The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.5
Bhāratabhāvadīpa 6.5
- Language
- Sanskrit
6.5.1
evaṃ vakṣyamāṇabhagavadgītopaniṣadarthajñānādhikārārthaṃ karmaṇāmanuṣṭheyatvaṃ prakārāntareṇopapādyādhikṛtānāmutpannātmavividiṣāṇāmapi sūkṣmatamātmatattvagrahaṇayogyatāsiddhyarthaṃ sthūle bhagavato rūpe kṛtsnabrahmāṇḍātmake cittasaṃyamaḥ kartavya ityāśayena bhuvanakośaṃ varṇayati- nardānāṃ parvatānāṃ cetyādinā tatsarvaṃ śrutavānasītyantenādhyāyāṣṭakena ||
6.5.3
tatra tāvat pañcemāni mahārājetyādinā tadeṣāṃ rūpamaiśvaramityantena sarvaṃ viyadādikaṃ bhagavadupādānakatvāt kuṇḍalakanakanyāyena bhagavata eva rūpamiti pratipādayati | mahābhūtāni pṛthivyādīni tānyeva jagatī kṛtsnabrahmāṇḍarūpāṇi piṇḍarūpāṇi ca tatsthāni ca sarvāṇi caitanyapadavācyāni samāni tulyānyeva bahutvamupādhibhedābhiprāyeṇa | na hi kumbhadroṇyādyupādhiṣvākāśasyeva maśakamataṅgajādiśarīreṣu caitanyasya svato viṣamatvaṃ dṛśyate | tasmātsarvāṇi jagatīsthāni samānyeva | vakṣyati ca bhagavān 'paṇḍitāḥ samadarśinaḥ' iti ||
6.5.4
bhūmiriti | vāyoragniriti śruteragniheturvāyuragneḥ paro draṣṭavyaḥ guṇottarāṇi pūrvapūrvāpekṣayā uttaramuttaramekaikaguṇādhikam idaṃ ca | 'ākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo'dbhyaḥ pṛthivī' iti śrūyamāṇajanmakramābhiprāyeṇoktam ||
6.5.5
śabdādayo guṇāḥ prasiddhāḥ ||
6.5.7
ete pañceti | mahābhūteṣu pañcamahābhūtātmakeṣu sarveṣu lokeṣu bhogyavastuṣu śarīrādighaṭānteṣu ete pañca guṇāḥ santi | ete ke | yeṣu guṇeṣu bhoktāro bhūtāḥ nityanirvṛttāścetanāḥ puruṣāḥ pratiṣṭhitāḥ dehendriyādīn bhogyānādhiṣṭhāya cetanāḥ śabdādīni bhogyāntarāṇi bhuñjate dehādīnāmapi bhogopakaraṇatvādbhogyatvameva na bhoktṛtvamityarthaḥ ||
6.5.8
anyonyamiti | samasya bhāvaḥ sāmyaṃ brahmabhāvaḥ | 'sama ātmeti vidyāt' 'nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma' iti śrutismṛtyorbrahmaṇi samaśabdadarśanāt | bhoktṛbhogyayoryadā suṣuptipralayasamādhimokṣeṣu brahmabhāvo bhavati | tadā te ubhe anyonyaṃ nābhivartate vyavahārato vidyamānamapi bhogyaṃ bhoktāraṃ nopasarpati | nāpi bhoktā'luptadṛgapi bhogāyatanasya dehendriyāderabhāvādbhogyajātamupasarpatītyarthaḥ ||
6.5.9
yadā tviti | bhogapradakarmodbhavakāle viṣamībhāvaṃ sāmyāt pracyutimāviśanti prāpruvanti | tadā ta eva bhoktāro bhogyapadārthaśca dehaiḥ svasvarūpaiḥ dehavanto labdhasvarūpā bhūtvā taireva svai rūpaiḥ parasparaṃ vyatirohanti bhoktāro bhogyeṣu nipatanti | bhogyārthāśca bhoktari sukṣmarūpeṇa svavāsanāṃ janayantītyarthaḥ ||
6.5.10
ānupūrvyā bhūmyādikrameṇa vinaśyanti jāyante ca ānupūrvaśa ākāśādikrameṇa | viparyayeṇa kramo'ta upapadyate cetinyāyena sṛṣṭikramaviparītatvāt saṃhārakramasya ata eva utpattivināśaśīlatvādeva sarvāṇyetāni bhoktṛbhogyanyaparimeyāṇi anantāni marīcikodakahradatulyatvāt | na hi marīcikodakamiyatpramāṇāmiti parimātuṃ śakyam | yata etānyaparimeyāṇi tattasmāddhetoḥ eṣāṃ rūpam aiśvarameva na tu bhautikaṃ na hyadhyastasyādhiṣṭhānādanyadrūpamasti | ata eva 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma' 'ātmaivedaṃ sarvaṃ’ brahmaivedaṃ sarvam' iti sarvasya brahmabhāvaśravaṇamupapadyata ityarthaḥ ||
6.5.11
aparimeyatvamevāha - tatra tatreti | siddhā api yatra brahmāṇḍaṃ bhitvā gacchanti tatrāpi vāsanāmayā dhātavo vyaktayaḥ pāñcabhautikā dṛśyante'to'parimeyā eva te | eyaṃ satyapi manuṣyā gaṇakādayastarkeṇa sūryagatyā deśabhedena dinamānabhedapādacchāyābhedādinā ca teṣāṃ pramāṇāni | etaccopalakṣaṇam ākārabhedasyāpi | tathāhi | kecitkandukākāraṃ keciccaturasraṃ kecittrikoṇaṃ keciccakrākāraṃ ca bhūmisaṃsthānaṃ kalpayanti | tathā pramāṇabhedo'pi jambūdvīpapariṇāhagaṇakāḥ 'tadvyāsaḥ kubhujaṅgasāyakabhuvaḥ siddhāṃśakenādhikā' iti vadanti | pañcadaśaśatānyekāśītiyojanāni | yojanacaturviṃśāṃśasahitāni | tathā lakṣayojanaṃ tatpariṇāha iti purāṇāntare | atrāpi 'aṣṭādaśasahasrāṇi ṣaṭśatāni ca' iti vakṣyati ||
6.5.12
kastarhyatra siddhānta ityāśaṅkyānirvacanīya evāyamartho na tarkeṇa sādhayituṃ yogya ityāha - acintyā iti | ye bhāvāḥ jagajjanmopādānanimittaparimāṇadharmādharmādayaḥ padārthāścintayitumayogyāstānna tarkeṇa sādhayet nahi te tarkeṇa sādhayituṃ śakyante | tarkāntareṇa tasya bādhasambhavāt tarkāpratiṣṭhānāt iti nyāyācca | ata evāsya ślokasyottarārddhamanyatra paṭhanti - 'nāpratiṣṭhitatarkeṇa gambhīrārthasya niścayaḥ’ iti | tathāhi | kandukākāre bhuvanakośe kalpyamāne ye kandukapṛṣṭhe kamaṭhapṛṣṭhopame tiṣṭhanti teṣāṃ kiyānapi deśo jalapaśumanuṣyāśrayayogyo'stīti vaktuṃ yuktaṃ, ye tu tannitambe tadadhaśca vasanti teṣāṃ gurutvavatāmarthānāmadhastādāśrayābhāvenāvaśyaṃ patanaṃ bhavatīti tāvāndeśo rikta evāstīti vaktavyam | tathā ca tadāśrayā tatkṛtā dvīpāntarakalpanā lokadṛṣṭiviruddheti pāmarā api pratiyanti | nanu yathā pṛthivyā antarikṣe'vasthānaśaktirdigambarādanyaiḥ sarvairvādibhiḥ kalpyate tathā vayamapi tasyā ākarṣaṇaśaktimanyāṃ kalpayāmahe | yayā sarvadiksthāḥ prāṇinaḥ pṛthivīṃ pādādhasthāmeva manyante khaṃ coparisthamiti | tarhi lokadṛṣṭiviruddhakalpanāpekṣayā sarvaprāṇipratyakṣasvapnamāyendrajālāditulyataivāsyāḥ kuto na kalpyata | nanu svapnādivadasyā bādho na dṛśyata iti cet prākbrahmātmajñānāt mādarśi kiṃ naśchinaṃ śrutyā tu jñāte dvaitaṃ na vidyate | 'neha nānā'sti kiñcana 'ityādikayā brahmadarśanena rajjudarśanena sarpasyeva prapañcabādha āmnāyate | tathā ca niṣkalaṅkāt śrutipramāṇāt brahmādvaitamevādartavyaṃ na tu sakalaṅkāttarkājjagato'nirvacanīyatvamiti bhāvaḥ ||
6.5.13
tarhi kimasya pramāṇaṃ kā vā ākṛtistavābhimatetyāśaṅkyāha - sudarśanamiti | sudarśano nāma jambūvṛkṣaviśeṣastannāmāṅkito'yaṃ dvīpaḥ sudarśanadvīpaḥ | kṛtsnaṃ brahmāṇḍamityarthaḥ | taṃ pramāṇata ākṛtitaśca prakarṣeṇa vakṣyāmi | tuśabdaḥ pakṣāntaravyāvṛttyarthaḥ | parimaṇḍalaḥ paramāṇumātraṃ parimāṇato durlakṣya ityarthaḥ | ‘eṣo'ntarātmā cetasā veditavyaḥ' ityātmavaditi bhāvaḥ | parimaṇḍala ityasya sarvatovṛttarūpaḥ kandukākāra iti vyākhyāne prāgeva doṣa uktaḥ | atha cakrākāra ityucyate cenna | cipiṭākāre tasmin parimaṇḍalaśabdasyāyogāt cakrasaṃsthita ityanena cakravat saṃsthitaṃ saṃsthānamākāro'syetyanenaiva siddhatvācca | ayaṃ hi śabdastārkikāṇāṃ paramāṇuparimāṇe prasiddhaḥ | na cānena parimāṇenopetaṃ niraṃśaṃ vastu siddhyati yasya kasyāpyalpapārimāṇasya daśadigavacchedyapradeśabhedavattvena tasyāpi niraṃśatvāyogāt | na hi paramāṇoḥ pūrvadigavacchinno deśaḥ pratīcyā'pyavachidyata iti vaktuṃ śakyaṃ dṛṣṭavirodhāt | tasmātparimaṇḍalaśabdo durlakṣyasadvastumātravacanaḥ | tārkikāṇāṃ paramāṇurapi tādṛśa eva | tatra pāribhāṣikaparimāṇakalpanaṃ prasthānabhedāpādanārthaṃ śūnyakāraṇatānirāsārthaṃ ceti dik | evaṃ sudarśanadvīpasya parimāṇamuktvā ākāramāha - cakrasaṃsthita iti | paridṛśyamānarāṣṭrākāra ityarthaḥ | 'cakraṃ rāṣṭrāsrayorapi' iti viśvaḥ ||
6.5.14
tadeva saṃsthānamāha dvābhyāṃ nadīti ||
6.5.16
nanvevaṃvidhasya kathamatisūkṣmatvamucyate'ta āha- yathā hīti | candramaṇḍale candrādhiṣṭhite manasītyarthaḥ | yadyetadbrahmāṇḍaṃ mahāpramāṇaṃ syāt kathaṃ tarhi giriguhaikadeśastho yogī svīye sūkṣme hṛdayāvakāśe tatkṛtsnamādarśe mukhavatpaśyet | na hyalpapramāṇe sarṣapādau mahāpramāṇānāṃ mervādīnāṃ sanniveśo yujyate prapañcasya svapnādivadanirvacanīyatvāṅgīkāraṃ vineti bhāvaḥ ||
6.5.17
dviraṃśa iti | tatra candramaṇḍalākhye manasi aṃśe ekadeśe vṛttyānantyādanantasya manasa ekadeśa ekākārā sūkṣmā vṛttiraṃśastatra dviḥkāryakāraṇarūpeṇa sthūlasūkṣmarūpeṇa vā dvirāvṛttaḥ pippalo gītāsu vakṣyamāṇaḥ saṃsārāśvattho'sti | sarvametanmanomātramityarthaḥ | dviraṃśe ca śaśo mahān cakārāttatretyanuvartate tasminneva manasi mahān paramātmā śaśa iva śaśaḥ plutagatiḥ śīghragāmī manaso javīya iti | 'taddhāvato'nyānatyeti' iti ca śruteḥ | aṃśe ekadeśe dvirvartate niyamyaniyāmakabhāvenetyarthaḥ | tathā ca kāryakāraṇaprapañco jīva īśvaraśca parabrahmaṇyadhiṣṭhāne manasaiva kalpita ityarthaḥ ||
6.5.18
asya śaśasya pratyagabhedaṃ vakṣyan prapañcādibhyaḥ pṛthaktvamāha- āpa iti | āpa ityavupalākṣataṃ bhūtapañcakamucyate | ‘āpaḥ puruṣavacaso bhavanti' ityādi śrutau tathā darśanāt | etena kṛtsnaṃ bhūtabhautikaṃ kāryaṃ tataḥ śaśādanyat | tarhi kāraṇaṃ vastu tadabhinnaṃ syādityāśaṅkyāha - śeṣaḥ saṅkṣepa ucyata iti | samastakāryapralaye sati śiṣyata iti śeṣaḥ kāraṇaṃ tadapi saṅkṣepaḥ kāryasyaiva sūkṣmaṃ rūpamākuñcitāvayavakūrmasamānamucyate'to'vyākṛtaṃ kāraṇamapyāpa ivānātmaivetyarthaḥ | tato vyākṛtāvyākṛtāddvayādanyaḥ śaśaḥ śuddhaṃ brahma tadeva ayaṃ pratyagātmā jīva ityucyate vede 'tattvamasi' 'ahaṃ brahmāsmi' ‘ayamātmā brahma' ityādau paramātmana eva pratyagātmatvamucyate | na tato'nyo jīvo nāma kaścicciddhāturastītyarthaḥ | enaṃ pratyagabhinnaṃ parameśvaraṃ śaśākhyaṃ saṅkṣepato mayā procyamānaṃ śṛṇu ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit