The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.29.28
Bhāratabhāvadīpa 6.29.28
- Language
- Sanskrit
6.29.28.1
yatendriyeti | yasminkasmiṃścitsthūle viṣaye sūrye tadraśmiṣu vā viṣṇupratimāyāṃ vā'nāhatadhvanau vānyatra vā cakṣurādyanyatamadvārā mano dhārayet | tacca manastadviṣayākāratāṃ prāptaṃ tatraiva sthirābhyāsena viśrāntaṃ svadehamapi na paśyati seyaṃ mahāvidehā nāma dhāraṇā | asyāṃ siddhāyāmindriyagaṇaḥ svaṃ svaṃ viṣayaṃ na tu gṛhṇāti | so'yaṃ bahirviṣayapratyāhāraḥ pūrvoktastvāntara iti bhedaḥ | ataeva tayostulyaphalatvaṃ sūtritam “tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam” iti | tataḥ abhyantarapratyāhārāt | tathā bahirakalpitā vṛttirmahāvidehā tatsaṃyamātprakāśāvaraṇakṣaya iti | yadā cittaṃ dehamavismṛtyaiva haṭhena puraḥsthitamūrtyādyākāraṃ kriyate tadā sā cittasya mūrtyākāratārūpā vṛttiḥ kalpitā | yadā tu niravaśeṣeṇa dehaṃ vismṛtya cetaḥ kevalaṃ dhyeyākāramātraṃ bhavati tadā sā mahāvidehā nāma dhāraṇā | tasyā api phalaṃ tadeva | tatsaṃyamāttasyāṃ cetaso nigrahātprakāśāvaraṇakṣayo bhavati soyaṃ bāhyaviṣayaḥ samādhiḥ | vitarkākhyo dvividhaḥ savitarkanirvitarkabhedāt | tatrādyasya lakṣaṇaṃ sūtritaṃ “śabdārthajñānavikalpaiḥ saṅkīrṇā savitarkā” iti | savitarkā nāma samāpattiḥ samādhirityarthaḥ | yadā viṣṇupratimādau pūrvāparānusandhānena śabdārthollekhena ca bhāvanā pravartate tadā savitarkā samāpattiḥ | asminnevālambane pūrvāparānanusandhānena śabdārthollekhanamantareṇa bhāvanā pravartate tadā nirvitarkā nāma samāpattiḥ |
6.29.28.2
tathā ca sūtraṃ “smṛtipariśuddhau svarūpaśūnye vārthamātranirbhāsā nirvitarkā |” smṛteḥ śabdārthasmaraṇasya pariśuddhau varjane sati bhāvayituḥ svarūpeṇa śūnyā tadāhamidaṃ bhāvayāmītyevamākārā vṛttirapi bhāvayiturnāstīveti bhāti | yato'rthamātranirbhāsā dhyeyārthamātramasyāṃ bhāsate natvanyaditi sūtrārthaḥ | asyāṃ siddhāyāṃ yogī jitendriya ityucyate | jitamanā iti ābhyantarapratyāhārapūrvakaṃ yadā manaḥkalpite sūkṣme viṣaye pūrvavacchabdārthollekhapūrvakaṃ tadvarjaṃ ca manaso bhāvanā pravartate tadā te ubhe samāpattī savicāranirvicārākhye bhavataḥ | tathā ca sūtraṃ “etayaiva savicārā nirvicārā ca sūkṣmaviṣayā vyākhyātā” iti | atra sūkṣmaviṣayeti grahaṇātpūrvasyāṃ sthūlaviṣayatvaṃ gamyate | etayaiva dvividhavitarkasamāpattyaiva nirvicārasamāpattau dṛḍhāyāṃ yogī jitamanā ityucyate | yadā punaścetaso mūrtyākāratāṃ parityajya sattvodrekātsamaṣṭimanomayaviṣayā ahamevedaṃ sarvo'smītyevamākārā bhāvanāpravartate so'yaṃ sānandaḥ samādhiḥ | yadā tu tāmapi bhāvanāṃ parityajya viṣayavedanamantareṇāsmītyetāvanmātrākārā bhāvanā pravartate sā'smitā | asmitāhaṅkārayorbhedastu krameṇa viṣayavaimukhyatadābhimukhyamātrakṛtaḥ | yathaika eva pūrvābhimukhaḥ paścimābhimukhaśceti tadvat | asyāmavasthāyāṃ yogī buddhito viviktasya tvampadārthasya sākṣātkārājjitabuddhirityucyate | tadetaduktaṃ - yatendriyamanobuddhiriti | etānyeva sādhanāni guṇaparvāṇyucyante | tathā ca sūtram “viśeṣāviśeṣaliṅgamātrāliṅgāni guṇaparvāṇi” iti | tatra viśeṣāḥ sthūlabhūtāni ekādaśendriyāṇi ca |
6.29.28.3
aviśeṣāḥ pañcatanmātrāṇi ahaṅkāraśca | liṅgamātraṃ mahattatvam | aliṅgaṃ pradhānam | tatra viśeṣādaviśeṣaṃ pravivikṣato yogino dainandinalayābhyāsātsamanaskānīndriyāṇi līyante sa layaḥ | bahirmukhānyeva vā bhavanti sa vikṣepaḥ | evamaviśeṣebhyo liṅgamātraṃ vivikṣato'pi layavikṣepau staḥ | liṅgamātrātparaṃ puruṣaṃ pravivikṣato'pi tau staḥ | tāvetau layavikṣepau heyau śrūyete “layavikṣeparihataṃ manaḥ kṛtvā suniścalam | yadā yātyunmanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam |” iti | eteṣu triṣu līneṣvādyaḥ supta eva | dvitīyo vigalitadehāhaṅkāratvādvidehasañjñaḥ | tṛtīyaḥ prakṛtilaya iti | etayoḥ samādhirgauṇaḥ | ataeva sūtritam “bhavapratyayo videhaprakṛtilayānām” iti | bhavapratyayo janmāntarahetureṣāṃ samādhirbhavati | yadvā janmāntare eteṣāṃ janmanaiva samādhisiddhiḥ pakṣiṇāmākāśagamanasiddhivadbhavatīti sūtrārthaḥ | sarvathāpi teṣāṃ sadyomuktirnāstīti siddham | yadā tu asmitāmātrasyāpi nirvikalpe cinmātre layo bhavati tadāyaṃ vidvānkaivalyaṃ dharmameva samādhyākhyamanubhavati | yamadhikṛtya śrūyate “kṣaṇamekaṃ kratuśatasya catuḥsaptatyā yatphalaṃ tadavāpnoti” iti | ayameva mokṣākhyaḥ paramayanaṃ prāpyaṃ sthānaṃ yasya sa munirmokṣaparāyaṇa ityucyate | yato'syāmevāvasthāyāṃ yogī jīvanmukta ityucyate | vigatecchābhayakrodha iti pādaḥ prāgeva vyākhyātaḥ | ya evambhūtaḥ sa sadā muktaḥ bandhapratītikāle'pi sa mukta evāsti | ajñānamātravyavadhānānmukteḥ | etenāhaṅkārāderbandhasya kālatraye'pyasattvoktyā mithyātvaṃ darśitam ||