The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26.19

6.26.19

nanu ‘nāsato vidyate bhāvaḥ’ iti nyāyenāsato mātrādermithyātvena niḥsvarūpatvātkartṛtvaṃ na sambhavati | ataḥ sata eva kartṛtvaṃ bandhamokṣabhāktvaṃ ca vācyam | anyathā'ntaḥkaraṇe bandha ātmanaśca mokṣa iti tayorvaiyadhikaraṇyaṃ syāt | tathā yena sarvamidaṃ tatamiti sato dehādyupādānatvaṃ coktam | tathā ca hananakriyāṃ pratyekasyaiva kartṛtvaṃ karmatvaṃ cāpatati | tacca viruddham, svātmani svavyāpārāyogāt | nahi vahnirvahniṃ dahatīti yuktamityāśaṅkyāha - ya enamiti | yaśca tārkikādirenamātmānaṃ hantāraṃ hananakriyāyāḥ kartāraṃ manyate yaśca cārvākādirenaṃ hataṃ hananakriyāyāḥ karmībhūtaṃ manyate tāvubhāvapi na jānītaḥ | ātmatattvamiti śeṣaḥ | yasmānnāyaṃ hanti na hanyate | nahi yaḥ kartā sa ātmā nāpi deha ātmā tayoḥ prāgevānātmatvāvadhāraṇāt | ayaṃ bhāvaḥ - yathāyaḥpiṇḍe vahnisambandhādeva dagdhṛtvaṃ na tu svataḥ evaṃ mātrādyudayasamaniyataṃ kartṛtvaṃ mātrādidharma eva nātmanaḥ | ātmani tu kartṛtvapratītirmātrādisambandhādeva | ato mātrādiviśiṣṭasyaiva bandho na kevalasya | mokṣaśca mātrādiviyoga eveti na bandhamokṣayorvaiyadhikaraṇyam | na ca mātrāderniḥsvarūpatvamasti | sattvāsattvābhyāmanirvacanīyasya vyavahārayogyasya brahmajñānaikabādhyasya svapnamāyāgandharvanagarāditulyasya tatsvarūpasyābhyupagamāt | tasmānna kartṛtvamātmadharmaḥ | yathoktam - “ātmā kartrādirūpaścenmā kāṅkṣīstarhi muktatām | nahi svabhāvo bhāvānāṃ vyāvartetauṣṇyavadraveḥ ||” iti | kiñca kartṛtvaṃ rāgadveṣādivikāravata eva sambhavati | tadvāṃśca duḥkhītyātmano'nubhūyamānaṃ sākṣitvaṃ bādhyeta | yathoktam - “narte syādvikriyāṃ duḥkhī sākṣitā kā vikāriṇaḥ | dhīvikriyāsahasrāṇāṃ sākṣyato'hamavikriyaḥ ||” iti | na ca sato dehādyupādānatvena hananakriyākarmatvaṃ sambhavati | vivartavādābhyupagamāt | nahyadhyastasya dharmairadhiṣṭhāne vikāro dṛśyate | yathoktaṃ bhāṣye “yatra yadadhyastaṃ sattatkṛtena guṇena doṣeṇa vā'ṇumātreṇāpi na sambadhyate” iti | vivṛtaṃ caitadvṛddhaiḥ “nahi bhūmirūṣaravatī mṛgatṛṭjalavāhinīṃ saritamudvahati | mṛgavāripūraparipūravatī na nadī tathoṣarabhuvaṃ spṛśati ||” iti | etena kartṛtvakarmatvayoranātmadharmatvādanātmanaścānekarūpatvādekatrātmani tadubhayavirodhodbhāvanamapi nirastaṃ veditavyam | evaṃ cārvākatārkikābhimatau dehātmakartrātmavādau | “hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti ca hanyate ||” iti kāṭhakoktena mantreṇa pūrvārdhe pāṭhabhedātpaṭhitena parihṛtau veditavyau ||