Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.37.21

Bhāratabhāvadīpa 6.37.21

Language
Sanskrit

6.37.21

nanu yathā bauddhaṃ kartṛtvaṃ puṃsyāropyate evaṃ pauṃsnaṃ bhoktṛtvaṃ buddhāvastvityetaṃ bhramaṃ vārayati -- puruṣa iti | hi prasiddham | prakṛtisthaḥ dehendriyamanaḥsaṅghātamadhyārūḍhastattādātmyaṃ gata ityarthaḥ | prakṛtijān sukhaduḥkhamohātmakān guṇān bhuṅkte upalabhate | yadā tu suptisamādhimūrcchādau prakṛtisthatvaṃ nāsti tadā na,sukhādīnupalabhate tenopādhigatānyeva sukhādīni tadabhāvena pratīyanta iti siddham | śrutirapi “ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ” itīndriyamanoyogādevātmani bhoktṛtvaṃ darśayanti śuddhasya kevalasya bhoktṛtvaṃ nāstīti darśayati | kutastarhyabhokturapyasya prākṛto bandha iti tatrāha -- kāraṇamiti | asya puruṣasya sadasadyonijanmasu tatra sadyonijanmāno devāḥ, asadyonijanmabhājastiryañcaḥ sthāvarāśca, sadasadyonijanmāno manuṣyāḥ | eteṣu triṣvapi janmasu prāpyeṣu asya puṃso guṇasaṅgaḥ sukhādiṣvabhiṣvaṅgaḥ kāraṇaṃ hetuḥ | tathā hi sātvikā devā bhavanti rājasā manuṣyāstāmasāśca paśavasteṣāṃ tattadyoniprāptau tattadguṇaprādhānyameva kāraṇam | vakṣyati ca ‘ūrdhvaṃ gacchanti satvasthāḥ’ ityādi | yadvā prakṛtistho vidvānavidvānvā guṇānbhuṅkte | “paśvādibhiścāviśeṣāt” iti nyāyāt | tatkiṃ vidvānivāvidvānapi kuto na mucyate avidvāniva vidvānvā kuto na badhyata ityāśaṅkyāha -- kāraṇamiti | guṇeṣu dehendriyaviṣayeṣu saṅgaḥ ahamidaṃ mamedamityabhiniveśaḥ sa eva janmakāraṇam | viduṣāṃ tu tadabhāvānna janma | samāne'pi dehasambandhe yadā yakṣo dehābhimānaṃ dhatte tadā sa eva dehapīḍayā pīḍyate na tu dehapatirjīvaḥ | yadā tvayaṃ dehābhimānaṃ dhatte tadā netara iti prasiddham | saṅgasya bandhakatvaṃ na tu sānnidhyamātraṃ bandhakam | ato vidvadaviduṣoḥ samāne'pi dehasambandhe saṅgatadabhāvakṛto mahān viśeṣa iti bhāvaḥ ||

Linked texts (1)