The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26.16
Bhāratabhāvadīpa 6.26.16
- Language
- Sanskrit
6.26.16
nanu suptisamādhyādau tyaktopādherātmanaḥ samaduḥkhasukhatve'pi sopādhikadaśāyāṃ taptāyaḥpiṇḍasya dagdhṛtvamiva tasya duḥkhitvaṃ durvāram | upādhiśca mūlaprakṛtervyāpikāyā mātrārūpa iti tatsattve tu na nirmūlocchedamarhatyataḥ ‘so'mṛtatvāya kalpata’ ityanupapannamityāśaṅkyāha - nāsata iti | pramātrāderāgamāpāyitvena kādācitkatvāt rajjūragādivat asataḥ bhāvaḥ sattā kālatraye'pi nāsti | ayamarthaḥ pramātrādirmūlājñānena cidātmani kalpitaḥ | mūlājñānasya cātmajñānena nivṛttau kāraṇābhāvānna punaḥ pramātrādyudbhavo'stīti niṣpratyūhamamṛtatvaṃ jñānātsidhyatīti | nanvapratītimātrātpramātrādermithyātvopagame ātmano'pi suptyādāvapratīyamānatvāviśeṣānmithyātvamastu | ubhayorvā satyatvamastu ityāśaṅkyāha - nābhāvo vidyate sata iti | sadvastunaḥ abhāvo'sattvaṃ kadācidapi na vidyate | suṣuptyādāvapi anubhūtayoḥ sukhājñānayoḥ sukhamahamasvāpsaṃ na kiñcidavediṣamiti utthāne parāmarśadarśanāt | tadanubhavamantareṇa tayoḥ paramārśāsambhavāt | ataḥ sato'sattvaṃ nāsti | śrutirapi suptikaivalyayoḥ pramātrādyabhāvaṃ dṛśo nityatvaṃ cāha - “yadvai tanna paśyati paśyanvai tanna paśyati na hi draṣṭurdṛṣṭerviparilopo vidyate'vināśitvānnatu taddvitīyamasti tato'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet” iti | yadi pramātrādiḥ satyastarhi sato'rthasya suṣuptyādāvadarśanaṃ sānnidhyābhāvādvā draṣṭurdṛglopādvā vaktavyam | nādyaḥ | ātmani dṛṣṭanaṣṭasvabhāvasyānyatra sadbhāvakalpanāyogāt | nāntyaḥ | udāhṛtayā śrutyaiva tanniṣedhāt | tasmādubhayorapi satyatvena mithyātvena vā sāmyaṃ durvacam | nanu sata ākāśādeḥ kvacidapi deśe kāle cābhāvo yadyapi nāsti tathāpi sata eva paramāṇordeśāntare'bhāvo'sti prāgasato'pi ghaṭāderbhāvaśca dṛṣṭaḥ tatkathamucyate ‘nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sata’ ityāśaṅkya vidvadanubhavena nirasyati - ubhayorapīti | anto yāthātmyam | yathā svapne nabhaḥkumbharajjūragādayo nityatvānityatvasatyatvāsatyatvādidharmopetatayā niścitā api prabodhena bādhyante tadvajjāgraddṛṣṭā api te tattvajñānena bādhyante | nanu jāgradvāsanāvaśāt svapnagatanabha ādau nityatvādiniścayo bhrama iti cet , anādikālapravṛttaprāgbhavīyasaṃskāravaśāt jāgrannabha ādāvapi sa bhrama eveti tulyam | nanu svarūpasadeva rajatādikaṃ śuktyādāvadhyasyate natvasat śaśaśṛṅgādikam | gaganādikaṃ tu tvadrītyā svarūpeṇāsadapi kathamātmanyadhyasyata iti cenna | adhyāse hi pūrvānubhavamātramapekṣate natvanubhūtasya svarūpeṇa sattvamapi | darpaṇapratibimbite gagane'pi nailyādhyāsadarśanāt | na ca gagane nailyaṃ svarūpeṇa satyamasti atha cānyatrādhyasyate | tasmāt bhramaparamparāyāḥ sambhavāt | svapnadraṣṭṛbhirivāsmābhiradṛṣṭamapi sadasatoryāthātmyaṃ prabuddhairdraṣṭuṃ śakyameva | tathā ca śrutayaḥ “neha nānāsti kiñcana”, “astītyevopalabdhavyaḥ”, “ato'nyadārtam” ityādyāḥ anātmano'sattvam ātmanaśca sattvaṃ pratipādayanti | evaṃ sato jñānenāsato bādhātkaivalyaṃ sidhyatīti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit