Abhijnanasakuntalam 2.1
Mitabhāṣiṇī 2.1
- Language
- Sanskrit
2.1
['yathā' yadvat 'nirdiṣṭa' tathaiva 'parivāro' yasya, yavanīparivṛta ityartha ] rājeti | anvaya –priyā sulabhā na kāmam, tu mana tadbhāvadarśanāśvāsi| manasije akṛtārthe'pi ubhayaprārthanā rati kurute | vyākhyā—'priyā' śakuntalā 'sulabhā' na sukhaprāpyā na, sudurlabhā ityartha', 'kāmam' ityetat abhyupagantavya me | tarhi tyajyatā tatprārthanā iti cet na—'tu' kintu priyāyā sudurlabhatve'pi mana' ceto me tasyā' śakuntalāyā bhāvadarśanena anurāgacihna dṛṣṭvā 'āśvāsi' āśvasta' bhavati| sudurlabhā priyā iti nirāśayā cittasya śakuntalāyā bhāvadarśanāta kiñcidiva duḥkhopaśamo bhavati iti bhāva | āścaryya yat durlabhā iti jñātvāpi sukha labhate iti hetumāha—manasije' kāme' akṛtārthe'pi asiddhe'pi prārthite anabdhe'pi ityartha' ubhayo' nāyakānayikayo prārthanā' parasparābhilāṣa rata' kurute' janayati | yathā ahamasmin tathā ayampi jane mayi iti jñānāt sukham | yataeva durlabhā śakuntalā iti jānato'pi mama mayi tasyā anurāgadarśanāt prītirbhavati iti bhāva || [darśanāśvāsi" [tanyā- ma- ] 'darśanāyāsi' [ rā vi- ]; [ smita kṛtvā' īṣat hasitvā etadguḍhapāṭhatvāt smita'padollekha ] smitakāraṇamāha — 'ātmana' svasya abhiprāyuru' cittavṛttyā sambhāvitā' nirūpitā iṣṭajanasya prītipātrasya 'cittavṛtti' yena tādṛśa yathā ahammasmin tathā aya jano'pimayi iti manyamāna prārthayitā' praṇayī viḍambyate' vañcanāṃ labhate | śakuntalāyāśceṣṭitāni kandarpakṛtāni iti ko'tra nirṇaya ? praṇayavān aha na kevala tāni kāmakṛtāni manye api tu madviṣayāṇi tataśca me āśvāso'pi ityaho viḍambanā—iti smitam |
1 yathānirdiṣṭa &c —paricāryyate anena iti pari+i+ṇic+ghañ karaṇe
[ 'yathā' yaddat 'nirdiṣṭa' tathaiva 'parivāro' yasya, yavanoparivṛta ityartha ] rājeti | anvaya—priyā sulabhā na kāmama, tu mana tadbhāvadarśanāśvāsi | manasije akṛtārthe'pi ubhayaprārthanā ratiṃ kurute| vyākhyā—'priyā' śakuntalā 'sulabhā' na sukhaprāpyā na, sudurlabhā ityarthaṃ, 'kāmam' ityetat abhyupagantavya me | tarhi vyajyetā sanprārthanā iti cet na—'tu' kintu priyāyā sudurlabhatve'pi man 'ceto me tasyā' śakuntalāyā bhāvadarśanena anurāgacihna dṛṣṭvā āśvasi' āśvasta bhavati | sudurlabhā priyā iti nirāśasya cittasya śakuntalāyā bhāvadarśanāt kiñcidiva duḥkhopaśamo bhavati iti bhāva | āścaryyaṃ yat durlabhā iti jñātvāpi sukhaṃ labhate iti hetumāha—manasije kāme akṛtārthe'pi aniddhe'pi prārthite alavdhe'pi ityartha ubhayo 'nāyakanayikayo prārthanā' parasparābhilāṣa rata' kurute' janayati | yathā ahammasmina tathā ayamapi janā mayi iti jñānāt sukham | ataeva durlabhā śakuntalā iti jñānato'pa mama mayi tasyā anurāgadarśanāt protirbhavati iti bhāva || [darśanāśvāsi" [tanyā- ma- ] 'darśanāśrāsi" [ rā vi- ]| [ [smita kṛtvā' īṣat hasilā smṛtadṛḍhabhāvatvāt smita'padollekha ] smitakāraṇamāha —'ātmana' svasya abhiprāyeṇa' cittavṛttyā 'sambhāvitā' nirūpitā iṣṭajanasya prītipātrasya 'cittavṛtti ' yena tādṛśa yathā ahamasmin tathā aya jano'pimayi iti manyamāna prārthayitā' praṇayī viḍambyate' vañcanā labhate | śakuntalāyāśceṣṭitāni kandarpakṛtāni iti ko'va nirṇaya ? praṇayavān aha na kevala tāni kāmakṛtāni manye api tu madviṣayāṇi tataśca me āśvāsopi ityaho viḍambanā—iti smitam |
--parivāra or parīvāra attendants etc. "upasargasya ghañi amanuṣye bahulam" iti amanuṣye dīrghavikalpaḥ || yathā nirdiṣṭaṃ yathānirdiṣṭa as described sahasupeti samāsaḥ | tādṛśaḥ parivāro yasyāḥ | bahu |
therefore prefer आयासि ।
4. (a) pāktābhiprāya &c—abhi+prīñ tarpaṇaṣe+bhāve ghañ = abhiprāya wish āśayaḥ | Or abhimukhaṃ prakarṣaṇa ayate anena iti abhi+pra+aya gatau + ghañ karaṇe | sam+bhū+ṇic+kta karmaṇi = sambhāvitā assumed prakalpitā | ved karmadhā— | cittasya vṛtti the operation of the mind, iṣṭajanasya cittavṛtti | sambhāvitā iṣṭajanacittavṛttiryena bahu— | ātmābhiprāyeṇa sambhāviteṣṭajanacittavṛtti | 3tat— | Or ātmābhiprāyeṇa sambhāvitā, 3tat— | tathābhūtā hi svābhiprāyeṇa me darśanam’—Act III
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit