tathā acintyo'yaṃ cintyaṃ cintāyogyaṃ rūpādi prakāśakāryeṇānumeyaṃ cakṣurādisamudāyātmakaṃ liṅgaśarīram apratyakṣaṃ tato'pyanyo'yam | tathā avikāryo'yaṃ vikāraṃ sthūlasūkṣmakāryabhāvenāvasthānamarhatīti vikāryaṃ triguṇātmakaṃ mūlājñānaṃ kāraṇaśarīraṃ suptotthitasya na kiñcidavediṣamiti parāmarśadarśanādahaṃ na jānāmītyanubhavācca sākṣyekagamyaṃ tato'pyanyo'yam | ucyate - vyaktādiniṣedhamukhena natu śṛṅgagrāhikayā'yamevaṃvidha iti vidhimukhenocyate | yasmādevamayamucyate tasmādenaṃ viditvā nānuśocitumarhasi | “tarati śokamātmavit” iti śruterātmavid bhūtvā bandhuviyogajaṃ śokaṃ mā kārṣīrityarthaḥ | uktaṃ cātmano'vasthātrayātītatvam “svapnanidrāyutāvādyau prājñastvasvapnanidrayā | na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitāḥ ||” iti ||

6.26.26

evaṃ tattvadṛṣṭyā śoko nocita ityuktam idānīṃ prākṛtajanadṛṣṭyāpi śoko nocita ityāha - athaceti | nityaṃ niyamena jātaṃ nityajātamiti cārvākapakṣaḥ | nityaṃ sarvadā jātamiti kṣaṇikavijñānavādipakṣaḥ | nityaścāsau apūrvadehendriyasambandhājjātaśceti tārkikādipakṣaḥ | evaṃ nityaṃ vā manyase mṛtamityapi yojyam | pakṣatraye'pi śoko na yuktaḥ | mahābāho iti yuddhārthamutsāhayati ||

6.26.27

śocituṃ nārhasītyuktaṃ tatra hetumāha - jātasyeti | dhruvo'parihāryaḥ mṛtyurmaraṇam | aparihārye arthe maraṇākhye tvadudyogaṃ vināpi avaśyambhāvini viṣaye na tvaṃ śocitumarhasi | vakṣyati ca ‘mayaivaite nihatāḥ pūrvameva’ iti ||

6.26.28

astvātmano'śocyatvam, tathāpi iṣṭadehavināśajaḥ śoko bhavatyevetyāśaṅkya sakāraṇasya dehādermithyātvaṃ sādhayati - avyaktādīnīti | bhūtāni viyadādīni tadvikārabhūtāni jarāyujādīni ca | na vyaktamavyaktamajñānam ādiryeṣāṃ tathāvidhāni | vyaktaḥ spaṣṭaḥ madhyaḥ utpattimārabhya maraṇātprāgavasthā yeṣām | avyakte eva nidhanaṃ layo yeṣāmiti | ayamarthaḥ - rajjūragādikāraṇamajñānaṃ na rajjuvat uragavadvā vyaktamasti | parīkṣyamāṇaṃ ca na dṛṣṭipathamavatarati | atastadavyaktam | tata utpannaḥ sarpastatraiva līyate na rajjvām | evam ātmani kalpitānāṃ bhūtānām ādirantaścāvyaktameva | tena “ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā” iti nyāyena madhye bhāsamānānyapi tāni rajjūragavat asantyeva | evaṃvidhe tatra tasminviṣaye kā paridevanā ko vā vilāpaḥ | nahi marumarīcikāhrado naṣṭa iti kaścittattvavit vilapati | ataeva bhūtānāṃ rajjūragādīnāmiva pratītisamakālikīṃ sṛṣṭimabhipretya kauṣītakibrāhmaṇe svāpaprabodhayorjagallayodayau paṭhyete | “sa yadā svapiti tadainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyānaiḥ sahāpyeti sa yadā prabudhyate'thaitasmādātmanaḥ sarve prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ” iti | prāṇāścakṣurādīndriyāṇi | devāstadanugrāhakāḥ sūryādayaḥ | lokāḥ rūpādayaḥ | nanvihānyatra ca ātmaiva sarvabhūtānāṃ layodayasthānamityucyate nānyat | tatkathameteṣāmavyaktaṃ layodayasthānamityucyate | satyam | ajñānāśrayatvādbrahmaṇi tathātvavyapadeśo na vastugatyā | nahi apariṇāminaḥ kūṭasthasya mṛdvatkāryapravilayodayasthānatvaṃ bhavati | yathoktam “asya dvaitendrajālasya yadupādānakāraṇam | ajñānaṃ tadupāśritya brahmakāraṇamucyate |” iti ||

6.26.29

nanu vajrapañjaratulyasya sarvapramāṇasiddhasya viyadādiprapañcasya kathaṃ rajjūragādivadajñānaprabhavatvenātyantatucchatvamucyate ? kathaṃ vā karmajñānakāṇḍāpekṣitamātmano yajñādikartṛtvaṃ śravaṇādikartṛtvaṃ cāpahnūyata ityāśaṅkyāha - āścaryavaditi | kaścit jñātātmatattva enamatītānantaraślokoktaṃ bhūtagrāmamāścaryavat āścaryamadbhutaṃ svapnamāyendrajālādikaṃ tena tulyamāścaryavat tathābhūtaṃ paśyati | tathā kaścidenam āścaryavadvadati sattvena asattvena vā nirvaktumaśakyamapi anirvacanīyenaiva lokāprasiddhena rūpeṇopapādayati | tathāhi rajjūragavatprapañcaḥ saṃścet “neha nānāsti kiñcana” iti śrutyā na bādhyeta, asaṃścenna pratīyeta | tasmādanirvacanīyo'yamiti | tadidaṃ sarvavyavahārāspadasyāpi prapañcasya mithyātvopapādanamatyāścaryamityarthaḥ | tathā enaṃ prapañcamanya āścaryavat śṛṇoti | “ime lokā ime devā ime vedā idaṃ sarvaṃ yadayamātmā” iti pratyakṣeṇānātmatayā upalabhyamānasyāpi prapañcasya yat pratyagabhinnatvena śravaṇaṃ tadatyantamāścaryam | na hīyaṃ śrutiḥ ‘yajamānaḥ prastaraḥ’ ityādivadupacaritārthā | prapañcasyātmanaḥ pṛthaktve “ātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditaṃ bhavati” ityekavijñānātsarvavijñānapratijñoparodhāpatteḥ | na ca pratijñāpyaupacārikī | pradeśāntare śrutasya “yathā saumyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syāt” iti dṛṣṭāntasyoparodhāpatteḥ | tasmātpratijñādṛṣṭāntanigamanānāmekavākyatvāt na prapañcasyātmānyatvam | tacca bhedagrāhipratyakṣavirodhādāścaryamiva śrṛṇoti | tathā kaścidenaṃ prapañcaṃ pratyagananyatvena śrutvā apiśabdāt uktvā svapnādidṛṣṭāntairupapādya dṛṣṭvā dhyānena ca sākṣātkṛtvāpi tattvato na veda na jānāti | tathāhi prāptāpi prajñā tīvravikṣepavataḥ parihīyata iti vakṣyati | tasmādātmaikyātsambhavatyeva prapañcasya rajjūragāditulyatvena tucchatvam | yadvā enam ātmānaṃ kartṛtvabhoktṛtvaduḥkhitvānityatvajaḍatvasaṅgitvaparicchinnatvādidharmavattayā prasiddhamapi tattvamasītyāgamotthayā brahmākārāntaḥkaraṇavṛttyā brahmavidyākhyayā akartāramabhoktāramānandaghanaṃ satyacidrūpamasaṅgamanantamaparokṣīkarotīti mahadāścaryam | yat paśyati tadāścaryavaditi kriyāviśeṣaṇaṃ vā | āvidyakamapi darśanamavidyāṃ svātmānaṃ ca katakarajovannivartayatīti | yadvā yaḥ paśyati sa āścaryavaditi kartṛviśeṣaṇam | yata eka eva vidvān samādhivyutthānayoḥ parasparaviruddhamātmano brahmabhāvaṃ jīvabhāvaṃ ca yāvadārabdhakarmakṣayamanubhavatīti tathā vāṅmanasātītamapyātmānaṃ yadvācā vadati tadapyāścaryam | agṛhītasaṅgatikenāpiśabdena yathā suptaḥ prabodhyate tadvat | yathoktaṃ vārtike “agṛhītvaiva sambandhamabhidhānābhidheyayoḥ | hitvā nidrāṃ prabudhyante suṣupte bodhitāḥ paraiḥ | jāgradvanna yataḥ śabdaṃ suṣupte vetti kaścana | dhvaste'to jñānato'jñāne brahmāsmīti bhavetphalam | avidyāghātinaḥ śabdādyāhaṃ brahmeti dhīrbhavet | naśyatyavidyayā sārdhaṃ hatvā rogamivauṣadham |” iti | tathā yaḥ śṛṇoti so'pi āścaryavat atidurlabha ityarthaḥ | śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ iti śruteḥ | śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na viduḥ iti śrutidvitīyapādārthaṃ saṅgṛhṇāti - śrutvāpyenamiti | āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā āścaryo jñātā kuśalenānuśiṣṭaḥ iti uttarārdhastu ślokapūrvārdhena saṅgṛhīta iti jñeyam | durvijñeyo'yamātmā atastvaṃ tajjñānārthaṃ yatasveti bhāvaḥ ||

6.26.30

prakṛtamarthamupasaṃharati - dehīti | sarvāṇi bhūtāni | kathamete dīnā alpabalā balavattareṇa mayā hantavyāḥ kathameṣāṃ putrādaya etairvinā jīviṣyanti kathaṃ vāhaṃ bhīṣmādibhirgurubhirvinā jīviṣyāmīti śocituṃ nārhasītyarthaḥ ||

6.26.31

arjunasya anātmani dehe ātmadhīrūpo moho nivāritaḥ | idānīṃ svadharme yuddhe adharmadhīrūpaṃ mohaṃ nivārayati svadharmamapītyādinā | yuddhaṃ kṣatriyasya svo dharmaḥ | tamavekṣyāpi vikampituṃ calituṃ nārhasi | hi yasmāt dharmyāt dharmādanapetādyuddhādanyat kṣatriyasya śreyaḥ praśastataraṃ nāsti ||

6.26.32

kiñca yadṛcchayā aprārthitamapyupapannamupasthitaṃ svargadvāram apāvṛtamuddhāṭitaṃ ye kṣatriyā labhante te sukhino dhanyā bhavantīti sambandhaḥ ||

6.26.33

yuddhatyāge iṣṭanāśo'niṣṭaprāptiśca bhavatītyāha - atha cediti ||

6.26.34

avyayāṃ dīrghakālam ||

6.26.35

akīrtimevāha - bhayāditi | tvaṃ bahumato bhūtvā svata eva atiślāghyavṛttaḥ san lāghavaṃ laghubhāvaṃ kātaryākhyaṃ yeṣāṃ purato yāsyasi te mahārathāstvāṃ bhayādraṇāduparataṃ maṃsyanta iti yojanā ||

6.26.36

kiñca avācyavādān vaktumayogyān śabdānṣaṇḍhatilo'rjuna ityādīn | sāmarthyaṃ nindantaḥ ‘dhigasya śauryaṃ yo bhīṣmādibhayāt palāyita’ iti | idaṃ vacanaṃ maraṇādapyadhikaṃ duḥkham | ito'nyadduḥkhataramadhikaṃ duḥkhaṃ kim | na kimapītyarthaḥ ||

6.26.37

‘yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ’ ityuktaṃ tatrāha - hato veti | raṇe sthitasya svargo vā rājyaṃ vā siddhamastīti pakṣadvayamapi hitāvahamityarthaḥ ||

6.26.38

svadharmasya yuddhasyākaraṇe dharmakīrtyornāśaḥ pāpāvāptiśca atha cet iti ślokena bhagavatā yadyapyuktā tathāpi yuddhasya arjunābhimate kāmyatvapakṣe ‘aho bata mahatpāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam | yadrājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ |’ iti tatkaraṇe pāpaprasaktirasti tāṃ nivārayituṃ siddhyasiddhyoḥ samatvalakṣaṇaṃ yogamāha - sukhaduḥkhe iti | same kṛtvā sukhaduḥkhayostaddhetvoḥ rājyalābhālābhayostaddhetvośca jayājayayoḥ rāgadveṣāvakṛtvetyarthaḥ | kevalaṃ svadharmo'yamiti matvā yuddhāya yujyasva ghaṭasva | evaṃ kurvaṃstvaṃ pāpaṃ nāvāpsyasi | yastu rājyalobhena suhṛdvadhaṃ karoti tasyāstyeva pāpamiti bhāvaḥ | kathaṃ tarhi svadharmatvenānuṣṭhite'pi yuddhe hato vā prāpsyasi svargamityādiphalasmaraṇamānuṣaṅgikamiti brūmaḥ | tathācāpastambaḥ “tadyathāmre phalārthaṃ nirmite cchāyā gandhāvanūtpadyete evaṃ dharmaṃ caryamāṇamarthā anūtpadyante no cedanūtpadyante na dharmahānirbhavata |” ityāmranidarśanena pratipādayati ||

6.26.39

evamarjunasya pūrvoktau dvāvapi mohāvapanītau tatra ‘kaṃ ghātayanti hanti kam’ iti kartṛtvakārayitṛtvayorātmanyasambhava uktaḥ ‘tato yuddhāya yujyasva’ iti niyogaścoktaḥ, nahyakarturākāśavatsarvagatasya niyojyatvaṃ sambhavatīti parasparavyāhatametaditīmāmāśaṅkām adhikāribhedena ubhayaṃ vyavasthāpayan pariharati - eṣā te iti | eṣā te tubhyam abhihitā aśocyānanvaśocastvamityādinā svadharmamapi cāvekṣyetyataḥ prāktanena sandarbheṇoktā | sāṅkhye samyak khyāyate prakathyate vastutattvamanayeti saṅkhyā upaniṣat tatra vidite sāṅkhye aupaniṣade brahmaṇi viṣaye buddhirjñānaṃ saṃsāranivartakam | eṣā te sāṅkhye buddhirabhihiteti sambandhaḥ | yoge ‘siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga’ ucyate iti vakṣyamāṇalakṣaṇe viṣaye | tuśabdaḥ pūrvavailakṣaṇyadyotanārthaḥ | vakṣyati ca jñānakarmaniṣṭhayorvibhinnādhikārikatvaṃ ‘loke'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha | jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām |’ iti | etena jñānakarmaṇoḥ samuccayaśaṅkāpyapāstā | imāṃ ‘svadharmamapi cāvekṣya’ ityādinā'nantaragranthenoktāmapi vistareṇābhidhīyamānāṃ śṛṇu | imāmeva buddhiṃ stauti sārdhena buddhyetyādinā | nanu karmabandhaprahāṇamātmajñānenaiva śrūyate “tapasaivātmapadaṃ viditvā na lipyate karmaṇā pāpakena” iti śruteḥ | karmayogastu karmabandhaṃ dṛḍhīkariṣyatyeveti kathamucyate karmabandhaṃ prahāsyasīti cet | śrutibalāditi brūmaḥ | tathāhi “īśāvāsyamidaṃ sarvaṃ yatkiñca jagatyāṃ jagat | tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasyasviddhanam |”, “kurvanneveha karmāṇi jijīviṣecchataṃ samāḥ | evaṃ tvayi nānyatheto'sti na karma lipyate nare |” iti śrutirīśvareṇedaṃ sarvaṃ stambhitamastīti na kaścitkiñcitsvecchayā kartuṃ prabhavati | ataḥ sarvatra mamatāhīnaḥ san bhoktṛtvakartṛtvābhimānatyāgenaiva bhogān bhuṅkṣva karmāṇi ca kuru evaṃ kurvati tvayi karmalepo nāsti ito'nyadupāyāntaraṃ ca nāstīti vadati | tasmāt kanakakārṣṇāyasādivatkenacidviśeṣarūpeṇopetaṃ karmaiva sajātīyocchedanimittaṃ bhaviṣyatīti yuktamuktaṃ karmayogenāpi karmabandhaṃ prahāsyasīti ||

6.26.40

etadevopapādayati - neheti | iha karmabandhaprahāṇārthe karmayoge'nuṣṭhīyamāne | abhikramyate vyāpyata ityabhikramaḥ karmārambhaḥ karmaiva vā | tasya nāśo nāsti | anyattu phalaṃ dattvā naśyati natvidam | iṣṭaphalasyājananāt | nanvetasyāpi kāmyāntaḥpātitayā nityākaraṇajanitaḥ pratyavāya utpadyetaiva | sakṛdanuṣṭhitasya bandhaprahāṇapratyavāyaparihārākhyaphaladvayahetutvāyogādityāśaṅkyāha - pratyavāyo na vidyata iti | tametaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti “yajñena dānena tapasā'nāśakena” iti śrutyā saṃyogapṛthaktvanyāyena “dadhnendriyakāmasya juhuyāt” ityanena nityasya dadhno vīryārthatvamiva nityānāmapi karmaṇāṃ vividiṣārthatvaṃ viniyogabalātsidhyati | tataśca kāmyenaiva prayogeṇa nityasyāpi siddherna nityākaraṇanimitto vā'kāmyatvātsarvāṅgānupasaṃhāranimitto vā pratyavāyo vidyate | nityānāmeva viniyogāt | nityeṣu ca yathāśaktyupabandhasyānujñānāt | vārtike tu kāmyānāmapyatra viniyogo dṛṣṭaḥ | yathā vedānuvacanādīnāmaikātmyajñānajanmane | tametamiti vākyena nityānāṃ vakṣyate vidhiḥ | yadvā vividiṣārthatvaṃ kāmyānāmapi karmaṇām | tametamiti vākyena saṃyogasya pṛthaktvataḥ | iti | asminpakṣe kāmyānāmapi tulyaphalatvāt nityavadyathāśaktyupabandho bhaviṣyatīti na sarvāṅgānupasaṃhārajanitaḥ pratyavāyo vidyate | svalpamapi asya yogadharmasyānuṣṭhitam anupabhuktabījakalpam “janmajanmāntarābhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ | tenaivābhyāsayogena taccaivābhyasate punaḥ |” iti smṛteruttarottarasaṃskārādhānadvārā svasajātīyavṛddhernimittaṃ satkāmādidoṣakṣapaṇadvārā mahato bhayātsaṃsārāttrāyate | tasmātsāṅkhyānadhikāriṇā karmayoga evānuṣṭheya iti bhāvaḥ ||

6.26.41

nanvevaṃ sāṅkhyayogayormahābhayāttrāṇahetutvaṃ tulyaṃ cetko'nayorviśeṣa ityāśaṅkya sāṅkhyānāṃ pātaśaṅkā nāsti yogināṃ tu yāvadvidehakaivalyaṃ pātaśaṅkāstītyāha - vyavasāyātmiketi | vyavasāyastattvaniścayastadātmikā tadākārā buddhirantaḥkaraṇavṛttiḥ “ahaṃ brahmāsmi” iti vākyajanyā brahmākārāntaḥkaraṇavṛttirbrahmavidyābhidhānā samastavṛttyantarabādhena samyagabhyuditā ekā ekaiva | “sakṛdvibhāto hyeṣa brahmalokaḥ” iti śruteḥ | brahmaiva loko brahmalokaḥ | iha brahmaiva | nahi sakṛjjñāte brahmaṇi jñātavyaṃ kartavyaṃ vā kiñcidavaśiṣyate kṛtakṛtyatvādbrahmavido'to'sya pātaśaṅkā nāsti | avyavasāyināmajñānināṃ tu buddhayo'nantāḥ tāśca pratyekaṃ bahuśākhā iti idameva mama śreya iti niścayasya durlabhatvātkadācidaśreyasyapi śreyobuddhau satyāṃ pātaśaṅkāstīti mahāṃstayorviśeṣa iti bhāvaḥ ||

6.26.42

uttarārdhameva vivṛṇoti - yāmimāmityādinā | yāṃ puṣpitāṃ puṣpitadrumavaddūrato ramaṇīyāṃ vācam “akṣayyaṃ ha vai cāturmāsyayājinaḥ sukṛtaṃ bhavati”, “apāma somamamṛtā abhūma” ityevaṃrūpāṃ pravadanti | avipaścitaḥ avyavasāyino mūḍhāḥ | yato vedavādaratāḥ vedāntargateṣu arthavādeṣu “yasya parṇamayī juhūrbhavati na pāpam̐ ślokam̐ śṛṇoti” ityevamādiṣu ratāḥ baddhaśraddhāḥ ataeva karmaṇo'nyat ātmajñānaṃ tatphalaṃ mokṣaśca nāstīti vādino vadanaśīlāḥ ||

6.26.43

tathā bhogaśca aiśvaryaṃ ca tayorgatiḥ prāptistāṃ prati tadarthamityarthaḥ | kāmātmānaḥ kāmagrastacittāḥ | ataeva svargaparāḥ | kīdṛśīṃ bhogaiśvaryagatim | janmakarmaphalapradām | prāptabhogaiśvaryo hi puruṣastadvāsanāvāsitaḥ punarbhogaiśvaryaprāptaye janma labhate, tadarthaṃ karmāṇi ca kurute phalaṃ ca tato bhogādikaṃ prāpnotīti cakramaniśamāvartate | tena niṣṭhātaścyuto bhavatītyarthaḥ | kiñca kriyāviśeṣeṇa bahulāṃ yathā yathā vittavyayāyāsādyādhikyaṃ tathā tathā bhogaiśvaryaprāpterapyādhikyamityarthaḥ | etenātyantāyāsasādhyeṣvapi karmasu phalalobhātsajjanta ityuktam | bhāṣye bhogaiśvaryagatiṃ prati sādhanabhūtāḥ ye kriyāviśeṣā agnihotrādayaḥ tadbahulāṃ janmarūpaṃ yat karmaphalaṃ tatpradāṃ ca vācameveti vyākhyātam ||

6.26.44

bhogeti | tayā puṣpitayā vācā apahṛtacetasāṃ puṃsāṃ buddhiḥ samādhau samādhyanuṣṭhānakāle vyavasāyātmikā vyavasāyo jñānaṃ tadātmikā śuddhacinmātrākārā na vidhīyate na bhavati | karmakartari lakāraḥ | viraktasya hi buddhiḥ samādhau cinmātrākārā bhavati na tu bhogādyāsaktasyeti spaṣṭameva | bhāṣye tu samādhau antaḥkaraṇe vyavasāyātmikā buddhirna bhavatīti vyākhyātam | yadvā samādhyanuṣṭhānārthameva niścayātmikā teṣāṃ buddhirna bhavatīti vyākhyeyam ||

6.26.45

kasya tarhi samādhau buddhirbhavatītyata āha - traiguṇyeti | traiguṇyaṃ guṇatrayakāryamūrdhvamadhyādhogatirūpaṃ saṃsaraṇaṃ tadeva prakāśyatvena viṣayo yeṣāṃ tādṛśāḥ karmakāṇḍaparā vedāḥ | tvaṃ tu nistraiguṇyo bhava | ūrdhvagatāvapi virakto bhavetyarthaḥ | vakṣyati ca tattadguṇapradhānaṃ gatitrayaṃ ‘ūrdhvaṃ gacchanti satvasthā’ iti | divyebhyo'pi viṣayebhyo viraktaḥ samādhāvadhikriyata iti bhāvaḥ | kiṃ lakṣaṇo'sau nistraiguṇya ityata āha - nirdvandva iti | sukhaduḥkhe mānāpamānau śatrumitre śītoṣṇe ityādīni dvandvāni sapratipakṣapadārtharūpāṇi tebhyo nirgato nirdvandvaḥ | sarvatra samabuddhirityarthaḥ | nanu bādhamānamuṣṇādikaṃ kathaṃ śītādivatkṣantuṃ śakyamata āha - nityasattvastha iti | nityaṃ sarvadā sattvaṃ dhairyaṃ satvaguṇo vā tadāśrito bhūtvā | dhīro hi sarvaṃ soḍhuṃ śaktaḥ sātviko vā prārabdhakarmopasthāpitamidaṃ duḥkhamaparihāryaṃ kimu taptatayeti jānan sarvaṃ soḍhuṃ śaknotyeva | nanvatyantaduḥsahaṃ kṣudhādiduḥkhaṃ kathaṃ nistraiguṇyena sarvathā pravṛttiśūnyena soḍhuṃ śakyamata āha - niryogakṣema iti | aprāptasya prāptiryogaḥ | prāptasya saṃrakṣaṇaṃ kṣemaḥ | etadvayamapi prārabdhakarmādhīnamiti tato'pi nirgata ityarthaḥ | tatra hetuḥ yata ātmavāñjitacittaḥ | sahi sarvāsvapyāpatsvanākulo nityatṛptatayā nirudyamaśca bhavatīti tvamapyetādṛśo nistraiguṇyo bhavetyarthaḥ ||

6.26.46

nanvātmavattvaṃ cittaśuddhau satyāmeva bhavati | sā ca sakalavedoktakarmānuṣṭhānasādhyā ato nistraiguṇyatvaṃ durlabhamityāśaṅkyāha - yāvāniti | sarvataḥ samplutodake mahati udapāne jalāśaye puruṣasya yāvān artho yāvatsnānapānādikaṃ prayojanaṃ ghaṭamātrajalanirvartyaṃ bhavati na kṛtsnajalāśayavyayanirvartyaṃ tāvānevārtho vijānato vyutpannacittasya brāhmaṇasya brahmabubhūṣoḥ sarveṣu vedeṣu vedaikadeśopaniṣacchravaṇamātranirvartyo bhavati na kṛtsnavedārthānuṣṭhānaṃ svasiddhyarthamapekṣate | ekena janmanā kṛtsnavedārthānuṣṭhānāsambhavāt | aihikena janmāntarīyeṇa vā japādinā cittaśuddhau satyāmupaniṣacchravaṇānnistraiguṇyatā sambhavatīti bhāvaḥ | vṛddhāstu sarvataḥsamplutodakasthānīye ātmajñāne puruṣasya tāvānarthaḥ kṛtsno'pi bhavati yāvānanekakūparūpodapānasthānīyeṣu sakalavedoktakarmasvanuṣṭhiteṣu bhavati brahmānande kṣudrānandānāmantarbhāvāt | tathā ca śrutirjñāne sarvakarmaphalāntarbhāvaṃ darśayati | yathā kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamevainaṃ sarvaṃ tadabhisameti yatkiñca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda iti | vakṣyati ca ‘sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate’ iti | gaṅgātulyajñānodayātprāgeva kūpopamāni karmāṇi kartavyānīti bhāva iti vyācakhyuḥ | asminpakṣe pūrvārdhe anekasmin yathātathābhavatīti padacatuṣṭayādhyāhāraḥ yāvāntāvānpadayoranuṣaṅgaśca dārṣṭāntike draṣṭavyaḥ ||

6.26.47

nanu mamāpyaupaniṣadātmajñānārthinaḥ śama eveṣṭastatkathaṃ māṃ yudhyasveti prerayasītyāśaṅkyāha - karmaṇyeveti | karmaṇyevādhikāro na jñānaniṣṭhāyām | mā phaleṣu saṅgo'stvityapakṛṣyate | karmaphalaṃ svargapaśvādihetuḥ karmasu pravartakaṃ yasya tādṛśo mā bhūḥ | akarmaṇi karmākaraṇe'pi tava saṅgo māstu ||

6.26.48

etadeva vivṛṇoti yogastha iti | yogasthaḥ san saṅgaṃ phalatṛṣṇāṃ kartṛtvābhimānaṃ ca tyaktvā karmāṇi jñānārthaṃ kuru | he dhanañjaya siddhyasiddhyoḥ karmaphalasya vividiṣādeḥ siddhāvasiddhau vā samo harṣaviṣādaśūnyo bhūtvā karmāṇi kurviti sambandhaḥ | idameva siddhyasiddhyoḥ samatvaṃ yoga ityucyate ||

6.26.49

idameva buddhiyogaṃ stauti - dūreṇeti | karmaphalakāmena kriyamāṇaṃ buddhiyogātpūrvoktānniṣkāmātkarmaṇaḥ dūreṇa hi prasiddham avaram atyantanikṛṣṭam ato buddhau yogarūpāyāṃ tatphalabhūtāyāṃ sāṅkhyarūpāyāṃ vā tannimittaṃ śaraṇaṃ rakṣitāram āśrayaṃ vā īśvaramanviccha prārthayasva | tatprītyarthaṃ karmāṇi kurvityarthaḥ | yataḥ phalahetavaḥ phalameva hetuḥ pravartakaṃ yeṣāṃ tādṛśāḥ phalatṛṣṇāvantaḥ kṛpaṇā dīnā bhavanti | “yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvāsmāllokātpraiti sa kṛpaṇaḥ” iti śruteḥ ||

6.26.50

kiñca - buddhīti | buddhiyuktaḥ samatvabuddhiyuktaḥ yogāya samatvabuddhiyogāya yujyasva ghaṭasva | yogaḥ siddhyasiddhyoḥ samatvabuddhiḥ karmasu bandhakeṣvapi kauśalaṃ bandhanivartakatvasampādanam | nanu buddhiyuktaḥ karmabhirduṣkṛtaṃ tyajatu “dharmeṇa pāpamapanudati” iti śruteḥ | sukṛtaṃ tu sajātīyatvāttairduṣpariharamiti kathamubhe sukṛtaduṣkṛte jahātītyucyate satvaśuddhijñānotpattidvāreti prāñcaḥ | arvāñcastu duṣkṛtatyāgamuktarītyābhyupetya phalatyāgātsukṛtatyāgo'pi karmayogino bhavati | duṣkṛtaphalavanmokṣapratibandhakatatphalasyānutpādāt | yattu āpastamboktāmravṛkṣanidarśanena nāntarīyakaṃ sukṛtaphalamuktaṃ na tatphalatvenopapadyate nāntarīyakatvādeva | tasmātphaladvārā mokṣapratibandhake kriyamāṇe eva sukṛtaduṣkṛte karmayogī jahāti jñānī tu sañcite api te jahātīti tayorviśeṣa ityāhuḥ ||

6.26.51

etadevāha karmajamiti | buddhiyuktāḥ samatvabuddhiyuktāḥ | kriyamāṇakarmajaṃ phalaṃ tyaktvā manīṣiṇo manonigrahasamarthā bhūtvā janmarūpeṇa bandhena muktāḥ santo'nāmayaṃ nirupadravaṃ padaṃ mokṣākhyaṃ gacchanti ||

6.26.52

kadā manīṣiṇo bhavantītyata āha - yadeti | te tava mohaḥ iṣṭāniṣṭaviyogasaṃyogajaparitāpajanyaṃ vaicityaṃ tadeva kalilamiva kalilaṃ kāluṣyaṃ buddhigataṃ buddhirvyatitariṣyati vyatikramiṣyati buddhiḥ prasannā bhaviṣyati tadā śrotavyasya śāstrabhāgasya śrutasya ca nirvedaṃ vairāgyaṃ gantāsi | ayaṃ bhāvaḥ- malināyāṃ buddhāvasakṛdgṛhītasyāpi śāstrārthasyāphuraṇācchrotavyaṃ śrutaṃ ca vṛthaiva tadvacchuddhāyāmapi buddhau sadyaḥ śāstrārthasphuraṇāttayorvaiyarthyamityubhayathāpi tatra nirveda ucitaḥ | prasannā ca buddhirnigrahītuṃ yogyā bhavatīti śravaṇādikaṃ tyaktvā dhyānaniṣṭha eva bhavediti ||

6.26.53

nanu buddhiprasādo'pi kena liṅgena jñeya ityata āha - śrutīti | śrutibhirnānāvidhaśāstraśravaṇairvipratipannā ātmā nityo'nityo vā nityo'pi kartā'kartā vā akartāpyeko'neko vetyevamādisaṃśayagrastā satī yadā asambhāvanāviparītabhāvanānirāsapūrvakaṃ śrutitātparyaviṣayībhūte brahmādvaite niścalā punaḥ kutarkairanāskandanīyā nirvicikitsāparokṣaniścayavatī bhūtvā samādhau nirvikalpake pratyagātmani acalā layavikṣepaśūnyā sthāsyati sthirā bhaviṣyati tadā yogaṃ vivekaprajñāṃ prāpsyasi | niścalasamādhilābha eva buddhiprasādaliṅgamiti bhāvaḥ ||

6.26.54

labdhasamādheḥ sthitaprajñāparanāmno lakṣaṇāni bubhutsurarjuna uvāca - sthitaprajñasyeti | sthitā pratyagātmani pratiṣṭhitā prajñā yasya tasya sthitaprajñasya samādhisthasya samādhau sthitasya kā bhāṣā bhāṣaṇaṃ vacanam | kathamasau parairbhāṣyate ityekaḥ praśnaḥ | sthitadhīḥ sthitaprajñaḥ arthādvyutthitaḥ san kiṃ prabhāṣeta? kathaṃ vadati, kathamāste? kathaṃ vā vrajati? viṣayānbhuṅkte iti praśnatrayam ||

6.26.55

eteṣāṃ krameṇottarāṇyāha bhagavān - prajahātītyādinā | atra yānyeva kṛtārthalakṣaṇāni tāni jñānasādhanānīti matvā upadiśyante sthitaprajñalakṣaṇāni teṣāmakṛtārtheṣu yatnasādhyatvāt kṛtārtheṣu svābhāvikatvāt | yathoktam “utpannātmaprabodhasya hyadveṣṭṛtvādayo guṇāḥ | bhavantyayatnatastasya na tu sādhakarūpiṇaḥ |” iti | yadāyaṃ yogī sarvānsthūlasūkṣmakāraṇaśarīrabhogyān kāmānkāmyamānānviṣayānprakarṣeṇa samūlaṃ jahāti tyajati | kīdṛśānkāmān | manogatānmanasyeva saṅkalpavikalpātmake sthitānnatu bahiḥ | yathoktamakṣapādācāryaiḥ “doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṅkalpakṛtāḥ” iti | tatra sthūlānāṃ kāmānāṃ tyāga ekāntasevanamātrādbhavatīti sa sthavīyāneva | vilīnakaraṇagrāmasya samanaskasya jāgradvāsanāmayāḥ svapne ye kāmāḥ sphuranti teṣāmapi tyāgo bhagavaddhyānādirūpasadvāsanābhyāsabalena bhavati | ye tūpasaṃhṛtakaraṇasya samprajñātasamādhikāle divyāḥ kāmāḥ saṅkalpamātropanatā daharavidyādiṣu prasiddhāsteṣāmapi tyāgo'samprajñātasamādhyabhyāsabalena bhavati | evaṃ trividhānkāmān tyaktvā ātmanyevākhaṇḍaikarase ātmanā svenaiva svarūpānandena tuṣṭo bāhyaviṣayanirapekṣo yadā bhavati tadāyaṃ sthitaprajña ityucyate ||

6.26.56

duḥkheṣu śastrapātādiṣu duḥkhasādhaneṣu prāpteṣvapi anudvignamanā acañcalamanāḥ | vakṣyati ca ‘yasminsthito na duḥkhena guruṇāpi vicālyate’ iti | sukheṣu sukhasādhaneṣu srakcandanādiṣu prāpteṣvapi vigataspṛho nirvṛttikatvādbhavati | ataeva vītāḥ rāgabhayakrodhā yasmātsa tathā | nahi tasyāmavasthāyāṃ rāgādayo duḥkhādayo vā sambhavanti | evaṃvidhaḥ samādhisthaḥ sthitadhīḥ sthitaprajña ucyate ||

6.26.57

sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣetetyasyottaramāha - yaḥ sarvatreti | sarveṣu dhanadāradehajīvanādiṣu anabhisnehaḥ | abhisnehavānhi dhanadārādiṣu vikaleṣu sakaleṣu vā'hameva vikalaḥ sakalo'smīti dainyadarpopetaḥ pūrvāparānusandhānarahito jalpati, ayaṃ tu na tatheti bhāvaḥ | tathā śubhaṃ prāpya nābhinandati santuṣṭo bhūtvā śubhaprāpayitāraṃ na praśaṃsati | tathā aśubhaṃ prāpya na dveṣṭi duḥkhī bhūtvā aśubhaprāpayitāraṃ na nindati yastasya prajñā pratiṣṭhitā ||

6.26.58

kimāsītetyasyottaramāha yadeti | indriyārthebhyaḥ śabdādiviṣayebhyaḥ prārabdhakarmavaśena vyutthito'pi yogī dvaitadarśanādudvignaḥ san nirodhasaṃskāraprābalyātprītyā samādhimanutiṣṭhannevāste ityarthaḥ | śeṣaṃ spaṣṭam ||

6.26.59

nanu viṣayebhya indriyāṇāṃ nivṛttiścet sthitaprajñatāhetustarhi suptimūrcchālayagrahāveśādāvapi sāstīti sarvo'pi sthitaprajña evetyāśaṅkyāha - viṣayā iti | satyaṃ dehino dehābhimānavato mūḍhasya suptyādau nirāhārasya indriyairviṣayānanāharato'bhuñjānasya viṣayā vinivartanta eva tathāpi rasavarjaṃ raso rāgastadvarjaṃ nivartante | tadāpi sūkṣmarūpeṇa rāgo'sti rāgamūlasyātmājñānasyādāhānnāsau sthitaprajña ityarthaḥ | asyaiva punaḥ paraṃ dṛṣṭvā ātmānaṃ sākṣātkṛtya nirāhārasya śabdādīnagṛhṇato raso'pi nivartate mūlājñānadāhādityasti suptādeḥ samādhisthasya ca mahānviśeṣa iti bhāvaḥ | prāñcastu rogiṇaḥ kāṣṭhatapasvino vā mūḍhasyāpi viṣayānanāharato rasavarjaṃ viṣayā vinivartante tasyaiva paraṃ dṛṣṭvā sthitasya raso'pi nivartata iti vyācakhyuḥ ||

6.26.60

kiñca suptāderindriyāṇi śrāntyā svayameva līyante samāhitena tu tāni kūrmeṇāṅgānīva svecchayā saṃhriyante etaccātyantāyāsasādhyamityāha yatata iti | vipaścitaḥ śāstrācāryopadeśavato yatato'pi samādhisiddhyarthaṃ yatamānasyāpi puruṣasya indriyāṇi kartṝṇi manaḥ pratīci sthirīkriyamāṇaṃ karmībhūtaṃ haranti viṣayapravaṇaṃ kurvanti | yataḥ pramāthīni yathā bahavaścorā vane ekaṃ puruṣaṃ pramathya tasya vittaṃ haranti evamindriyāṇi yatato mano haranti | yataḥ prasabhamatiśayena pramathanaśīlāni ||

6.26.61

yadyapyevaṃ tathāpi tāni niyantavyānyevānyathā sthitaprajñatvasyaivāsiddherityāha - tānīti | saṃyamya vaśīkṛtya yuktaḥ sannaddho matparaḥ ahameva sarveṣāṃ pratyagātmā paraḥ stryādibhyo bāhyebhyo dehendriyādibhya āntarebhyaśca utkṛṣṭaḥ priyatamo yasya sa matparaḥ sannāsīta | hi yasmāt vaśe ājñāyām | śeṣaṃ spaṣṭam ||

First 60 of 72 passages. Read on

Linked texts (1)