The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.6
Bhāratabhāvadīpa 6.6
- Language
- Sanskrit
6.6.1
pippalaśaśayoḥ svarūpaśravaṇe svasyānadhikāraṃ paśyan sthūlameva tāvat bhagavato rūpaṃ śrotumicchan dhṛtarāṣṭra uvāca - ukto dvīpasyeti | dvīpasya vistaramiti sambandhaḥ ||
6.6.2
yāvāniti | śaśalakṣaṇe paramātmano jñāpake māyāśabale hārde brahmaṇi māyākalpito bhūmyavakāśo yāvān vyavahāradṛṣṭyā satyavatpratīyamāno yogivarairdṛśyate tasya pramāṇaṃ prabūhi | nanu kāraṇamevādau jñātavyaṃ yajjñānātsārvajñyaṃ bhavatīti vede prasiddhaṃ kiṃ dvīpajñānenetyāśaṅkyāha- tato vakṣyasi pippalamiti | śaśaṃ ca vakṣyasīti śeṣaḥ | prāgeva kāraṇajñānāttattadvibhūtikāryameva vadetyetena tatrātyantamādaro bhavatīti bhāvaḥ ||
6.6.3
prāgāyatāḥ pūrvapaścimasamudrasparśinaḥ | atreyaṃ śāstrānubhavayoravirodhena bhūkalpanā pratibhāti | yathā hastamātrasya caturastrasya caturviṃśatyaṅgulāni pariṇāhaḥ ṣaṇnavatyaṅgulāni paridhiḥ kiñcinnyūnāni catustriṃśadaṅgulāni karṇo bhavati | evam aṣṭādaśasahasrāṇi ṣaṭśatāni ca jambūparvasañjñitāyā bhuvaḥ pramāṇamuktam | tadevātra paridhitvena kalpitaṃ taccaturthāṃśatvena catvāri sahasrāṇi ṣaṭśatāni pañcāśacca yojanānyekaiko bhuja iti tadeva samacaturasrasya viṣkambhapramāṇam asya karṇaḥ śulbaśāstroktarītyā ṣaṭsahasrāṇi pañcaśatāni ṣaṭsaptatiśca yojanāni tasyāsya bhūcaturasrasya caturbhiḥ samudrairveṣṭitasya koṇā dikṣu vartante | tena dakṣiṇasyāṃ diśi rāmasetau dvayoḥ samudrayoḥ sandhiḥ | evamitarāsvapi dikṣu samudrasandhayo jñeyāḥ | yastvatra jyotirvidāṃ bhūparidhiḥ saptāṅganandābdhiyojana 4967 sammito'bhimataḥ sa evāsmākaṃ caturasraviṣkambhaḥ khabāṇarasavedamitaḥ 4650 yattu etayorantaraṃ saptendurāmāḥ 317 tadapi yajamānenordhvabāhunā prapadocchritena samapādasthitena vā unmitasya sūtrasya yaḥ pañcamo'ṃśaḥ sa hasta iti vikalpasya kātyāyanādibhiruktatvāddhastapramāṇabhedakalpanayā yojanabahutvālpatvavacanena samādheyam | tathāḥ bhūmeścaturasratve'pi tanmadhyasthamatyucchritaṃ meruṃ pradakṣiṇīkurvataḥ sūryasya mārgo maṇḍalākāro'stīti na bauddhābhimataṃ sūryadvayaṃ kalpyaṃ bhavati | anyat sarvaṃ yuktyaviruddhaṃ jyotirvinmatamevātrānusartavyam | yattu purāṇe pañcāśatkoṭiyojanaṃ bhūgolapramāṇamityuktaṃ tadapyacintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa sādhayedityanenaiva pratyuktam | avyavasthitatvānmatānāmanirvacanīyavāda eva śaraṇīkaraṇīya ityeva varam | yadvā | sarvatra yatpramāṇaṃ dṛṣṭaṃ tadviṃśāṃśena tadbodhyaṃ tena pañcāśatkoṭisthāne sārddhakoṭidvayavistārā bhūmiḥ | lakṣasthāne pañcasahasravistāro jambūdvīpaḥ | navasahasrasthāne sārdhacatuḥśatayojanāyāmaṃ bharatakhaṇḍamiti | āsman pakṣe udāhariṣyamāṇavaiṣṇavādivākyebhyo jambūdvīpaścaturdalakamalākāraḥ tasyāścāntaḥparidhiḥ ṣaṭśatādhikānyaṣṭādaśayojanasahasrāṇi | trayastriṃśacchatāni madhyavyāsaḥ | tena phalataḥ pañcasahasravyāsatā jñeyā | evaṃ sati yadā prāgāyato himācalaḥ pūrvapaścimasamudrau spṛṣṭvā'sti tadā'yaṃ bharatavarṣastrikoṇo bhavati | tena pṛthivī trikoṇeti lokapravādo'nubhavaścānusṛto bhavati | anyathā bharatavarṣasya dhanurākāratve bhūmadhyarekhāyā laṅkātaḥ setumārgeṇa prasthitāyāḥ | 'purī rakṣasāṃ devakanyā'tha kāñcīsitaḥ parvataḥ paryalī vatsagulmam || purī cojjayinyāhvayā gargarāṭaṃ kurukṣetrameṣā bhuvo madhyarekhā' iti smaryamāṇayā madhyarekhayā kurukṣetrasya rāmasetuḥ sannihito dvārakā ca dūre syāt | dvārakā samīpe setuśca dūre iti pratyakṣamupalabhyate | bharatavarṣasya trikoṇatvamityeṣaiva kalpanā sādhīyasīti dik ||
6.6.6
evaṃ dakṣiṇāṃ diśamārabhya yāvaduttarasamāpti ṣaṭ prākpaścimāyatāḥ parvatāstaiśca saptavarṣāṇi bhavanti madhye madhye vāsayogyāni sthānāni bhavanti teṣāṃ sthānānāṃ varṣākhyānāmantaramāha - eṣāmiti | viṣkambhaḥ vistāraḥ sahasraśaḥ śabda eṣa śataśaḥ śabdaparaḥ kartavyaḥ | laṅkāhimācalayoranekasahasrayojanāntarābhāvāt ṣaṣṭyadhikaśatacatuṣkayojanasammitasyaivāntarasya prasiddheḥ | tatrāpi śataṃ setoḥ parataḥ ṣaṣṭyadhikatriśataṃ yojanāni setuto himālaya iti pratyakṣasiddham | varṣāṇi varṣanti kāmaiḥ siñcanti pūrayantīti varṣāṇi ramyasthānāni ||
6.6.7
vasantyeṣu tāni varṣāṇīti yogāntaramāha- vasantīti | himavato dakṣiṇe bhārataṃ varṣam uttarato haimavataṃ varṣaṃ dvitīyam ||
6.6.8
hemakūṭaniṣadhayormadhye harivarṣam | niṣadhanīlayormadhye varṣavibhāgamāha- dakṣiṇeneti | dakṣiṇena dakṣiṇataḥ samīpa ityarthaḥ | evamuttareṇetyādau jñeyam ||
6.6.9
nīlaniṣadhayormadhye merustasya prāk mālyavān pūrvasamudrāvadhiḥ paścimasamudrāvadhirgandhamādana ityarthaḥ ||
6.6.10
parimaṇḍalaśabdasya pūrvokta evārthaḥ | atyāścaryamayo meruḥ pratikṣaṇaṃ navo nava ityarthaḥ | ādityataruṇo bālādityaḥ ||
6.6.11
caturaśītisahastrasthāne dvicatvāriṃśacchatī ucchrāyo bodhyaḥ adhastāt bhūmergarbhe ||
6.6.12
tasya pārśveṣviti | pārśveṣu caturdikṣu dvīpā iva dvīpāḥ nadyantaratvādvarṣāṇi ||
6.6.13
bhadrāśvādisāhacaryājjambūdvīpaśabdo'tra bharatavarṣaparastasya tatsāratvajñāpanārthaḥ | tāneva stauti - kṛtapuṇyapratiśrayā ityādinā | kṛtā vihitāḥ puṇyaiḥ puṇyavadbhiḥ pratiśrayā āśramā yeṣu te ||
6.6.14
tatra sumukhākhyena pakṣiṇā meruṃ tyaktvā praśrayaḥ kṛta ityāha - vihaga iti dvābhyām ||
6.6.15
enaṃ tyajāmi tyaktvā uttarān kurūneva gacchāmīti śeṣaḥ ||
6.6.16
taṃ merumādityo'nuparyeti pradakṣiṇīkaroti ||
6.6.22
kāvyaḥ kaviśreṣṭhaḥ śukro ramata iti śeṣaḥ | tasya kāvyasya ||
6.6.23
tasmāt kāvyāt tataḥ kuberāt kalāṃśaṃ ṣoḍaśabhāgasyāpi leśam ||
6.6.24
karṇikārā rājavṛkṣāsteṣāṃ vanam ||
6.6.28
kṣīravat śvetā dhārā yasyāḥ sā gaṅgā viśvarūpā | viśvo viṣṇustadrūpā | tathā ca smaranti - ‘yo'sau sarvagato viṣṇuścitsvarūpī nirañjanaḥ | sa eva dravarūpeṇa gaṅgāmbho nātra saṃśayaḥ' iti ||
6.6.30
tayaiva pravegena meruprākārarāt patanajanitabalena khanantyā sahrada utpādita iti sambandhaḥ ||
6.6.33
suvarṇavarṇāḥ gaurāḥ ||
6.6.34
niṣṭapteti | patibhāsvarā ityarthaḥ ||
6.6.35
aparagaṇḍikāḥ anye gandhamādanasyaivāvayavabhūtā budbudopamāḥ kṣudraśailāḥ | 'gaṇḍo bhūṣaṇabudbude' iti medinī | svārthikaḥ kaḥ ||
6.6.36
utpalavarṇena ābhānti tāḥ utpalavarṇābhāḥ ||
6.6.37
nīlātparataramiti | nīlotpaladharamityapapāṭhaḥ | evaṃ himavato dakṣiṇe bharatavarṣaṃ taduttare haimavataṃ varṣaṃ hemakūṭāduttare harivarṣam | niṣadhāduttare nīlācca dakṣiṇe meroḥ parita ilāvṛttamekameva caturthaṃ varṣam | atraiva kecidbhadrāśvaketumālayorvarṣāntaratvaṃ prakalpya navavarṣāṇītyācakṣate | tato nīlāt parvatāduttarataḥ śvetaṃ pañcamaṃ varṣam | śvetāt parvatāduttarato hairaṇyakaṃ varṣaṃ ṣaṣṭham | tataḥ śṛṅgavatparvatādairāvataṃ saptamaṃ varṣam ||
6.6.38
dhanuḥsaṃsthe dhanuṣkoṭī saṃsthāśabdaḥ samāptivacanaḥ | santiṣṭhate'gnihotramityādiprayogadarśanāt | tena miśritadhanuṣkoṭidvayākāre ityarthaḥ | śārṅgasya hi dhanuṣo dve koṭī ekīkṛte bhavatastadā madhye kiñcinnataṃ trikoṇaṃ bhavati | ata eva rāmasetau dhanuṣkoṭiśabdenaiva ratnākaramahodadhyākhyasamudradvayasaṅgamapradeśo vyavahriyate evamākāraṃ dakṣiṇe bharatavarṣamuttare airāvataṃ ca madhye pañceti saptavarṣāṇi ||
6.6.40
samanvitāni bhinnabhāvena saṅgatāni ||
6.6.41
hemeti | hemakūṭa eva kailāsastasyottare mainākastasyottarato hiraṇyaśṛṅgaḥ etayorantarāle bindusaro'stīti ślokatrayārthaḥ ||
6.6.46
bhūtapatī rudraḥ ||
6.6.48
pāvanī sarasvatītyekā ||
6.6.49
prabhorīśvarasyaiṣa saptanadyātmakaḥ saṃvidhiḥ samīcīnaṃ lokopakārārthaṃ vidhānam | eṣaiveti sandhirārṣaḥ | kāruṇyāt parameśvareṇa pāvanāḥ padārthāḥ nirmitā ityarthaḥ ||
6.6.52
śvetaparvataḥ sthānamiti śeṣaḥ | gandharvā vasantīti śeṣaḥ | pratisañcaraḥ vyavahārasthānam ||
6.6.53
itīti | varṣāṇi tatra upaniviṣṭāni gatimanti jaṅgamāni dhruvāṇi sthāvarāṇi ca sarvāṇi bhūtānyeva sarvaṃ dṛśyamāśrayāśritarūpaṃ pāñcabhautikamevetyarthaḥ ||
6.6.54
bubhūṣatā śreyaḥ prāptumicchatā śraddheyā adṛṣṭeṣvartheṣu śraddhāvān hi tatprāptyarthaṃ coditāni karmāṇi karoti na tvaśraddadhāna ityarthaḥ ||
6.6.55
evaṃ bhūsaṃsthānamuktvā etadeva paramātmanaḥ śarīramiti cintanīyamityāśayenāha - yāṃ tviti | divi māyāśabale bhavāṃ divyāṃ māyikīṃ śaśasya cidātmanaḥ ākṛtiṃ pippalākhyām | tato vakṣyasi pippalamiti pūrvaṃ tvayaivoktatvāt idānīṃ pṛcchasi avasaraṃ prāpya vakṣyasi vartamānasāmīpye vartamānavannirdeśaḥ | tāmahaṃ tvayā'pṛṣṭāmapi vakṣyāmīti śeṣaḥ | tāmevāha - pārśve iti | bhuktasyānnādeḥ saṅgrahasthānaṃ pārśvadvayaṃ yathā evaṃ karmasañcayasthānaṃ bharatavarṣamekaṃ parameśvarasya dakṣiṇapārśvatvena jñeyam | tathā airāvatavarṣamapi yogasañcayasthānamuttarapārśvatvena jñeyam | tatra hi brahmalokacyutā yogabhraṣṭā videhaprakṛtilayākhyā eva jāyante | te ca pūrvasaṃskārātpunaryogamabhyasyanti | bharatavarṣaṃ tu karmayogayorapyanuṣṭhānāya yogyamiti dakṣiṇakukṣitvenābhyarhitatvamasya sūcitam | yathā laukike śaśaśarīre karṇāvatyucchritaṃ sthānaṃ tattulyau parameśvaraśarīre nāgadvīpakāśyapadvīpau krameṇa dakṣiṇottarau | arcirādimārgaprāpyaḥ satyaloko yogiprāpyaḥ | dhūmādimārgaprāpyo devalokaḥ | karmaprāpyaśca viśvakośe | 'nāgaṃ tu sīsake raṅge' ityupakramya 'śreṣṭhe syāduttarasthite' iti sarvoparisthe śreṣṭhe hiraṇyagarbhe nāgaśabdaprayogadarśanāttasya dvīpa iva dvīpo loka itarairagamya iti nāgadvīpaḥ satyalokaḥ | tathā kaśyaṃ madyaṃ surāsomādirūpaṃ mādakaṃ kratau ye pibanti te kaśyapāḥ karmiṇasteṣāmayaṃ kāśyapadvīpaḥ svargaḥ | evaṃ śaśasya kukṣikarṇānusāreṇa ye brahmāṇḍe uccapradeśāste kukṣyuparibhāgatvena ye vā'dhaḥpradeśāste kuśeradhobhāgatvena ca kalpanīyāḥ tathā ca śrutiḥ- ‘agnirmūrddhā cakṣuṣī candrasūryau diśaḥ śrotre vāgvivṛtāśca vedāḥ | vāyuḥ prāṇo hṛdayaṃ viśvamasya padbhyāṃ pṛthivī hyeṣa sarvabhūtāntarātmā' iti | atrāpi candrasūryapadena kṛṣṇaśuklamārgāveva gṛhyete | dikśabdena ca tatprāpyau śaśakarṇasthānīyau deśabhedāviti jñeyam ||
6.6.56
evaṃ śaśasya māyikaṃ bāhyaṃ prathamaṃ rūpamuktaṃ tadvāsanotthaṃ dvitīyamāntaraṃ rūpamāha- tāmreti | rañjanātmakatvāt raktaṃ rajastāmraśabditaṃ tatpradhānaṃ mano'pi tāmrameva | tanmayāni parṇopalakṣitāni vastrānnapānaphalapuṣpādīni śilopalakṣitāni harmyādīni ca yatrāsau tāmraparṇaśilaḥ ata eva śrīmān malayaparvataḥ malayeṣu ārāmeṣu parvata iva ucchritaḥ śreṣṭhatama ārāma ityarthaḥ | 'malayo deśa ārāmaḥ 'iti viśvaḥ | 'ārāmamasya paśyanti na taṃ paśyati kaścana' iti bṛhadāraṇyakaṣaṣṭhe svāpnaprapañce ārāmapadaprayogadarśanāt | etat malayarūpaṃ dvīpasya jambūkhaṇḍasya dvitīyaṃ vāsanāmayaṃ śaśasaṃsthitaṃ śaśasvarūpam | etena 'dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ caivāmūrtaṃ ca' iti śrutiprasiddhe sthūlasūkṣme parameśvarasya dve rūpe cintyatvena darśite | te ubhe dhṛtarāṣṭreṇāpi cintanīye iti vakturāśayaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit