Abhijnanasakuntalam 1.17
Mitabhāṣiṇī 1.17
- Language
- Sanskrit
1.17.1
rājeti | 'valkannama' etat samībhūtam 'asyā' śakuntalāyā 'vapuṣa ' lāvaṇyamadasya śarīrasya 'ananurūpam' ayogya 'kāmam' yathā anumantavyama [ “kāma prakāmamityanumatau” iti viś ]| 'puna' kin 'alaṅkāraśriya' vapuṣo bhūṣaṇaśobhāṃ 'na puṣyati' na tanotīti iti 'na' ayogyamapi valkalamidamasyā vapurbhūṣayatyeva || {“vapuṣo valkalam” (ta-, nyā-, ma,) 'vapuṣo valkalama' (rā-, vi- ) }|| sarasijeti | anvaya —śaivalenāpi 'anuviddha' sarasija ramyam, lakṣma malinamapi himāṃśo lakṣmīṃ tanoti, valkalenāpi tanvī iyam adhikamanojñā| madhurāṇāmākṛtīnāṃ kimiva hi na maṇḍanam | vyākhyā—'śaivalenāpi' tucchayā jalanīlyā api ( gaṅgāyām api ) 'anuviddha' 'sarasija kamala 'ramya' madhuram | 'lakṣma' cihna kalaṅkaḥ (“cihna lakṣma ca” ityamara ) 'malinamapi' kṛṣṇavarṇam ata kutsitamapi, 'himā śiśirāḥ 'śyāmala' snigdhā yasya tasya, śītalaprabhayandrasya 'lakṣmīṃ' śobhāṃ 'tanoti' vistārayati | 'valkalenāpi' hetune valkalāvṛtāpi 'tanvī' kṛśāṅgo 'iya śakuntalā 'adhika' yathā tathā, 'manojñā' hṛdyā manoharāvarā | etat kiṃta'mānādya manye madhurāṇā manojñānām 'ākṛtīnā vapuṣā kimitra hi tucchamapi 'vastu na maṇḍana' na bhūṣaṇam | api tu sarvameva kāntamūrterbhūṣaṇa bhavati ||
1.17.2
śakuntaleti | [ "prayata' pura 'anasūīkā' āha ] 'eṣa ayato dṛśyamāna 'keśaratṛkṣaka' bakulapādapa 'vātena vāyunā 'īritā' cālitā yā 'pallavarūpā 'aṅgulya' tābhi 'mā tvarayati' sattvaragamanātham āhvayati 'iva' | ehi śakuntale jhaṭiti māṃ secanena sa vaha ya iti saṅketayati iva | 'yāvat ena bakulaka 'sambhāvayāmi' gatvā jalasecanena saṃvarddhayāmi | [ "parikrāmati" raṅgamañca parito gacchati ] | priyaṃvadaiti | 'inā' ayi śakuntale 'ata keśaratarutale' 'eva tāvata muhurttaka' kṣaṇamātra 'tiṣṭha' | 'tāvata' praśramāyām [ 'yāvat kāta kṣe 'vadhāraṇe | praśramāyām" iti medinī | upagatayā' samīpavarttinyā 'tvayā' [hetau tṛtīyā ] 'aya keśaravṛcaka bakulapādapa latayā sanātha nāthavān 'iva' alaṅkṛta iva ityartha 'pratibhāti' lakṣyate tvamava vakulamūle sthitā, manye latayā iva kayācita ayamanuggṛhīto vakula iti śaku ntalāyā rūpapraśa sā | śakuntaleti | madhuramucyate tvayā 'ata khalu' ihṛśeneva priyabhāṣaṇena 'tva priyaṃvadā asi' priyaṃvadā iti nāmnā āhvayase | yā priya vadati saiva priyaṃvadā | priyabhāṣaṇena punarrathārtha te nāma | 1 (a) vāterita &c.—īra + kta kama ṇi = īritā urged pallavarūpā aṅgulya pallavāṃgulya | vātena īritā vāteritā urged by the wind tādṛśā pallavāṃgulya | tābhi | karaṇe 3thā | [b] keśaravṛkṣaka —irasvo vṛkṣa vṛkṣaka young tree, keśara is a name of bakula | sa cāsau vṛkṣakaśca | [c] yāvat indicates avadhāraṇa | 3. lobhanīyam—lubh vimohane + ṇic aniyara kartaribāhulakāt attractive. manner lobhanīyaṃ yauvanam not lobhayati māṃ yauvanam with a personal
1.17.3
6 (a) vanajyotsnā—jyotirasyānyām iti jyotiṣa + na matyarthe = jyotsnā nipātanāt by the rule "jyotsnā tamisrā —" | vanasya jyotsneva udbhāsakarmavivakṣā | (c) vismṛtā—vi+smṛ+kta karttari| smarati = manasā gacchati | rule "gatyarthākarmaka—" | śakuntaleti | yadi vanajyotsnā vismarāmi 'tadā ātmānamapi vismariṣyāmi' | abhitrā hya matta, yā hi vanajyotsnā saiva aham ityatha | [ latā vanajyotsnām 'upetya' prāpya, latāsamīpa gatvā, 'avalokya' dṛṣṭā 'ca' āha] 'hantā' anantare 'ramaṇīye' manohare 'khalu kāle' samaye 'latāyā ' vanajyotsnāyā 'pādapasya' sahakārasya ca yat mithuna dvaya, tasya 'asya vyatikara' samāgama 'savṛtta' jāta | ramaṇīyatā darśayati'vanajyotsnā' tadākhyā iya navamālikā 'navama' acirodgatam nūtanatvāt manorama kusumarūpa yauvana yasyā tādṛśo | 'sahakāra' asya 'baddhā' sañjā 'pallavā' yasya 'tattayā' navapallavodgamāta upabhogasya chāyāsevanādisukhasya 'kṣama' yogya | yauvaneneya sahakāra prīṇāti so'pi cainā chāyayā sabhāvayati | pravṛttamlīcchātarau grīṣmakāla, pallavai pracchādyaśītalaśca sahakārastala tathāpi navamālikākusuma saurabhama | ityaho lokasubhago'namanayo samāgama | [ 'paśyantī' latāpādapau avalokayantī manasā ca samāgamamādhurya muvatī 'tiṣṭhati' bālye] |
1.17.4
1 (a) ramaṇīye &c - ramayati iti rama + ṇica + anīyar karttari bāhulyakāt = ramaṇīya. charming tasmin | (b) latāpādapa etc - latā ca pādapaśca tree, tasya | (c) vyatikara - vi + ati + kṛ + gha adhikaraṇe saṅghāthaṣṭi Union (d) navakusuma etc - nava kusuma navakusumam | tat yauvana yasyā | See vyākhyā as like yauvana but as yauvana itself (d) baddhapallava etc - baddhā, pallavā yasya sa baddhapallava having an array of twigs. tasya bhāva baddhapallavatā | tayā | hetau 3yā | (1) upabhoga etc - upa + bhuja + ghañ bhāve upabhoga enjoyment sthā kṣama tenet- | priyaṃvadeti | 'anasūye' śakuntalā ki ki nimittaṃ 'vanajyotsnām atigatā mātrā' yasmin tat tathā tathā sātiśayaniścayaṃ 'prekṣate' paśyati, paśyantī āste 'iti' etat 'jānāsi' ? iti kāku | anasūyeti | 'na khalu' na nūna 'vibhāvayāmi' anumātu śaknomi | yadi tvaṃ jānāsi 'kathaya' me | priyaṃvadeti | 'yathā' yadvat 'vanajyotsnā anurūpeṇa' ātmasadṛśena 'pādapena' vṛkṣeṇa sahakāreṇa 'saṅgatā' militā 'api nāma' kimida sambhāvita yat 'ahamapi evam ātmana anurūpa sadṛśa 'vara' bhartāra 'labheya' labdhu śaknuyām 'iti' etat manasikṛtya iya vanajyotsnā cūtasaṅgatā prekṣamāṇā tiṣṭhati | śakuntaleti | nūna niścitama eṣa' tvayā ukta 'tava ātmagata ' manasi sthita 'manoratha ' abhilāṣa | ayi caturike, māmādiśya svābhilāṣa prakaṭayasi ? ['kalasa' secanaghaṭam 'āvarjayati' kiñcit adhomukha karoti, siñcati ityartha ] |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit