The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.37.20
Bhāratabhāvadīpa 6.37.20
- Language
- Sanskrit
6.37.20
ubhayorapi saṃsāraṃ prati kāraṇatve dvāramāha -- kāryeti | kāryaṃ śarīraṃ tadārambhakāṇi bhūtāni viṣayāśca | kāraṇaṃ trayodaśendriyāṇi tadāśritāśca sukhaduḥkhamohātmakā guṇāśca | karaṇetipāṭhe'pi sa evārthaḥ | etayoḥ kāryakāraṇayoḥ kartṛtve nimitte sati kartṛtvenetyarthaḥ | hetuḥ saṃsārasya kāraṇaṃ prakṛtirbhavati | tathā puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtvena saṃsārasya heturiti | yadi hi kāryakāraṇasukhaduḥkhasvarūpahetuphalātmanā prakṛtirna pariṇameta tadā puruṣaḥ kimupalabheta | anupalabdhvā vā kathaṃ saṃsārī syāt | anupalabdhṛkā vā prakṛtiḥ kutropayujyeta | tasmādupalabhyopalabdhṛsaṃyogaḥ saṃsārakāraṇamiti yathābhāṣyaṃ vyākhyātam | yadvā puruṣasya kāryatve kāraṇatve kartṛtve ca prakṛtireva puruṣatādātmyaṃ prāptā heturbhavati | vahnitādātmyaṃ prāptaṃ lohaṃ vahneścatuṣkoṇatvādāviva heturbhavati | tathā prakṛteḥ sukhaduḥkhabhoktṛtve svacchāyāpradānena puruṣaḥ kāraṇaṃ vahniriva lohasya svacchāyāpradānena dagdhṛtve | tathāhi kāryatvādayaḥ prākṛtadehendriyabuddhidharmāḥ santaścidātmanyāropyante gauro'hamamuṣyaputro'haṃ kāṇo'haṃ khañjo'haṃ karomyahamakārṣamahamiti | tathā cicchāyāpannā buddhiścetayāmyahaṃ sukhaduḥkhādīnupalabhe iti manyate | so'yaṃ prakṛtipuruṣayoranyonyadharmādhyāsaḥ saṃsārasya kāraṇamityupapāditaṃ bhavati | sāṅkhyābhimataṃ puruṣasya bhoktṛtvamapi nirastaṃ bhavati | anyathā prakṛtiḥ kartrī puruṣo bhokteti kartṛtvabhoktṛtvayorvaiyadhikaraṇyamāpadyeta | na ca bhoktuḥ puruṣasya nirvikāratvamapi vaktuṃ śakyamityanyatra vistaraḥ | “dvandvānte śrūyamāṇaṃ padaṃ pratyekamabhisambadhyata” iti tvapratyayasya pūrvābhyāmapi sambandhe kāryatvaṃ kāraṇatvaṃ kartṛtvaṃ ceti vigrahaḥ, dvandvaikavadbhāvaścaprātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanabhāve prathamā ityādivat ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit