The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.27.3
Bhāratabhāvadīpa 6.27.3
- Language
- Sanskrit
6.27.3
atrottaraṃ śrībhagavānuvāca - loke'sminniti | purā pūrvādhyāye mayā niṣṭhā ekaiva proktā parantu sā dvividhā dviprakārā | ekasyā eva brahmaniṣṭhāyāḥ prakāradvayamuktamadhikāribhedena na tu brahmaprāptaye parasparanirapekṣamārgadvayamuktamiti bhāvaḥ | he'nagha viśuddhāntaḥkaraṇa madvacanasyārthaṃ samyagālocayetyarthaḥ | tadeva prakāradvayamāha - jñānayogeneti | sāṅkhyānāṃ prakṛtipuruṣayorviviktatvaṃ jānatāmātmānātmavivekajñānavatāṃ jñānārthaṃ yujyate iti jñānayogaḥ jñānopāyo vedāntaśravaṇamanananididhyāsanātmakastena jñānayogena brahmaṇi niṣṭhāṃ parisamāptiṃ sāṅkhyāḥ prāpnuvantītyarthaḥ | yogināṃ “siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate” ityuktalakṣaṇayogavatāṃ karmayogena sandhyopāsanādinirvikalpakasamādhyanuṣṭhānamiha karmayogapadārthaḥ tena yogino brahmaniṣṭhāṃ prāpnuvantītyarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ - iha janmani janmāntare vā īśvaraprītyarthamanuṣṭhitaiḥ karmabhirviśuddhasatvo vivekavairāgyaśamādiṣaṭkopeto mumukṣuḥ pratyakpravaṇacittaḥ śravaṇamananābhyāmeva kṛtakṛtyo bhavati sa cecchravaṇādeḥ prāgasamāhitacittastarhi nididhyāsanamasyāpekṣitam | ataeva “sahakāryantaravidhiḥ pakṣeṇa” iti sūtrakṛtā nididhyāsanasya pākṣikatvamuktam, so'yaṃ sāṅkhyamārgaḥ | tathā sarvāṇi karmāṇi paramagurāvarpayañśravaṇamananātmakaṃ vicāramantareṇaiva kevalaṃ śraddhāmātrātpratīco nirviśeṣabrahmarūpatvaṃ guruvākyato niścityāsambhāvanādidoṣarahita ācāryānnirguṇabrahmopāstiprakāramadhigamya karmacchidreṣu samādhyabhyāsaṃ kurvanniṣkalaṃ pratyagātmasvarūpaṃ sākṣātkaroti so'yaṃ yogamārgaḥ | tena ūhāpohakauśalaṃ yeṣāmasti te sāṅkhyāḥ, yeṣāṃ tannāsti te yogina iti | ata iyaṃ dviprakārā niṣṭhā, na tu dve niṣṭhe iti bhramitavyam | yathoktaṃ vasiṣṭhena “dvau kramau cittanāśasya yogo jñānaṃ ca rāghava | yogo vṛttinirodho hi jñānaṃ samyagavekṣaṇam | asādhyaḥ kasyacidyogaḥ kasyacittattvaniścayaḥ | prakārau dvau tato devo jagāda paramaḥ śivaḥ ||” iti | cittādarśanopalakṣitasya brahmasākṣātkārasya dvau kramau | cittādermithyātvapakṣe jñānameva yathā rajjūragādisamyagavekṣaṇenaiva naśyati tadvat tasya satyatvapakṣe yoga eva | yathā satya urago mantrādinā niruddhapracāraḥ svayameva naśyati tadvaccittamapi yogena niruddhyamānaṃ naśyati | tasya niranvayocchedastu prārabdhakarmānte pakṣadvaye'pi tulya iti ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit