The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26.29
Bhāratabhāvadīpa 6.26.29
- Language
- Sanskrit
6.26.29
nanu vajrapañjaratulyasya sarvapramāṇasiddhasya viyadādiprapañcasya kathaṃ rajjūragādivadajñānaprabhavatvenātyantatucchatvamucyate ? kathaṃ vā karmajñānakāṇḍāpekṣitamātmano yajñādikartṛtvaṃ śravaṇādikartṛtvaṃ cāpahnūyata ityāśaṅkyāha - āścaryavaditi | kaścit jñātātmatattva enamatītānantaraślokoktaṃ bhūtagrāmamāścaryavat āścaryamadbhutaṃ svapnamāyendrajālādikaṃ tena tulyamāścaryavat tathābhūtaṃ paśyati | tathā kaścidenam āścaryavadvadati sattvena asattvena vā nirvaktumaśakyamapi anirvacanīyenaiva lokāprasiddhena rūpeṇopapādayati | tathāhi rajjūragavatprapañcaḥ saṃścet “neha nānāsti kiñcana” iti śrutyā na bādhyeta, asaṃścenna pratīyeta | tasmādanirvacanīyo'yamiti | tadidaṃ sarvavyavahārāspadasyāpi prapañcasya mithyātvopapādanamatyāścaryamityarthaḥ | tathā enaṃ prapañcamanya āścaryavat śṛṇoti | “ime lokā ime devā ime vedā idaṃ sarvaṃ yadayamātmā” iti pratyakṣeṇānātmatayā upalabhyamānasyāpi prapañcasya yat pratyagabhinnatvena śravaṇaṃ tadatyantamāścaryam | na hīyaṃ śrutiḥ ‘yajamānaḥ prastaraḥ’ ityādivadupacaritārthā | prapañcasyātmanaḥ pṛthaktve “ātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditaṃ bhavati” ityekavijñānātsarvavijñānapratijñoparodhāpatteḥ | na ca pratijñāpyaupacārikī | pradeśāntare śrutasya “yathā saumyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syāt” iti dṛṣṭāntasyoparodhāpatteḥ | tasmātpratijñādṛṣṭāntanigamanānāmekavākyatvāt na prapañcasyātmānyatvam | tacca bhedagrāhipratyakṣavirodhādāścaryamiva śrṛṇoti | tathā kaścidenaṃ prapañcaṃ pratyagananyatvena śrutvā apiśabdāt uktvā svapnādidṛṣṭāntairupapādya dṛṣṭvā dhyānena ca sākṣātkṛtvāpi tattvato na veda na jānāti | tathāhi prāptāpi prajñā tīvravikṣepavataḥ parihīyata iti vakṣyati | tasmādātmaikyātsambhavatyeva prapañcasya rajjūragāditulyatvena tucchatvam | yadvā enam ātmānaṃ kartṛtvabhoktṛtvaduḥkhitvānityatvajaḍatvasaṅgitvaparicchinnatvādidharmavattayā prasiddhamapi tattvamasītyāgamotthayā brahmākārāntaḥkaraṇavṛttyā brahmavidyākhyayā akartāramabhoktāramānandaghanaṃ satyacidrūpamasaṅgamanantamaparokṣīkarotīti mahadāścaryam | yat paśyati tadāścaryavaditi kriyāviśeṣaṇaṃ vā | āvidyakamapi darśanamavidyāṃ svātmānaṃ ca katakarajovannivartayatīti | yadvā yaḥ paśyati sa āścaryavaditi kartṛviśeṣaṇam | yata eka eva vidvān samādhivyutthānayoḥ parasparaviruddhamātmano brahmabhāvaṃ jīvabhāvaṃ ca yāvadārabdhakarmakṣayamanubhavatīti tathā vāṅmanasātītamapyātmānaṃ yadvācā vadati tadapyāścaryam | agṛhītasaṅgatikenāpiśabdena yathā suptaḥ prabodhyate tadvat | yathoktaṃ vārtike “agṛhītvaiva sambandhamabhidhānābhidheyayoḥ | hitvā nidrāṃ prabudhyante suṣupte bodhitāḥ paraiḥ | jāgradvanna yataḥ śabdaṃ suṣupte vetti kaścana | dhvaste'to jñānato'jñāne brahmāsmīti bhavetphalam | avidyāghātinaḥ śabdādyāhaṃ brahmeti dhīrbhavet | naśyatyavidyayā sārdhaṃ hatvā rogamivauṣadham |” iti | tathā yaḥ śṛṇoti so'pi āścaryavat atidurlabha ityarthaḥ | śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ iti śruteḥ | śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na viduḥ iti śrutidvitīyapādārthaṃ saṅgṛhṇāti - śrutvāpyenamiti | āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā āścaryo jñātā kuśalenānuśiṣṭaḥ iti uttarārdhastu ślokapūrvārdhena saṅgṛhīta iti jñeyam | durvijñeyo'yamātmā atastvaṃ tajjñānārthaṃ yatasveti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit