Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.27.28

Bhāratabhāvadīpa 6.27.28

Language
Sanskrit

6.27.28

evaṃ saktasya karmācaraṇaṃ pradarśyāsaktasya tatpradarśayati - tattvaviditi | guṇakarmavibhāgayoḥ guṇavibhāgasya karmavibhāgasya ca tattvaviditi bhāṣyam | nāhaṃ guṇātmaka iti guṇebhya ātmano vibhāgaḥ, nāhaṃ karmātmaka iti karmabhyaścātmano vibhāgaḥ | tayorguṇakarmavibhāgayostattvaṃ vettīti śrīdharaḥ | madhusūdanastu - guṇāḥ dehendriyāntaḥkaraṇānyahaṅkārāspadāni | karmāṇi ca teṣāṃ vyāpārabhūtāni mamakārāspadāni | guṇakarmeti dvandvaikavadbhāvaḥ | vibhajyate sarveṣāṃ jaḍānāṃ bhāsakatvena pṛthagbhavatīti vibhāgaḥ svaprakāśa(jñāna)rūpo'saṅga ātmā | guṇakarma ca vibhāgaśceti dvandvaḥ | tayorjaḍājaḍayostattvaṃ yo vetti saḥ guṇāḥ karaṇātmakāḥ guṇeṣu viṣayeṣu vartante iti matvā na sajjate | kartṛtvābhiniveśaṃ na karotītyarthaḥ | guṇavibhāgasya karmavibhāgasya ca tattvaviditi pakṣe guṇakarmaṇorityeva siddhe vibhāgapadaṃ vyarthamiti | yadvā yastattvavit sa ‘guṇāḥ guṇeṣu vartanta’ iti matvā guṇavibhāge karmavibhāge ca na sajjate iti yojanā | guṇānāṃ sattvarajastamasāṃ vibhāgo buddhyahaṅkārajñānendriyakarmendriyaviṣayarūpeṇa vibhajyāvasthānaṃ tasminna sajjate idamahamiti na manyate | tathāhi - śarīre gaure'haṃ gauro'smi hastābhyāmātte mayedamāttamiti cakṣuṣā dṛṣṭe mayedaṃ dṛṣṭamityahaṅkāreṇābhimate mamedamityabhimanyate | buddhau vikriyamāṇāyāmahaṃ sukhīti ca sarveṣu buddhyādiṣu vibhajya gṛhyamāṇeṣvapi pratyekaṃ pratyaktvamadhyasyāhamidamiti mamedaṃ karmeti ca manyate | etena karmavibhāgo'pyāvaśyakatvena vyākhyātaḥ | anyathā cidātmanyevādanādikartṛtvaṃ duḥkhādimattvaṃ cāpatati | ayaṃ ca karmavibhāgaḥ śrutyāpi darśitaḥ “andho maṇimavindat | tamanaṅgulirāvayat | agrīvaḥ pratyamuñcat | tamajihvo asaścat” iti | andhaḥ svayaṃ prakāśahīno'pi cakṣurādirmaṇiṃ rūpādikaṃ viṣayamavindatprakāśayati | anaṅguliḥ kāṣṭhaloṣṭhādivajjaḍatvāt svayaṃ karma kartumaśakto'pi pāṇyādiḥ āvayadāsīvyat viṣayamupādatte | agrīvaḥ chinnaśiraskavannirjīvo'haṅkārastaṃ pratyamuñcat grīvāyāṃ dhārayati mayedaṃ labdhamiti manyate | ajihvo dhīdhātuḥ jaḍatvātsvayaṃ svagatasukhaduḥkhayoḥ paṭa iva svagatarūpādeḥ prakāśane'samartho'pyahaṃ sukhī duḥkhīti cānubhavati | tathācātmānātmanoryāthātmyajño vyāvṛtteṣvahaṅkārādiṣu tatkarmasu cābhimānādiṣu kusumeṣu sūtramivānuvartamānamātmānaṃ tebhyaḥ pṛthagbhūtaṃ jānan guṇā dhīcakṣurādayo guṇeṣu duḥkharūpādiṣu vartante na tvātmeti matvā na sajjate'hameva hastādisaṅghātarūpo mamaivedamādānādikaṃ karmeti na sakto bhavatītyarthaḥ ||

Linked texts (1)