Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.29.27

Bhāratabhāvadīpa 6.29.27

Language
Sanskrit

6.29.27.1

evaṃ samyagdarśananiṣṭhānāṃ sadyomuktiruktā | karmayogaśca saṅgaphalatyāgena īśvaraprītyarthamanuṣṭhitaḥ sattvaśuddhijñānaprāptidvāreṇa mokṣāya bhavatītyapyuktam, athedānīṃ samyagdarśanasyāntaraṅgasādhanaṃ dhyānayogaṃ vistareṇa vakṣyāmīti tatsūtrabhūtāṃstrīnślokānupadiśati - sparśāniti | atrottarārdhena prāṇāyāma uktaḥ sparśānkṛtvā bahirbāhyāniti pratyāhāra uktaḥ | bhruvorantare cakṣuḥ kṛtveti dhāraṇoktā vigatecchābhayakrodha iti sādhanabhūtāḥ phalabhūtāśca dvividhā yamā niyamāścoktāḥ | yatendriya iti vitarkākhyaḥ samprajñātaḥ yatamāna iti vicārākhyaḥ yatabuddhirityānandāsmitākhyau mokṣaparāyaṇa ityasamprajñāta uktaḥ | śeṣeṇa yogaphalamiti vibhāgaḥ | pāṭhakramamanurudhyārthakrameṇākṣarārthaḥ spaṣṭīkriyate | tatra vigateccho vigatabhayo vigatakrodha iti sambandhaḥ | yo hi icchāvānsa iṣṭasiddhyarthaṃ hiṃsānṛtasteyastrīparigrahānicchet | ato vigatecchapadena tadviparyayān “ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ” iti sūtroktānyamām̐llakṣayati | tathā bhayaṃ svocchedaśaṅkā tayā hyudvigno na “śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ” iti sūtroktānniyamānsvīkartumicchedato vigatabhaya ityanena teṣāṃ grahaṇam | tathā krodhākrānto maitryādīnbhāvayitumaśaktaścittaprasādhanaṃ kartuṃ na śaknoti | tacca “maitrīkaruṇāmuditopekṣāṇāṃ sukhaduḥkhapuṇyāpuṇyaviṣayāṇāṃ bhāvanātaścittaprasādhanaṃ” iti sūtritam | tatra vigatakrodhaḥ śāntaprakṛtitvātsukhiteṣu maitrīṃ parasyeṣṭena mamaiveṣṭamidaṃ jātamiti bhāvayet |

6.29.27.2

tathā duḥkhiteṣu karuṇāṃ puṇyavatsu muditāṃ pāpavatsūpekṣāṃ ca bhāvayet | na caitena prasādhanena vinā cittādarśasya nairmalyaṃ bhavati | evaṃ sādhanāvasthāyāṃ yamaniyamacittaprasādhanānāṃ siddhyarthaṃ vigatecchābhayakrodhatvamīpsitam | evaṃ phalāvasthāyāmapi tadīpsitam | tathāhi samprajñātasamādhiphalabhūtāyāṃ madhumatyāṃ yogabhūmau sthitaṃ yoginaṃ prati divyāḥ kāmā upatiṣṭhante tatrāpi vigatecchatvamiṣṭam | tathāhi “sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punaraniṣṭaprasaṅgāt” iti sūtram | sthānino devāstairupanimantraṇe ihāsyatāṃ, ime ramyāvasathāḥ, imā ramyā ramāḥ, imāni jarāmaraṇaharāṇi rasāyanāni, ime vayaṃ kiṅkarāḥ, svapuṇyārjitamidaṃ sthānaṃ tvayā bhujyatāmiti prārthanāyāṃ kriyamāṇāyāṃ saṅgo lipsā tatra na kartavyā nāpi tallābhenātmano mahābhāgatvaṃ devaprārthyatvaṃ matvā garvo'pi kartavyastayoḥ saṅgasmayayorbhraṃśahetutvāditi sūtrārthaḥ | tathā bhayamapi dvividhaṃ yogāntarāyajaṃ vitarkajaṃ ca | tatrādyaṃ “vyādhistyānasaṃśayapramādālasyāviratibhrāntidarśanālabdhabhūmikatvānavasthitatvāni cittavikṣepāste'ntarāyāḥ”, “duḥkhadaurmanasyāṅgamejayatvaśvāsapraśvāsāvikṣepasahabhuvaḥ” iti sūtrābhyāmuktam | styānam akarmaṇyatā, aviratiravairāgyam aṅgamejayatvaṃ kampavāyuḥ, vitarkā hiṃsādayastajjaṃ ca bhayam | ādyasya nivāraṇam īśvarapraṇidhānena | tathā ca sūtritaṃ “tataḥ pratyakcetanādhigamo'ntarāyābhāvaśca” iti | tata īśvarapraṇidhānāt dvitīyasya pratipakṣabhāvanena | tathāca sūtritam “vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam” iti |

6.29.27.3

“vitarkā hiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditālobhakrodhamohamūlā mṛdumadhyādhimātrā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam” iti ca | ādipadādanṛtasteyādayaḥ | hiṃsādayaḥ pratyekaṃ kṛtakāritānumoditabhedena trividhāḥ | te'pi pratyekaṃ lobhādimūlakatvena trividhāḥ | te'pi mṛdumadhyamādhimātrabhedena pratyekaṃ trividhāḥ | te ca mūlabhūtā vitarkāstrayaścatvāraḥ pañca adhikā vā tristriguṇitā ekāśītiraṣṭottaraśataṃ pañcatriṃśadadhikaṃ śatamadhikā vā bhavanti | śākhāpraśākhābhedenānantāśca | duḥkharūpamajñānarūpaṃ cānantaphalaṃ yeṣāṃ te duḥkhājñānānantaphalā ityanayā pratipakṣabhāvanayā te nivartanīyā iti | evaṃ yamaniyamacittaprasādhanapratipakṣabhāvanairnirantarāyaṃ mṛdūkṛtacitto yogī vivikte deśe “āsīnaḥ sambhavāt” iti nyāyena sthirasukhamāsanamadhyāsīta | tatra deśāsane śrūyete “same śucau śarkaravahnivālukāvivarjite śabdajalāśrayādibhiḥ | manonukūle natu cakṣupīḍane guhānivātāśrayaṇe prayojayet | trirunnataṃ sthāpya samaṃ śarīraṃ hṛdīndriyāṇi manasā sannirudhya | brahmoḍupena pratareta vidvānsrotāṃsi sarvāṇi bhayāvahāni |” iti | cakṣurityatra visargalopaśchāndasaḥ | trirunnataṃ kaṭivakṣaḥkandharāpradeśeṣūnnatam | tato jitāsanaḥ prāṇāyāmamabhyaset | tena hi mandagatau prāṇe sati tadanusāri mano'pi cāñcalyaṃ tyajati | nocedvāyuvikṣepeṇa vikṣipyate | tatra prāṇajayapramāṇam “prāṇānprapīḍyeha sayuktaceṣṭaḥ kṣīṇe prāṇe nāsikayocchvasīta” iti śrutyuktameva saṅgṛhṇāti | ‘prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau’ iti |

6.29.27.4

prāṇāpānau samau tulyāvūrdhvādhogativicchedena nāsābhyantaracāriṇau kumbhakena kṛtvā tato bāhyānbahirbhavānsparśānviṣayasambandhānindriyadvārā nityamantarbuddhau kriyamāṇān yogīndriyāṇāṃ pratyāharaṇena tānbahireva kuryāt | tato viṣayebhyo vyāvṛtteṣu karaṇeṣu svapnakāle ivāntarmanomātreṇāvatiṣṭhata ityarthaḥ | imaṃ pratyāhāraṃ kartumaśaktasyāviraktasya kā gatirityata āha - cakṣuścaivāntarebhruvoriti | caśabdo vārthe | cakṣureva vā bhruvorantare kuryāt | khecarīṃ mudrāmabhyasyedityarthaḥ | sā coktā yogasāre “lambikordhvasthite garte jihvāṃ vyāvṛtya dhārayet | dṛḍhāsanaściraṃ tiṣṭhenmudraiṣā khecarī matā | bhrūmadhyadṛṣṭirapyeṣā mahādevena kīrtitā” iti | ya evaṃ sarvo'pi bāhye viṣaye sūryādau saṃyamo yathoktaṃ pratyāhāramanuṣṭhātumaśaktānpratyevopadiśyata iti jñeyam ||