The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.37.22
Bhāratabhāvadīpa 6.37.22
- Language
- Sanskrit
6.37.22
sa ca yo yatprabhāvaśceti kṣetrajñatatprabhāvau vyākhyeyatvena pratijñātau tatra kṣetrajñaḥ prāgeva varṇitaḥ, tasyedānīṃ prabhāvamāha -- upadraṣṭeti | tatra pūrvaṃ guṇasaṅgo janmakāraṇamityuktam | tatra saṅgaścaturvidhaḥ puruṣāpalāpena guṇamātraprādhānyena vā tamantarbhāvya guṇaprādhānyena vā? guṇānāṃ samaprādhānyena vā? aprādhānyena veti | tatrādye dehendriyamanaādirūpaṃ guṇasaṅghātameva ātmatvena paśyan bhoktā bhavati yathā cārvākādiḥ | dvitīye guṇānāṃ prādhānyādātmani vāstavakartṛtvādyabhimānena karmaphalānāṃ bhartā sañcetā bhavati yathā tārkikādiḥ | tṛtīye guṇānāṃ samaprādhānyena guṇagatamapi bhoktṛtvamasaṅge'pyātmani vastre bhallātakāṅkavadanumanyate yathā sāṅkhyaḥ | caturthe sarvathāpi guṇadharmāṇāmātmani saṅkramamapaśyannudāsīnabodharūpatvena guṇapracāradarśī upadraṣṭā bhavati yathāsmākaṃ sākṣī | eteṣu caturṣvapi guṇasaṅgiṣūpadraṣṭottamaḥ | anumantā madhyamaḥ | bhartā adhamaḥ | bhoktā adhamādhamaḥ | sa eva guṇānvaśīkṛtya yadā krīḍati tadā maheśvara ityucyate | yaḥ sargasthityantakartā prabhurjagadantaryāmī sa eva guṇānapahāya sthitaḥ paramātmeti cāpyukto bhavati | yadyapyupadraṣṭāpi guṇānapahāya tatsākṣitvena sthito bhavati tathāpi tasyaiva saṅghātopahitasya saṅghātāntarapracāradarśitvābhāvādayaṃ sakalasaṅghātapracāradarśīti sarvotkṛṣṭatvātparamo'yamātmā | tamenaṃ vakṣyati ‘uttamaḥ puruṣastvanyaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ | yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ’ iti | etāvapi guṇasaṅginau | evameka eva dehe'sminvidyamānaḥ paro guṇātītaḥ svātmani guṇānpravilāpya sthito'khaṇḍaikarasa ātmā guṇasaṅgena ṣaḍvidho bhavati | ayamevāsya prabhāvaḥ | tatra anumantṛbhartṛbhoktṛbhistribhiḥ rūpairayaṃ badhyate | upadraṣṭṛmaheśvaraparamātmarūpaistu nityamukta ekaeveti jñeyam | atra bhāṣyārtho'pyanusandheyo vistarabhayāttu na pradarśitaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit