Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.31

Bhāratabhāvadīpa 6.31

Language
Sanskrit

6.31.1

pūrvādhyāyānte yo māṃ bhajate sa me yuktatamo mata ityuktam | tatra kīdṛśaṃ pūrvoktaniṣkāmakarmayogāpekṣayā vilakṣaṇaṃ tava bhajanaṃ kena vā guṇena pūrvayogāpekṣayā tasya yuktatamatvamityetāmarjunasyāśaṅkāṃ svayameva pariharan bhagavānuvāca - mayīti | kaścidrājāśrayo dhanamānāsaktamanā bhavati | ayaṃ tu madāśrayeṇa māmeva paramapuruṣārthabhūtaṃ prāptumicchannityarthaḥ | īdṛśo yogaṃ yuñjansamādhimanutiṣṭhan tvampadārthavivekakāle yadyapi sārvajñyamasti ‘sarvabhūtasthamātmānam’ ityādivacanāttathāpi svasmādanya īśvaro'sti naveti pātañjalakāpilayostārkikamīmāṃsakayorvā seśvarānīśvarayormatabhedātsaṃśayaḥ kāraṇājñānāccāsamagraṃ tatsārvajñyamiti matvā āha - asaṃśayaṃ samagramiti | māṃ tatpadārthamīśvaraṃ yathā jñāsyasi tat taṃ prakāraṃ śṛṇu | atra vakṣyamāṇarītyā sarvaṃ brahma vāsudevātmakamiti bhajane vailakṣaṇyaṃ kāraṇajñātṛtvamasya yoginaḥ pūrvayogyapekṣayādhikyamiti bhāvaḥ ||

6.31.2

etadevāha - jñānamiti | jñānaṃ śuddhaprajñānaghanaṃ brahma “satyaṃ jñānamanantaṃ brahma”, “vijñānamānandaṃ brahma” iti śruteḥ | te tubhyamahaṃ vakṣyāmi | aśeṣataḥ sādhanakalāpasahitam | kiṃ vacanamātrajena parokṣajñānena śabdasya svaviṣaye parokṣajñānajanakatvaniyamādityāśaṅkyāha savijñānamanubhavasahitam | daśamastvamasītyādau śabdādapyaparokṣajñānotpattidarśanāt “kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātam” ityekavijñānātsarvavijñānapratijñāṃ śrautīmeva varṇayati - yajjñātveti | jagatkāraṇādhiṣṭhānasya jñānarūpasya brahmaṇo jñāne saṃśayocchedātsarvasyātmamātratvena jñātavyānavaśeṣo yukta ityarthaḥ ||

6.31.3

etadeva jñānaṃ daurlabhyapradarśanena stauti - manuṣyāṇāmiti | yatatāṃ yatamānānām ||

6.31.4

evamekavijñānātsarvavijñānaṃ pratijñāya tadupapattaye sarvasya jaḍājaḍaprapañcasya jñānātmakabrahmaprabhavatvamāha tribhiḥ bhūmiriti | atra bhūmyādipadaistattatkāraṇānyeva gṛhyante prakṛtirityadhikārāt sthūlabhūmyādeśca vikṛtimātratvāt | tathā ca bhūmiriti gandhatanmātram, āpa iti rasatanmātram, anala iti rūpatanmātram, vāyuriti sparśatanmātram, khamiti śabdatanmātram, mana iti tatkāraṇamahaṅkāraḥ, buddhiriti samaṣṭibuddhirmahattattvam, ahaṅkarotyanayetyahaṅkāro mūlaprakṛtiḥ | karaṇe ghaño durlabhatve'pyagatyā bāhulakāttadbodhyam | iyaṃ me matto'bhinnā'pṛthaksiddhā śuktiśakalādiva rajatam aṣṭadhā aṣṭaprakārā prakṛtirjaḍaprapañcopādānabhūtā | yadvā nātrāvyaktamahadahaṅkārapañcatanmātrāṇyevāṣṭau sāṅkhyābhimatā eva prakṛtayo grāhyā iti niyamo'sti | “manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti” iti manasa indriyāntaraprakṛtitvaśravaṇena santu navāpi prakṛtayaḥ | tathā caivaṃ yojyam | iyaṃ me madabhinnā prakṛtiravyākṛtākhyā bhūmyādibhedenāṣṭadheti mūlaprakṛteratra bhūmyādibhiḥ saha pāṭhājjanyatvamavagamyate na sāṅkhyānāmivājanyatvam | “tasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama” iti “avyaktaṃ puruṣe brahmanniṣkale pravilīyate” iti ca tasyā api prabhavapralayayoḥ smaraṇāt ||

6.31.5

evaṃ kṣetrātmikāṃ prakṛtimuktvā kṣetrajñātmikāṃ tāmāha - apareyamiti | iyaṃ prāguktā sā aparā aśreṣṭhā jaḍatvāt | itastu vilakṣaṇāmanyāṃ parāṃ cetanatvena madananyatvādutkṛṣṭāṃ me matsambandhinīṃ prakṛtiṃ jīvabhūtāṃ prāṇadhāraṇanimittabhūtāṃ kṣetrajñākhyāṃ viddhi jānīhi | he mahābāho yayā prakṛtyā antaḥpraviṣṭayā idaṃ jagatsthāvarajaṅgamaśarīrātmakaṃ dhāryate ||

6.31.6

etaditi | ete parāpare kṣetrakṣetrajñarūpe prakṛtī yonirutpattilayasthānaṃ yeṣāṃ bhūtānāṃ tāni etadyonīni bhūtāni caturvidhāni ityetadupadhāraya samyagjānīhi | kiṃ pātañjalānāmiva ete prakṛtī īśvarādanye ityāśaṅkyāha - ahamiti | kṛtsnasya svasvaprakṛtisahitasya jagato jaḍājaḍarūpasya prabhavaḥ prabhavatyasmāditi prabhava utpattikāraṇaṃ tathā pralīyate'sminniti pralayo layasthānaṃ ca | ataste ubhe api prakṛtī matto nātiricyete ||

6.31.7

evamekavijñānātsarvavijñānaṃ prakṛtamātmano jagadupādānatvenopapādya tata evātmano nirvikāratvahāne prāpte āha matta iti | kāraṇānmṛdādeḥ paraṃ pṛthagbhūtaṃ ghaṭādi vyavahāre tayorbhedānubhavāt | parataraṃ tu gavāśvādimṛdanupādānakatvāt | evaṃ brahmaṇaḥ parataraṃ tadanupādānakaṃ kiñcidapi nāsti | he dhanañjaya evaṃ prapañce brahmāvyatirekaṃ pradarśya brahmaṇi prapañcavyatirekaṃ sadṛṣṭāntamāha - mayīti | mayi sadrūpeṇa sphuraṇarūpeṇa ca sūtravatsarvatrānusyūte | yadidaṃ sarvaṃ maṇigaṇavatparasparavyāvṛttaṃ tatprotaṃ tena vyāvṛttebhyo'nuvṛttaṃ bhinnamiti nyāyena prapañcātīto'hamato na mama vikāritvamityarthaḥ ||

6.31.8

nanvevaṃ prapañcaparamātmanormaṇisūtravadupādānopādeyabhāvo'pi na syāt | nahi upādānaṃ cānanuvṛttaṃ ceti ghaṭate mṛddhaṭādāvadarśanādityāśaṅkya svapnamāyendrajālarajjūragatulyatvaṃ prapañcasyopapādyobhayamapyaviruddhamityupadiṣṭaṃ cedayamakasmādudvigno bhaviṣyatīti matvā dṛṣṭāntāntarairevānuvṛttiṃ vyāvṛttiṃ cijjaḍayordarśayati - rasa iti | yathā raso'psu ekamapyapparamāṇumaparityajyānusyūto dṛśyate'to rasarūpe mayi āpaḥ protāḥ evaṃ prabhāyāṃ candrādayaḥ protāḥ praṇave sarve vedāḥ protāḥ “tadyathā śaṅkunā sarvāṇi parṇāni santṛṇṇānyevamoṅkāreṇa sarvā vāk santṛṇṇā” iti vāṅmātre praṇavānusyūtiśravaṇāt | santṛṇṇāni saṅgrathitāni | evamākāśe śabdaḥ sārabhūtastasminmayi khaṃ protam | sarvapuruṣeṣu sāraṃ pauruṣaṃ śauryardhairyādirūpaṃ tatra puruṣāḥ protāḥ | evamagre'pi draṣṭavyam ||

6.31.9

puṇya iti | rasādiṣvapi draṣṭavyam | apuṇyasya sarvasyāvidyāmātravilasitatvāt | vibhāvasau vahnau tejaḥ dahanaśaktiḥ | jīvantyaneneti jīvanamannaṃ virājam | tatra hi sarvāṇi bhūtāni protāni | anye tu jīvanam āyuriti vyācakṣate - tapaśceti | tapo dharmastadrūpe mayi tapasvinaḥ protāḥ ||

6.31.10

bījaṃ kāraṇam | sarvabhūtānāṃ piṇḍabrahmāṇḍātmakānāṃ bīje mayi piṇḍādikaṃ protam | kanake kuṇḍalādivat | sanātanaṃ nityaṃ bījāntarādanutpannam | buddhirūpe mayi buddhimantaḥ protāḥ | tejaḥ prāgalbhyaṃ tadrūpe mayi pragalbhāḥ protāḥ ||

6.31.11

balarūpe mayi balavantaḥ protāḥ | kāmarāgavivarjitaṃ kāmastṛṣṇā rāgo rañjanā | tau hi āvidyakau | ato niravadyasya balaṃ tadvarjitam | evaṃ dharmāviruddhakāmarūpe mayi īdṛśāḥ kāmavantaḥ protāḥ ||

6.31.12

sātvikāḥ dharmajñānavairāgyaiśvaryādayaḥ, rājasāḥ lobhapravṛttyādayaḥ, tāmasāḥ nidrālasyādayaḥ, tānsarvānmatta eva rasatanmātrādirūpātsūtrātmano nirgatā iti viddhi | nanvevaṃ tava sarvajagadātmano vikāritvāpattyā kauṭasthyahānirityāśaṅkyāha - natvahaṃ teṣu te mayīti | yeṣvanṛtaḍarūpeṣvabādayaḥ protāsteṣu sūtrāvayavabhūteṣu rasādiṣvabādhitātmacinmātrarūpo ghaṭaśarāvodañcanādāviva mṛt nāsmi | anṛtasyāsya sattāsphuraṇe eva svakīye prayacchāmi natvanṛtātmā bhavāmītyarthaḥ | te tu mayyevādhyastā madananyāḥ yathā rajjvāmadhyastāḥ sarpādayo rajjvananyāḥ | “tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ” itinyāyāt | ananyatvaṃ vyatirekeṇābhāvaḥ | nakhalvananyatvamityabhedaṃ brūmaḥ kintu bhedaṃ niṣedhāmaḥ | kutaḥ ārambhaṇaśabdāt “vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam” iti vikārasya vāgālambanatvena svapnamāyendrajālikaviṣayasāmyaśruteḥ | nahyātmano vicitraprapañcātmatve te mayītyaṃśāvirodhe'pi natvahaṃ teṣvityaṃśe virodhaparihāro yujyate | kāryasya kāraṇātmakatvāvaśyambhāvāt | tasmādvivartavādāśrayeṇaiva brahmaṇo jagadupādānatvakūṭasthatve nirvahata iti sādhūktaṃ natvahaṃ teṣu te mayīti ||

6.31.13

kathaṃ tarhi sthūlasūkṣmaprapañcabādhena janā ātmānaṃ nāvagacchantītyāśaṅkyāha tribhiriti | ebhiḥ pūrvoktaistribhistrividhairbhāvaiḥ prakāśapravṛttiniyamādyairguṇamayaiḥ satvarajastamoguṇavikāraiḥ idaṃ carācaraṃ prāṇijātaṃ jagacchabdavācyaṃ mohitaṃ sat ebhyo guṇebhyaḥ paraṃ māṃ na jānāti | yathā rajjvāṃ sarpabhrameṇa vyākulaḥ sarpātparāṃ rajjuṃ na jānāti tadvat | paratve hetuḥ avyayam | ete bhāvāḥ pariṇāmitvādvyayavantaḥ ahaṃ tu tadviparītaḥ sākṣītyavyayaḥ ||

6.31.14

devasya jīvarūpeṇa līlayā kroḍato mama sambandhinīyaṃ daivī hi prasiddhā piṇḍabrahmāṇḍarūpeṇa vitatā eṣā mama cinmātrasya māyā māmahaṃ na jānāmīti sākṣipratyakṣatvenāpalāpānarhā anṛtasya prapañcasyendrajālāderivaprakāśikā guṇamayī satvarajastamoguṇamayī duratyayā duratikramā | ye māmeva sarvabhūtasthaṃ bhagavantaṃ vāsudevaṃ prapadyante viṣayīkurvanti ta evaitāṃ māyāṃ taranti | adhiṣṭhānajñānenaiva samūlasya bhramasyocchedo bhavati natu jñānāntareṇa vā vṛttinirodhena vetyarthaḥ | ayamarthaḥ jīveśvaravibhāgaśūnye śuddhacinmātre kalpito māyādarpaṇaścitpratibimbarūpaṃ jīvaṃ vaśīkṛtya bimbacaitanyamanurudhya pracalati | ayaskāntamanurudhyeva lohaśalākā | idameva īśvarādhīnatvaṃ māyāyāḥ | īśvarasya ca māyādvārā sarvasraṣṭṛtvamapi | tathā ca śrutiḥ “tasmānmāyī sṛjate viśvametattasmiṃścānyo māyayā sanniruddhaḥ” iti | tathācaikaiva māyā jīveśvarayorupādhirdarpaṇa iva bimbapratibimbayorbimbapratibimbabhāvānākrāntamubhayānusyūtaṃ śuddhacinmātramanyattṛtīyaṃ muktaprāpyam | jīveśvarau ca upādhipakṣapātadaśāyāmalpajñatvasarvajñatvaśāsyatvaśāsitṛtvādibhāvaṃ bhajete | tāveva tadabhāve upādhipracāradarśinau udāsīnabodharūpatayā jīvasākṣīśvarasākṣītiśabdābhyāṃ vyavahriyete | evaṃ ca jīva īśvarārādhanāvāptapratyaktatvajñānena māyāyāṃ naṣṭāyāṃ tatkāryasyāpi nāśena sākṣyābhāvātsākṣitvamapi parityajya bimbapratibimbānusyūtaṃ śuddhaṃ tṛtīyaṃ caitanyaṃ prāpnotīti tadidamuktaṃ - daivī māyeti | mama māyeti caikasyā eva jīveśvarasambandhitvaṃ jīvasyeśvarabhajanena māyātaraṇamiti ca ||

6.31.15

kutastarhi sarve tvāṃ prapadya māyāṃ na tarantītyāśaṅkyāha - na māmiti | yato duṣkṛtino'taścittaśuddhyabhāvānmūḍhāḥ ātmānātmavivekahīnāḥ | ataeva narādhamā māṃ na prapadyante | kuto duṣkṛtinaḥ | yato māyayā'pahṛtaṃ tiraskṛtaṃ jñānamakhaṇḍasaṃvidrūpaṃ brahma yeṣāṃ te apahṛtajñānāḥ | etena māyāyā āvaraṇaśaktiruktā | kiñca āsuramasurāṇāṃ virocanādīnāṃ bhāvaṃ cittābhiprāyam “ātmaiveha mahayyaḥ” ityādinā śrutaṃ dehendriyasaṅghāta eva samyaksantarpaṇīya ityevaṃvidhamāśritāḥ | etena māyāyā vikṣepaśaktiruktā | tadevaṃ māyayā svarūpānandamāvṛtya dehātmabhrame janite sati tadabhimānāddehādipuṣṭyarthaṃ duṣkṛtaṃ kurvanti tena ca mūḍhāḥ santo narādhamā māṃ na prapadyante | sarvānarthamūlaṃ māyaivetyarthaḥ ||

6.31.16

yetu satyapi dehādyadhyāse matto bibhyati matprītyarthaṃ sukṛtamevācaranti te'pi caturvidhā na kevalaṃ sarve madekakāmā ityāśayenāha - caturvidhā iti | ārtaḥ pīḍitaḥ pīḍāparihārārthī | jijñāsuḥ svājñānanāśārthī | arthārthī dhanādyarthī | jñānī ceti caturvidhā māṃ bhajante ||

6.31.17

kiṃ sarve'pi samā ete sukṛtina iti sādhāraṇyena viśeṣaṇādata āha - teṣāmiti | teṣāṃ madhye jñānī viśiṣyate | yato nityayuktaḥ | ārtādayo hi kāminaḥ kāmapūrtau na madbhajane yuktā bhavanti ayantu nityayukta ekabhaktiścaikabhāvena bhajanaṃ karoti | tathāhi ārtā rogiṇaḥ sūryaṃ bhajante jijñāsavaḥ sarasvatīm arthārthinaḥ kuberādīniti teṣāṃ tattatkāmārthitvenānekabhaktitvaṃ dṛśyate | tasya nityayuktatve ekabhaktitve ca hetuḥ hi yataḥ jñānino'hamatyarthaṃ priyaḥ ātmatvādeva | ātmā ca priyaḥ nirupādhipremagocaratvāttadetatpreyaḥ putrātpreyo vittātpreyo'nyasmātsarvasmādāntaro yadayamātmā iti śruteśca | saca jñānī mama priyo bhaktānāṃ durlabhatvāditi bhāvaḥ ||

6.31.18

udārā iti | sarve'pyete udārā utkṛṣṭā eva | jñānī tu mamātmaiveti mama mataṃ niścitam | hi yataḥ sa yuktātmā ahameva bhagavānvāsudeva ityabhedena mayi samāhitacitto māmevānuttamāṃ śreṣṭhāṃ gatimāsthito natu matto'nyadārogyādikaṃ kāmayamāno madbhaktiṃ karoti | kintarhi ? matprāptyarthameva māṃ bhajata ityarthaḥ ||

6.31.19

kiñca vāsudevaḥ sarvamiti jñānavān yo bahūnāṃ janmanāmante caramajanmani māṃ prapadyate samyagdarśanenāparokṣīkaroti sa mahātmā brahmabhūtaḥ sudurlabha iti yojanā ||

6.31.20

anye tu taistaiḥ kāmaiḥ putrapaśvādiviṣayairhṛtajñānāḥ hṛtaṃ dūrīkṛtaṃ jñānaṃ viveko yeṣāṃ te | anyadevatāḥ ahametasyā ārādhanenedaṃ phalamavāpnavānīti bhedabuddhyā prapadyante indrādīn taṃ taṃ niyamaṃ caturdaśyupavāsādikamāsthāya svayā prakṛtyā vakṣyamāṇavidhayā daivyā āsuryā vā niyatā nigṛhītāḥ ||

6.31.21

kiñca yo yo bhaktaḥ sātviko rājasastāmaso vā yāṃ yāṃ tanuṃ tādṛśīmeva devādirūpāṃ yakṣarakṣorūpāṃ bhūtapretarūpāṃ vā mūrtiṃ śraddhayā tādṛśyaivārcitumicchati, tasya tasya bhaktasya tāmeva śraddhāṃ sāttvikīṃ rājasīṃ tāmasīṃ vāhaṃ sarveśvaro'calāṃ vidadhāmi ||

6.31.22

tataśca sa tayā śraddhayā yuktaḥ san tasyā mūrterārādhanaṃ sasādhanaṃ vaśīkaraṇamīhate icchati | tataśca kāmānviṣayāṃllabhate | mayaiva vihitānājñāpitān | hitānīpsitān | etena sarvāsāṃ devatānāṃ svājñāvaśavartitvaṃ darśitam ||

6.31.23

alpamedhasāṃ “atha yatrānyatpaśyatyanyacchṛṇotyanyanmanute'nyadvijānāti tadalpam” iti śruteḥ dvaitamalpaṃ tatraiva medhā yeṣāṃ te | bāhyārthābhilāṣiṇāmityarthaḥ | teṣāṃ tatphalamantavat | sarvasya bāhyārthasyāntavattvādeva | tuśabdo'bhedeneśvarabhaktebhyo vibhedārthaḥ | yato devayajo devānyajante iti devayajaste devānantayuktāneva yānti | evaṃ yakṣarakṣobhaktā yakṣādīneva yānti | bhūtapretabhaktāśca bhūtādīnevetyapi draṣṭavyam | madbhaktāstu māmevānantaṃ yānti | ataste'nantaphalabhāja ityarthaḥ ||

6.31.24

evaṃ tarhi kutastvāmeva sarve na pratipadyanta ityāśaṅkyājñānādityāha - avyaktamiti | avyaktaṃ sarvopādhiśūnyatvenāspaṣṭamapi vāsudevaśarīreṇa vyaktimāpannamasmadādivaccharīrābhimāninaṃ māmabuddhayo manyante | yato mama paraṃ bhāvaṃ paratvamutkṛṣṭatvamajānantaḥ | utkṛṣṭatvameva viśinaṣṭi | avyayaṃ na vyetītyavyayamavināśinam | anuttamaṃ yasmādanyadutkṛṣṭaṃ ca nāsti | niratiśayamakhaṇḍaiśvaryarūpamityarthaḥ ||

6.31.25

kutastvadviṣayamajñānaṃ lokasyetyata āha - nāhamiti | he yoga yogin | arśaādyacpratyayānto'yaṃ yogaśabdaḥ | ahaṃ tatpadārthaḥ sarvasya yoginastvampadārthamātrābhijñasya na prakāśo'smi | tatra hetuḥ māyāsamāvṛta iti | bhāṣye tu yogo yuktirguṇānāṃ ghaṭanaṃ saiva yogamāyā cittasamādhirvā yogo bhagavatastatkṛtā māyeti | bhagavatsaṅkalpavaśavartinī māyetyarthaḥ | uttarārdhaḥ spaṣṭārthaḥ ||

6.31.26

nanu tvadabhinnaṃ lokaṃ tvanmāyā mohayati cettvāṃ kuto na mohayatītyata āha - vedāhamiti | satyam | satyapi lokasya mama cābhede aupādhikabhedasya sattvādupādhidharmābhimānitvālloko mūḍhaḥ | tadabhāvāccāhaṃ sarvajña iti viśeṣaḥ | akṣarārthaḥ spaṣṭaḥ ||

6.31.27

kena punarnimittenātītādīni bhūtāni na jānantītyāśaṅkyāha - iccheti | icchā rāgaḥ dveṣastābhyāṃ samutthito dvandvamohaḥ, śobhanāśobhanasatyāsatyanityānityātmānātmasu viparyayaḥ, aśobhane śobhanabuddhiḥ śobhane vā aśobhanabuddhirityevaṃrūpastena | he bhārata bharatānvaya sarvabhūtāni sarge sṛṣṭiviṣaye mohamavivekaṃ yānti he parantapa | ayaṃ bhāvaḥ - yo hi sṛṣṭerupādānaṃ svarūpaṃ ca tattvato jānāti sa brahmavit sarvajñatvādatītādīñjānāti | sṛṣṭau ca sarveṣāṃ moho'sti | aśobhane stryādau śobhanādhyāsāt asatye prapañce satyatvādhyāsāt satye cātmano'saṅgatve'satyatvādhyāsāt anitye svargādau nityatvādhyāsāt anātmani dehādāvātmādhyāsāt | ato viparyayeṇa sṛṣṭijñānaṃ pratibaddhaṃ tena ca sārvajñyaṃ na jāyate'smadādīnāmiti ||

6.31.28

keṣāṃ tarhi sārvajñyaṃ bhavatītyāśaṅkyāha - yeṣāṃ tviti dvābhyām | yeṣāṃ punarjanānāṃ puṇyakarmaṇāṃ pāpam antagatam antaṃ nāśaṃ prāptam | “dvitīyā śritā” iti samāsaḥ | te dvandvamoha uktalakṣaṇastena nirmuktāḥ santaḥ prathamaṃ dṛḍhavratāḥ śamadamādidārḍhyabhājo bhūtvā māṃ bhajante ||

6.31.29

tataśca jarāmaraṇayoḥ pravāhādātmano mokṣāya māmāśritya mayi samāhitacetaso bhūtvā ye yatanti yatante jñānalābhāya vedāntaśravaṇādau te tat sarvavedāntaprasiddhaṃ kṛtsnaṃ brahma viduḥ | virāḍādyupāsakā hyakṛtsnabrahmavidaḥ | sūtrakāraṇayorniṣkalasya cājñānāt śrīgopālabālopāsakāstu tatpadalakṣyakṛtsnabrahmavido'taste'dhyātmādikaṃ kārtsnyena jānanti, sarvavido bhavantītyarthaḥ | anena ‘yajjñātvā neha bhūyo'nyajjñātavyamavaśiṣyate’ ityekavijñānātsarvavijñānapratijñā yā pūrvaṃ kṛtā tasyā upasaṃhāro darśitaḥ | adhyātmam ātmani śarīre sthitaṃ pratyagātmaviṣayaṃ vastu śuddhaṃ tvampadārthamityarthaḥ | karma ca tattvampadārthajñānayoḥ sādhanaṃ śravaṇādikaṃ sarvaṃ viduḥ ||

6.31.30

evaṃ tatpadārthavivekaṃ sadyomuktihetuṃ samāpya tatprāptyupāyabhūtānyupāsanāni kramamuktiphalāni vistareṇa vaktukāmaḥ saṅkṣepeṇa sūtrayati - sādhibhūteti | adhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca tābhyāṃ sahitaṃ sādhibhūtādhidaivam | tathā'dhiyajñena sahitaṃ sādhiyajñaṃ ca māṃ ye vidurupāsate te yuktacetasaḥ | yato nityaṃ samāhitacittāstato māṃ prayāṇakāle'pi sarvajanavyāmohake vidureva | bhāvanādārḍhyānmaraṇakāle'pi tasya jñānasya pramoṣo na bhavatyato bhagavati nairantaryeṇa dṛḍhā bhāvanā kartavyeti bhāvaḥ | adhibhūtādipadārthaṃ tu bhagavāneva vyākhyāsyatīti noktavanto vayam ||

Linked texts (1)