Pramāṇa · Search · About · API

Karnabharananataka (Karṇabharaṇanāṭaka)

कर्णभरणनाटक

Language
Sanskrit
Extent
45 passages, 1,011 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Karnabharanam With Prakash Commentary Of Sri Ram Ji Mishra 1976 Varanasi Chowkamba Vidyabhavan Sanskrit… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

2.1

naramṛgapativarṣmālokanabhrāntanārīnaradanujasuparvatrātapātālokaḥ
karajakuliśapālībhinnadaityendravakṣāḥ
suraripubalahantā śrīdharo'stu śriye vaḥ

2.1.p1

evamāryamiśrānvijñāpayāmi | ( parikramya, karṇe dattvā | ) aye kiṃ nu khalu mayi vijñāpanavyagre śabda iva śrūyate ! aṅga ! paśyāmi

2.1.p2

nepathye

2.2

bho bho ! nivedyatāṃ nivedyatāṃ mahārājāyāṅgeśvarāya
sūtradhāraḥ--bhavatu vijñātam
saṃgrāme tumule jāte karṇāya kalitāñjaliḥ
nivedyati saṃbhrānto bhṛtyo duryodhanājñayā

2.2.p1

niṣkāntaḥ

2.2.p2

prastāvanā

2.2.p3

tataḥ praviśati bhaṭaḥ

2.3

bhaṭaḥ—bho bho ! nivedyatāṃ nivedyatāṃ mahārājāṅgeśvarāya yuddhakālo upasthita iti
karituragarathasthaiḥ pārthaketoḥ purastāt
muditanṛpatisiṃhaiḥ siṃhanādaḥ kṛtodyaḥ
tvaritamarininādairdussahālokavīraḥ
samaramadhigatārthaḥ prasthito nāgaketuḥ

2.4

(parikramya vilokya) aye ayamaṅgarājaḥ samaraparicchadaparivṛtaḥ
śalyarājena saha svabhavanānniṣkramyeta evābhivartate | bhoḥ kiṃ nu khalu
yuddhotsavapramukhasya dṛṣṭaparākramasyābhūtapūrvo hṛdayaparitāpaḥ
eṣa hi—
atyugradīptirviśadaḥ samare'gragaṇyaḥ
śaurye ca saṃprati saśokamupaiti dhīmān
prāpte nidāghasamaye ghanarāśiruddhaḥ
sūryaḥ svabhāvarucimāniva bhāti karṇaḥ

2.4.p1

yāvadupasarpāmi| (niṣkrāntaḥ|)

2.4.p2

tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ karṇaḥ śalyaśca

2.5

karṇaḥ:-mā tāvanmama śaramārgalakṣyabhūtāḥ
saṃprāptāḥ kṣitipatayaḥ sajīvaśeṣāḥ
kartavyaṃ raṇaśirasi priyaṃ kurūṇāṃ
draṣṭavyo yadi sa bhaveddhanañjayo me

2.6

śalyarāja! yatrāsāvarjunastatraiva codyatāṃ mama rathaḥ
śalyaḥ:--vāḍham| (codayati|)
karṇaḥ:--aho nu khalu
anyonyaśastravinipātanikṛttagātrayodhāśvasyāraṇaratheṣu mahāhaveṣu
kruddhāntakapratimavikramiṇo mamāpi
vaidhuryamāpatati cetasi yuddhakāle

2.7

bhoḥ kaṣṭam
pūrvaṃ kuntyāṃ samutpanno rādheya iti viśrutaḥ
yudhiṣṭhirādayaste me yavīyāṃsastu pāṇḍavāḥ

2.8

ayaṃ sa kālaḥ kramalabdhaśobhano
guṇaprakarṣo divaso'yamāgataḥ
nirarthamasraṃ ca mayā hi śikṣitaṃ
punaśca māturvacanena vāritaḥ

2.9

bhoḥ śalyarāja, śrūyatāṃ mama asya vṛttāntaḥ
śalyaḥ—mamāpyasti kautūhalamenaṃ vṛttāntaṃ śrotum
karṇaḥ—pūrvamevāhaṃ jāmadagnyasya sakāśaṃ gatavānasmi
śalyaḥ—tatastataḥ
karṇaḥ—tataḥ
vidyullatākapilatuṅgajaṭākalāpamudyatprabhāvalayinaṃ paraśuṃ dadhānam
kṣatrāntakaṃ munivaraṃ bhṛguvaṃśaketuṃ
gatvā praṇamya nikaṭe nibhṛtaḥ sthito'smi

2.10

śalyaḥ—tatastataḥ
karṇaḥ—tato jāmadagnyena samāśīrvacanaṃ dattvā pṛṣṭho'smi | ko bhavān kimarthamihāgata iti
śalyaḥ--tatastataḥ
karṇaḥ-tataḥ. bhagavan akhilānyastrāṇyupaśikṣitumicchāmītyuktavānasmi
śalyaḥ--tatastataḥ
karṇaḥ--tata ukto'haṃ bhagavatā brāhmaṇepūpadeśaṃ kariṣyāmi na kṣatriyāṇāmiti
śalyaḥ-asti khalu bhagavataḥ kṣatriyavaṃśyaiḥ pūrvavairam | tatastataḥ
karṇaḥ-tato nāhaṃ kṣatriya ityasyopadeśaṃ grahītumārabdhaṃ mayā
śalyaḥ-tatastataḥ
karṇaḥ-tataḥ katipayakālātikrame kadācitphalamūlasamitkuśakusumāharaṇāya gatavatā guruṇā sahānugato'smi
śalyaḥ--tatastataḥ
karṇaḥ-tataḥ sa gururvanabhramaṇapariśramānmadaṅke nidrāvaśamupagataḥ
śalyaḥ--tatastataḥ
karṇaḥ—tataḥ
kṛtte vajramukhena nāma kṛmiṇā daivānmamorudvaye
nidrācchedabhayādasahyata gurordhairyāttadā vedanā
utthāya kṣatajāplutaḥ sa sahasā roṣānaloddīpito
buddhvā māṃ ca śaśāpa kālaviphalānyastrāṇi te santviti

2.11

śalyaḥ—aho kaṣṭamabhihitaṃ tatrabhavatā
karṇaḥ—parīkṣāmahe tāvadastrasya vṛttāntam | (tathā kṛtvā) etānyastrāṇi
nirvīryāṇīva lakṣyante | api ca
ime hi dainyena nimīlitekṣaṇā
muhuḥ skhalanto vivaśāsturaṅgamāḥ
gajāśca saptacchadadānagandhino
nivedayantīva raṇe nivartanam

2.12

śaṅkhadundubhayaśca niḥśabdāḥ
śalyaḥ—bhoḥ kaṣṭaṃ kiṃ nu khalvidam
karṇaḥ—śalyarāja ! alamalaṃ viṣādena
hato'pi labhate svargaṃ jitvā tu labhate yaśaḥ
ubhe bahumate loke nāsti niṣphalatā raṇe

2.13

api ca
ime hi yuddheṣvanivartitāśā
hayāḥ suvarṇena samānavegāḥ
śrīmatsu kāmbojakuleṣu jātā
rakṣantu māṃ yadyapi rakṣitavyam

2.14

akṣayyo'stu gobrāhmaṇānām| akṣayyo'stu pativratānām| akṣayyo'stu
raṇeṣvaparāṅmukhānāṃ yodhapuruṣāṇām| akṣayo'stu mama prātaḥkālasya
eṣa bhoḥ prasanno'smi
samaramukhamasahyaṃ pāṇḍavānāṃ praviśya
prathitaguṇagaṇāḍhyaṃ dharmarājaṃ ca baddhvā
mama śarattaravegairarjunaṃ pātayitvā
vanamiva hatasiṃhaṃ supraveśaṃ karomi

2.14.p1

śalyarāja ! yāvadrathamārohāvaḥ
śalyaḥ—bāḍham

2.14.p2

ubhau ratharohaṇaṃ nāṭayataḥ

2.14.p3

karṇaḥ—śalyarāja ! yatrāsāvarjunastatraiva codyatāṃ mama rathaḥ

2.14.p4

nepathye

2.15

bho kaṇṇa ! mahattaraṃ bhikkhaṃ yācemi | [ bhoḥ karṇa ! mahattarāṃ bhikṣāṃ
yāce | ]
karṇaḥ—(ākarṇya ) aye vīryavān śabdaḥ
śrīmāneṣa na kevalaṃ dvijavaro yasmātprabhāvo mahā–
nākarṇya svaramasya dhīrananinadaṃ citrārpitāṅgā iva
utkarṇastimitāṅcitākṣavalitagrīvārpitāgrānanāḥ
stiṣṭhantyasvavaśāṅgayaṣṭi sahasā yānto mamaite hayāḥ

2.15.p1

āhvayatāṃ sa vipraḥ| na na| ahamevāhvayāmi| bhagavannita itaḥ

2.15.p2

tataḥ praviśati brāhmaṇarūpeṇa śakraḥ

2.16

śakraḥ—bho meghāḥ, sūryeṇaiva nivartyaṃ gacchantu bhavantaḥ|(karṇamupagamya)
bho karṇa! mahattaraṃ bhikṣāṃ yācemi| [ bhoḥ karṇa! sahattarāṃ bhikṣāṃ yāce| ]
karṇaḥ—dṛḍhaṃ prīto'smi bhagavan!
yātaḥ kṛtārthaṃgaṇana|mahamadya loke
rājendramaulimaṇarañjitapādapadmaḥ
viprendrapādarajasā tu pavitramauliḥ
karṇo bhavantamahameṣa namaskaromi

2.17

śakraḥ—(ātmagatam) kiṃ nu khalu mayā vaktavyaṃ, yadi dīrghāyurbhaveti vadye dīrghāyurbhaviṣyati| yadi na vakṣye mūḍha iti māṃ paribhavati| tasmādubhayaṃ parihatya kiṃ nu khalu vadayāmi| bhavatu dṛṣṭam| (prakāśam) bho karṇa! suyye via, candre via, himavante via, sāgale via,
ciṭṭhatu te jaso| [ bho karṇa! sūrya iva, candra iva, himavān iva, sāgara iva
tiṣṭhatu te yaśaḥ| ]
karṇaḥ—bhagavan! kiṃ na vaktavyaṃ dīrghāyurbhaveti| athavā etadeva śobhanam| kutaḥ—
dharmo hi yatnaiḥ puruṣeṇa sādhyo bhujaṅgajihvācapalā nṛpaśriyaḥ
tasmātprajāpālanamātrabuddhayā hateṣu deheṣu guṇā dharante

2.18

bhagavan, kimicchasi| kimahaṃ dadāmi
śakraḥ—mahattaraṃ bhikṣāṃ yācemi| [ mahattarāṃ bhikṣāṃ yāce| ]
karṇaḥ—mahattarāṃ bhikṣāṃ bhavate pradāsye| śrūyantāṃ madīyavāḥ
guṇavadamṛtakalpakṣīradhārāābhivarṣi
dvijavara ! rucitaṃ te tṛṇavatsānuyātram
taruṇamadhikamardhiprārthanīyaṃ pavitraṃ
vihitakanakaśrṛṅgaṃ gosahasraṃ dadāmi

2.19

śakraḥ—gosahasramiti| muhūrtam kṣīraṃ pibāmi| necchāmi karṇa! necchāmi|[gosahasramiti| muhūrtakaṃ kṣīraṃ pibāmi| necchāmi karṇa! necchāmi|]
karṇaḥ—kiṃ necchati bhavān| idamapi śrūyatām
raviāturagasamānaṃ sādhanaṃ rājalakṣmyāḥ:
sakalanṛpatimānyaṃ mānyakāmbojajātam
suguṇamanilavegaṃ yuddhadṛṣṭāpadānaṃ
sapadi bahusahasraṃ vāriājanāṃ te dadāmi

2.20

śakraḥ—assa tti | muhuttaaṃ āluhāmi | ṇecchāmi kaṇṇa! ṇecchāmi
karṇaḥ—ki necchati bhagavān | anyadapi śrūyatām
madasāratakapolaṃ paṭpadaiḥ sevyamānaṃ
girivaranicayābhaṃ meghagambhīraghoṣam
śakra—ghor̤e | thor̤e samaya taka car̤hūṃgā | nahīṃ cāhatā karṇa ! nahīṃ cāhatā
karṇa—kyā nahīṃ cāhate āpa ! acchā dūsarā sunie
sitanakhadaśanānāṃ vāraṇānāmanekaṃ
ripusamaravimardaṃ vṛndametaddāmi

2.20.p1

śakraḥ—gaa tti | muhuttaaṃ āluhāmi | ṇecchāmi kaṇṇa ! ṇecchāmi

2.20.p2

[ gaja iti | muhūrtakamārohāmi | necchāmi karṇa ! necchāmi | ]

2.20.p3

karṇaḥ—kiṃ necchati bhavān | anyadapi śrūyatām | aparyāptaṃ kanakaṃ dadāmi
śakraḥ—gacchia gacchāmi | (kiṃcid gatvā) ṇecchāmi kaṇṇa ! ṇecchāmi

2.20.p4

gṛhītvā gacchāmi | necchāmi karṇa ! necchāmi

2.21

karṇaḥ—tena hi jitvā pṛthivīṃ dadāmi
śakraḥ—vuhucīe kiṃ karissam | [ pṛthivyā kiṃ kariṣyāmi | ]
karṇaḥ—tena hyagniṣṭomaphalaṃ dadāmi
śakraḥ—agniṣṭomaphalena kiṃ kāryaṃ | [ agniṣṭomaphalena kiṃ kāryam |]
karṇaḥ—tena hi macchiro dadāmi | [ tena hi macchiro dadāmi | ]
śakraḥ—avihā avihā | [ avihā avihā ! ]
karṇaḥ—na khetavyaṃ na khetavyam | prasīdatu bhavān | anyadapi
śrūyatām
aṅgaiḥ sahaiva janitaṃ mama deharakṣā
devāsurairapi na bhedyamidaṃ sahasraiḥ
deyaṃ tathāpi kavacaṃ saha kuṇḍalābhyāṃ
prītyā mayā bhagavate rucitaṃ yadi syāt

2.22

śakraḥ—(saharṣam|) dehu, dehu| [dadātu, dadātu|]
karṇaḥ—(ātmagatam) eṣa evāsya kāmaḥ| kiṃ nu khalvanekakapaṭabuddheḥ
kṛṣṇasyopāyaḥ| so'pi bhavatu| dhigayuktamanuśocitam| nāsti
saṃśayaḥ| (prakāśam) gṛhyatām
śalyaḥ—aṅgarāja! na dātavyaṃ na dātavyam
karṇaḥ—śalyarāja! alamalaṃ vārayitum| paśya
śikṣā kṣayaṃ gacchati kālaparyayāt
subaddhamūlā nipatanti pādapāḥ
jalaṃ jalasthānagataṃ ca śuṣyati
hutaṃ ca dattaṃ ca tathaiva tiṣṭhati

2.23

tasmān gṛhyatām ( nikṛtya dadāti | )
śakraḥ—(gṛhītvā, ātmagatam |) hanta gṛhīte ete | pūrvamevā—(ham ?) junavijayārthaṃ sarvadevairyat samarthitaṃ tadidānīṃ mayānuṣṭhitam | tasmād-hamapyairāvatamāruhyārjunakarṇayodvendvayuddhaṃ paśyāmi | ( niṣkrāntaḥ | )
śalyaḥ—bho aṅgarāja ! vañcitaḥ khalu bhavān
karṇaḥ—kena ?
śalyaḥ—śakreṇa
karṇaḥ—na khalu | śakraḥ khalu mayā vañcitaḥ | kutaḥ;
anekayajñāhu tatarpito dvijaiḥ
kirīṭavān dānavasaṅghamardanaḥ
suradvipāsphālanakarkaśāṅgulimayā kṛtārthaḥ khalu pākaśāsanaḥ

2.23-2

brāhmaṇoṃ ke aneka yajñoṃ ke phala se tṛpta huā, dānavoṃ ke samūha kā vināśaka, mukuṭa ko dhāraṇa karane vālā aura airāvata ko thapathapāne se kaṭhora aṅguliyoṃ vālā indra ( āja ) avaśya hī mere dvārā upakṛta huā

2.23-2.p1

praviśya brāhmaṇarūpeṇa

2.24

devadūtaḥ—bhoḥ karṇa ! kavacakuṇḍalagrahaṇājjanitapaścāttāpena purandareṇānugṛhīto'si | pāṇḍaveṣvekapuruṣavadhārthamoghamastraṃ vimalā nāma
śaktiriyaṃ pratigṛhyatām
karṇaḥ—dhig, dattasya na pratigṛhṇāmi
devadūtaḥ—nanu brāhmaṇavacanād gṛhyatām
karṇaḥ—brāhmaṇavacanamiti | na mayātikrāntapūrvam | kadā labheya
devadūtaḥ—yadā smarasi tadā labhasva
karṇaḥ—bāḍham | anugṛhīto'smi | pratinivartatāṃ bhavān
devadūtaḥ—bāḍham | ( niṣkrāntaḥ )
karṇaḥ—śalyarāja ! yāvadrathamārohāvaḥ
śalyaḥ—trāḍham| ( rathārohaṇaṃ nāṭyataḥ| )
karṇaḥ—aye śabda iva śrūyate| kiṃ nu khalvidam
śaṅkhadhvaniḥ pralayasāgaraghopatulyaḥ
kṛṣṇasya vā na ta bhavetsa t phālgunasya
nūnaṃ yudhiṣṭhiraparājayakopitātmā
pārthaḥ kariṣyati yathāvalamadya yuddham

2.24-2

śalyarāja! yatrāsāvarjunastatraiva codyatāṃ mama rathaḥ
śalyaḥ—trāḍham!
śalya—bahuta acchā| ( ratha para car̤hane kā nāṭya karate haiṃ| )
yaha pralayakālīna samudra ke samāna atyanta gambhīra dhvani karane vālā kṛṣṇa kā śaṃkha hai athavā arjuna kā| yudhiṣṭhira ke parājaya se kupita mana hokara arjuna āja mujhase avaśya hī yathāśakti yuddha karegā

2.25

śalyarāja! vahīṃ mere ratha ko prerita karo jahām̐ vaha arjuna ho
śalya—acchā
sarvatra sampadaḥ santa naśyantu vipadaḥ sadā
rājā rājaguṇopeto bhūmimekaḥ praśāstu naḥ

See also: more in Not in a sub-category