Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 1.23

Mitabhāṣiṇī 1.23

Language
Sanskrit

1.23.1

rājeti | 'naratvāt' tata paraṃ [ pañcamyarthe paścāt saptāsi ] 'śūyate' vṛthate 'eva' | 'sarvathā' sarva prakāreṇa 'raṣā' śakuntalā 'apsarā sambhava' utpattisthāna yasyā tādṛśī | anasūyeti | 'atha kim' evametra [ 'aya kim' iti svīkāre avyayam ] | rājeti | etat 'upapadyate' yujyate | mānuṣīti | anvaya- mānuṣīṣu asya rupasya sambhava katha vā syāt | prabhātarala jyoti vasudhātalat na udeti | vyākhyā- 'mānuṣīṣu' mānavastrīṣu 'asya' amānuṣasya 'rūpasya' ākṛte sambhava utpatti 'katha' vā syāt' kathamapi na syāt [ sambhāvanāyāṃ liṅ ] | 'prabhābhi tarala jyoti' teja vaiduta jyoti, sūryyo vā, candrovā, 'vasudhāyā talāt' pṛṣṭhāt bhūtalāta 'na udeti' na uṅgacchati | vidyuta bhūtalāt na sphurati īdṛśaśca rūpa mānaṣīṣu na jāyate | ('śakuntalā ātmasmṛtyā' viśeṣato'bhimatajanāt stutyā, lajjitā 'adhomukhī tiṣṭhati' ) | rājeti | 'me manoratha' abhilāṣa 'labdha' prāpta 'avakāśa' antara yena sa | uḍāiyīmyā eva me śakuntalā madabhilāṣasya viṣayo bhavitumarhati | [ ata param— "kintu sakhyā parihāmodāhṛtā varaprārthanā śrutvā dhṛtadvaidhībhāvakātara me mana' ( rā-, vi-, ma- ) ] | said to have taralaprabhā ! Compare—'sundarī sā na vetye ṣa viveko kena jāyate | prabhāmātra hi taralaṃ dṛśyate na tadāśraya ||'—Dandin. 3 The figure is prativastūpamā | See under suḍāntadurlabha &c— mānuṣī is as absurd as the udaya of prabhātarala jyotiḥ from vasudhātatra | is śloka |

1.23.2

hāsodāhṛtā varaprārthanā śrutvā dhṛtadvaidhībhāvakātara me manaḥ |" The parihāsa—joke is "yathā vanajyotsnā ⸮⸮⸮ vara labheya"—Ante. dhṛtadvaidhībhāvakātaram= by the word dhṛta | Say either dhṛtadvaidhabhāvakātaram or dvaidhībhāvakātaram loosely Again dvi+dhamuñ prakāre or adhikaraṇavivakṣāvi=dvaidham in two it (anabhidhānāt) | In the second sense, mahaidhasya dvaidhasya bhāva iti dvaidha civa | Thus dvidhābhavanam iti dvaidhabhāva dviprakāreṇa sthiti ityarthaḥ | tena kātaram द्वैधभावकातरम् । A clumsy statement where a simple one is

1.23.3

priyaṃvadeti | ( śakuntalām adhomukhīṃ 'vilokya smitena saha' iṣat hasitvā 'nāyakasya' kathāṉāyakasya, rājña ityarthaḥ, 'abhimukhī bhūtvā' tameva sabodhda āha) 'āryyo, mānyo bhavān 'punarapi' bhūyo'pi kiścit 'vaktu' kāmo yasya tādṛśa 'iva' lakṣyate [ "tuṅkāmamanasorapi" iti tumbho makāralopa ]| manye anyadapi bhavato vaktavyamasti | (śakuntalā sakhīṃ priyaṃ vadām 'aṅgulyā' tarjanyā 'tarjayati'bhatsaryati) [sajibhartsayoranudāttatve'pi cittiḍo ṅitkaraṇāt parasmaipadam | na hi cātmanepadānubanda | tena tarjayate bhatsyate ityapi bhavati ]| tiṣṭha durvinīte, yasya vacasā māṃ lajjitāṃ dṛṣṭvā, madgatameva atha pṛcchati iti jānatī api, bhūyo'pi māṃ lajjayitu yatase—īdṛśastarjanaprakāraḥ| rājeti | 'bhavatyā samyak' sādhu 'upalakṣitaṃ nirūpitam | 'satāṃ sādhūnāṃ 'caritasya' vṛttasya yat 'śravaṇam' ākarṇanaṃ tatra yo 'lobha'spṛhā tasmāt kāraṇāt 'na' asmākama 'anyadapi praṣṭavyaṃ' jijñāsitavyam 'asti' | śravaṇīya śrutvā na tṛpyāmi, anyacca śrotumicchāmi ityarthaṃ | priyaṃvadeti | 'ala vicārthya' pṛcchāmi na vā iti vicāraṇā mā bhūt | tapasvijana' tāpasā 'aniyantraṇa' nirbādha 'anuyoga' praśna yeṣu tathāvidhā. 'nāma' yathecchaṃ praṣṭavyā kila |

1.23.4

rājeti | 'te sakhīṃ' śakuntalām 'iti' itthaṃkāraṃ ca 'jñātumicchāmi'| vakṣyamāṇaṃ vakṣyamānayo prakārayoḥ ekataraprakāreṇa jñātumicchati rājā| vaikheti| anvaya'—'kimanayā madanasya vyāpārarodhi vaikhānasaṃ vratam ā pradānāt niṣevitavyam, āhosvidrekṣaṇavallabhā mayantameva kābhi hariṇāināribha samaṃ nivatsyati ? vyākhyā—'kim' iti 'āha' iti ca, padadvayam nirddiṣṭavyate| 'kimanayā' śakuntalayā 'madanasya' kāmasya 'vyāpāra' pravṛttiṃ roddhuṃ, pratiṣeddhuṃ śīlamasya iti 'vyāpārarodhi' pravṛttivighātakaṃ vaikhānasaṃ tāpasaṃ 'vrataṃ' dharmma, brahmacaryyam 'ā pradānāt' pradānātparyantaṃ vivāhaparyyantamityarthaḥ ("pradānadānapatyāribhi " iti ṣaḍmī) 'niṣevitavyam' anuṣṭhātavyam 'āho' athavā sadṛśe tulye īkṣaṇe netre yāsāṃ tāsāṃ hariṇīnāṃ 'vallabhā' tulyekṣaṇātvādeva priyā śakuntalā ("viśe ṣaṇamātraprayoge viśeṣyapratipattau" iti viśeṣyapadanāvaprayoga) 'atyantameva' cirameva 'dābhi' puro dṛśyamānabhi 'hariṇāṅganābhi' mṛgavadhūbhi 'samaṃ saha' ("samaṃ saha—" ityamara ) 'nivatsyati'| samprati munikanyeti kṛtvā pradeyā, athavā yāvajjīvaṃ brahmacāriṇī, iti sakhīṃ te jñātumicchāmi—iti pūrve ṇa sambandhaḥ|| [''atyantameva sadṛśe'' (ta-, vi-, myā)- 'atyantameva madire'' (rā-)—''atyantamātmasadṛśe'' (ma)]||

1.23.5

2. (a) vaikhānasam—vaikhānasasya idam iti vaikhānasa + aṇ belonging to a hermit. vi + vyā + pṛ + ghañbhāve = vyāpāra operation pravṛtti | taṃ roddhuṃ śīlamasya iti vyāpāra + rudha + ṇini karttari tācchīlye ṇītre| (c) niṣevitavyam— "parinivibhyaḥ sevasita—" iti ṣatvam|| (d) akṣitam anta (or—phantaḥ) yasmin word qualifying hariṇāṅganābhiḥ | sadṛśekṣaṇairvallabhā favourite hermitage (f) aṅgāni santyāsā kalyālāni iti aṅga + na matyarthe striyām = aṅganā fair-limbed i e female sex hariṇānāmaṅganā | tābhi | samarāmiti sahārthakarmayoge tṛtīyā | “na kevalaṃ sahayoge, tatparyāyayoge'pi tṛtīyā | yogaśca cākṣuṣo bauddho vā | “vṛddhā yūnā—” iti vacanāt” | (paribhava) | “evenāvadhāraṇe'naveau” iti haimaḥ—

Linked texts (1)