The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.42.10
Bhāratabhāvadīpa 6.42.10
- Language
- Sanskrit
6.42.10
evaṃ mukhyaṃ sāttvikatyāgamuktvā'mukhyaṃ tamāha -- na dveṣṭīti | sattvena samyagāviṣṭo vyāptastyāgī mukhyaḥ sāttvikastyāgī sannyāsītyarthaḥ | akuśalamasukhapradaṃ karma triṣavaṇasnānacaturguṇaśaucabhikṣāṭanādiprayāsarūpaṃ,na dveṣṭi | kuśale miṣṭānnabhikṣādau nānuṣajjate na saṅgaṃ kākavatprītiṃ karoti | yadvā karmakuśale sevādikarmakuśale śiṣyādau na sajjate tatrākuśalaṃ vā taṃ na dveṣṭi | etena rāgadveṣaśūnyatvamasya darśitam | tadapi kuta ityapekṣāyāmāha -- medhāvīti | ūhāpohakuśalatayā nityānityavastuvivecanādau prajñāvān | ataeva chinnasaṃśayaḥ kiṃ karmāṇyeva muktisādhanāni uta sannyāsa eveti vicikitsārahitaḥ | evaṃ ca tyāgītyanena yajño dānaṃ tapaḥ karma na tyājyamityuktādatyāgādvyāvṛttiḥ | medhāvītyanena mohāttasya parityāga ityuktāttāmasatyāgādvyāvṛttiḥ | pūrvārdhena rāgadveṣābhāvapratipādanena kāyakleśabhayāttyajedityuktādrājasatyāgādvyāvṛttiḥ | chinnasaṃśaya ityanena kāryamityeva yatkarmetyuktādamukhyasāttvikatyāgādvyāvṛttiḥ | na hyasau karmaṇāṃ tucchatvaṃ sannyāsasya mahābhāgyatvaṃ ca tattvato veda | veda cetkṣaṇamapi karmasu na tiṣṭhet | nahi dāhopaśamārthī nikaṭasthaṃ jāhnavīmahāhradaṃ jānangrīṣmoṣmaprataptapāthasi palvale kṣaṇamapi rameta | saṃśayacchede'pi hetuḥ sattvasamāviṣṭa iti | yataḥ sattvenaiva kartrā samyagāviṣṭo yaṃ na tvayaṃ sattvamāśrita iti mahānviśeṣaḥ | evaṃ ca pūrvaślokoktasya sāttvikatyāgarūpasya karmayogasya phalabhūto'yaṃ mukhyaḥ sannyāso vividiṣūṇāmanuṣṭheyo “yadahareva virajettadahareva pravrajet”, “etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajanti” iti śrutiprasiddhaḥ | bhāṣye tu “nanu karmaparityāgastrividhaḥ sannyāsa iti ca prakṛtastatra tāmaso rājasaścoktastyāgaḥ kathamiha saṅgaphalatyāgastṛtīyatvenocyate | yathā trayo brāhmaṇā āgatāstatra ṣaḍaṅgavidau dvau kṣatriyastṛtīya iti tadvat | naiṣa doṣaḥ | tyāgasāmānyena stutyarthatvāt | asti karmasannyāsasya phalābhisandhityāgasya ca tyāgatvaṃ sāmānyam, tatra rājasatāmasatvena karmatyāganindayā karmaphalābhisandhityāgaḥ sāttvikatvena stūyate sa tyāgaḥ sāttviko mata iti granthena tyāgatraividhyaṃ samādhāyaivaṃ saṅgaphalatyāgapūrvakaṃ nityakarmānuṣṭhānena viśuddhāntaḥkaraṇasyātmajñānābhimukhasya tanniṣṭhākramakathanārtho'yaṃ śloka” ityuktam | tathaiva ślokaṃ vyākhyāya “pūrvoktasya karmayogasya prayojanamanena ślokenoktam” ityupasaṃhṛtam | anye tu phalābhisandhiviśiṣṭasya karmaṇastyāgastrividhaḥ | viśeṣaṇābhāvādviśeṣyābhāvādubhayābhāvācca | ādyo'traiva vidhitsitaḥ, dvitīyastu tāmasarājasabhedena dvividho'pyatraiva ninditaḥ | tṛtīyastu karmānadhikāriṇā vividiṣuṇā viduṣā ca kartuṃ yogyo dvividhaḥ | tatrāntyaḥ sthitaprajñalakṣaṇādau prāgvyākhyātaḥ | ādyastu naiṣkarmyasiddhiṃ paramāmityatra vakṣyate | tatra bhāṣye tisrastyāgavidhāḥ pratijñāya dve yathāvatpradarśya tṛtīyāpi kenacitsāmānyena pratipāditā | atra tu ekasyāṃ dvayorantarbhāvaṃ kṛtvā dve eva vidhe upapādya tṛtīyā pradeśāntare prakṣipteti prakṛte pratijñāyā anirvāha iti viśeṣaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit