Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 2

Mitabhāṣiṇī 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1

['yathā' yadvat 'nirdiṣṭa' tathaiva 'parivāro' yasya, yavanīparivṛta ityartha ] rājeti | anvaya –priyā sulabhā na kāmam, tu mana tadbhāvadarśanāśvāsi| manasije akṛtārthe'pi ubhayaprārthanā rati kurute | vyākhyā—'priyā' śakuntalā 'sulabhā' na sukhaprāpyā na, sudurlabhā ityartha', 'kāmam' ityetat abhyupagantavya me | tarhi tyajyatā tatprārthanā iti cet na—'tu' kintu priyāyā sudurlabhatve'pi mana' ceto me tasyā' śakuntalāyā bhāvadarśanena anurāgacihna dṛṣṭvā 'āśvāsi' āśvasta' bhavati| sudurlabhā priyā iti nirāśayā cittasya śakuntalāyā bhāvadarśanāta kiñcidiva duḥkhopaśamo bhavati iti bhāva | āścaryya yat durlabhā iti jñātvāpi sukha labhate iti hetumāha—manasije' kāme' akṛtārthe'pi asiddhe'pi prārthite anabdhe'pi ityartha' ubhayo' nāyakānayikayo prārthanā' parasparābhilāṣa rata' kurute' janayati | yathā ahamasmin tathā ayampi jane mayi iti jñānāt sukham | yataeva durlabhā śakuntalā iti jānato'pi mama mayi tasyā anurāgadarśanāt prītirbhavati iti bhāva || [darśanāśvāsi" [tanyā- ma- ] 'darśanāyāsi' [ rā vi- ]; [ smita kṛtvā' īṣat hasitvā etadguḍhapāṭhatvāt smita'padollekha ] smitakāraṇamāha — 'ātmana' svasya abhiprāyuru' cittavṛttyā sambhāvitā' nirūpitā iṣṭajanasya prītipātrasya 'cittavṛtti' yena tādṛśa yathā ahammasmin tathā aya jano'pimayi iti manyamāna prārthayitā' praṇayī viḍambyate' vañcanāṃ labhate | śakuntalāyāśceṣṭitāni kandarpakṛtāni iti ko'tra nirṇaya ? praṇayavān aha na kevala tāni kāmakṛtāni manye api tu madviṣayāṇi tataśca me āśvāso'pi ityaho viḍambanā—iti smitam |
1 yathānirdiṣṭa &c —paricāryyate anena iti pari+i+ṇic+ghañ karaṇe
[ 'yathā' yaddat 'nirdiṣṭa' tathaiva 'parivāro' yasya, yavanoparivṛta ityartha ] rājeti | anvaya—priyā sulabhā na kāmama, tu mana tadbhāvadarśanāśvāsi | manasije akṛtārthe'pi ubhayaprārthanā ratiṃ kurute| vyākhyā—'priyā' śakuntalā 'sulabhā' na sukhaprāpyā na, sudurlabhā ityarthaṃ, 'kāmam' ityetat abhyupagantavya me | tarhi vyajyetā sanprārthanā iti cet na—'tu' kintu priyāyā sudurlabhatve'pi man 'ceto me tasyā' śakuntalāyā bhāvadarśanena anurāgacihna dṛṣṭvā āśvasi' āśvasta bhavati | sudurlabhā priyā iti nirāśasya cittasya śakuntalāyā bhāvadarśanāt kiñcidiva duḥkhopaśamo bhavati iti bhāva | āścaryyaṃ yat durlabhā iti jñātvāpi sukhaṃ labhate iti hetumāha—manasije kāme akṛtārthe'pi aniddhe'pi prārthite alavdhe'pi ityartha ubhayo 'nāyakanayikayo prārthanā' parasparābhilāṣa rata' kurute' janayati | yathā ahammasmina tathā ayamapi janā mayi iti jñānāt sukham | ataeva durlabhā śakuntalā iti jñānato'pa mama mayi tasyā anurāgadarśanāt protirbhavati iti bhāva || [darśanāśvāsi" [tanyā- ma- ] 'darśanāśrāsi" [ rā vi- ]| [ [smita kṛtvā' īṣat hasilā smṛtadṛḍhabhāvatvāt smita'padollekha ] smitakāraṇamāha —'ātmana' svasya abhiprāyeṇa' cittavṛttyā 'sambhāvitā' nirūpitā iṣṭajanasya prītipātrasya 'cittavṛtti ' yena tādṛśa yathā ahamasmin tathā aya jano'pimayi iti manyamāna prārthayitā' praṇayī viḍambyate' vañcanā labhate | śakuntalāyāśceṣṭitāni kandarpakṛtāni iti ko'va nirṇaya ? praṇayavān aha na kevala tāni kāmakṛtāni manye api tu madviṣayāṇi tataśca me āśvāsopi ityaho viḍambanā—iti smitam |
--parivāra or parīvāra attendants etc. "upasargasya ghañi amanuṣye bahulam" iti amanuṣye dīrghavikalpaḥ || yathā nirdiṣṭaṃ yathānirdiṣṭa as described sahasupeti samāsaḥ | tādṛśaḥ parivāro yasyāḥ | bahu |
therefore prefer आयासि ।
4. (a) pāktābhiprāya &c—abhi+prīñ tarpaṇaṣe+bhāve ghañ = abhiprāya wish āśayaḥ | Or abhimukhaṃ prakarṣaṇa ayate anena iti abhi+pra+aya gatau + ghañ karaṇe | sam+bhū+ṇic+kta karmaṇi = sambhāvitā assumed prakalpitā | ved karmadhā— | cittasya vṛtti the operation of the mind, iṣṭajanasya cittavṛtti | sambhāvitā iṣṭajanacittavṛttiryena bahu— | ātmābhiprāyeṇa sambhāviteṣṭajanacittavṛtti | 3tat— | Or ātmābhiprāyeṇa sambhāvitā, 3tat— | tathābhūtā hi svābhiprāyeṇa me darśanam’—Act III

2.2.1

snigdhamiti| anvayaḥ—anyato'pi nayane prerayantyā tayā snigdhaṃ vīkṣitam (iti) yata, nitambayo gurutayā vilāsādiva mandaṃ jātaṃ ( iti ) ca yat, mā gā ityāparuddhayā sā sakhī sāsūyam uktā (iti) api yat, tat sarva matparāyaṇa kila | aho kāmī svatāṃ paśyati| vyākhyā—viḍambanāmeva prapañcayati | 'anyato'pi' matta anyasmin api vastuni 'nayane prerayantyā' pātayantyā 'tayā' śakuntalayā 'snigdhaṃ sundha vīkṣita' dṛṣṭam iti 'yat' prakṛtyā snigdha tasya yat vīkṣaṇam ityartha—'nitambayo gurutayā' durvahatvāt ityarthaṃ [hetau 3yā] 'vilāsādiva' bhāvavyañjakaceṣṭayā iva [hetau, lyablope vā 5mī ] 'manda' dhīra 'yāta' calitam iti ca yat, 'mā gā' mā yāhi asmāt sthānāt 'iti' anena prakāreṇa 'uparuddhayā' nivāritayā śakuntalayā 'sā sakhī' priyaṃvadā 'sāsūya' sakopam 'uktā' "kiṃ nimittam" iti doṣāviṣkārapūrvakaṃ kathitā, iti 'api yat,' 'tat sarvaṃ matparāyaṇa kila, madāśrita' māmeva viṣayīkṛtya kṛtama, iti na sadṛdhe ityalokaṃ vā [kila ityarucau | "vārttāyāmaharucau kila" ityamaraḥ | anīke ca kila] | 'aho' āścarya 'kāmī' kāmopahatacitto jana 'svatām' ātmīyatāṃ svaviṣayatām ["svo jñātāvātmani svaṃ triṣvātmīye sve'striyāṃ dhana" ityamara ] 'paśyati' | snigdhavīkṣaṇa mandagamanañca svabhāva | sakhyāmapi pratikūlācaraṇāt paruṣabhāṣaṇam | atra kutrāpi nāha kāraṇam | ahantu manye matkṛte eva etat sarvam | dhik svārthacintā kāminām || [ "prerayantyā" ( ta-, nyā-, ma- ]—"preṣayantyā" [ rā-, vi- ] || "kāmī svatāṃ" [ rā-, vi-, ma- ]—"kāma svatāṃ" [ ta, nya ] ] ||

2.2.2

vidūṣeti | [ 'tathā' tadvat daṇḍakāṣṭhamavalambya 'sthita eva' ] hastau ca pādau ca 'hastapāda' karacaraṇam [prāṇyaṅgatvāt ekavacana napuṃsakatā ca] 'na prasarati' na karmaṇi pravarttate | bhavanta dṛṣṭvā ācāraprāptam upasarpaṇa dakṣiṇahastamudyamya ca āśīrvacana mayā kartuṃ na śakyate | ato 'vāṅmātreṇa' vacasā eva' jāpyase' jaya nīyase 'jayatu jayatu bhavān' grīkta varttatām [ bhavāyamaṅkarma ko jayi ] | 1 (a) snigdham—snih+kta karttari varttamāne soft Qualifies vīkṣaṇakriyā| vilokti referred to in"kṛta iva mugdharvilokitopadeśa "-Infra (d)anyata —anyasyā diśi or anyasmin vastuni iti anya+hi (ṅasī) +tasi svārthe | ComIpre ita in "prayuktamapyastramito vṛthā syāt"| anyatra - adhi ṅasī| (c) prerayantyā —pra+īr+ṇic+śatṛ striyām = prerayantī casting tayā| There is little —asūya +yak kaṇḍādi a bhāve striyām = asūyā spite, "paradoṣāviṣkaraṇamaसूया"। रुषा सह। Qualifies उक्ता। मा गा etc refers to Prıyamvada's "halā na te yuktaṃ gantum" - and Sakuntala's "kā tvaṃ visṛṣṭavāsya roddhavyasya vā"-Act I (e) gā - "māṅiluṅ" iti bhaviṣyati lṛṅ| "iṇo gā luṅi" iti gādeśa ; "na māḍyoge" iti aḍāgamaniṣedha | (f) kila—This is sarasmin vā iti aya + lyuṭa karaṇe adhikaraṇe vā = ayanam track, pathyā resort āśraya | para pradhānam ekama ityartha ayane parāyaṇam (?) the sole subject karmadhā-| aha parāyaṇa yasya of which I am the subject (h) kāmī mattāṃ paśyati is a paraphrase of ātnābhiprāyasambhāvineṣṭajanacittavṛtti prārthayitā|

2.2.3

2 (a) vāgeva iti vāṅmāvam speech only, mayūravya sakādi| nityasamāsa | tena | "mātra kātsnrtsye'vadhāraṇe"| Here avadhāraṇe| b jāpyate-ji+ṇic +laṭū se karmaṇi| ji becomes jñā when ṇic follows by "kroṅ jīnoṃṇau", utkarṣaprāpti and is akarma ka | "jayiryathābhibhavajñorāśī rye'smāvakarma ka utkarṣaṃ prāptirāśyośca itine'rthe sakarmaka ||" rājeti| 'aya' gātrāṇām 'upaghāta' staśca 'kuta' kasmāta prāpyata | vidūṣeti | 'svayama' ātmanā 'akṣi' kasyāpi janasya cakṣu 'ākulīkṛtya' aṅgalyādinā janābila kṛtvā 'aśruṇa kāraṇa' hetu kila pṛcchasi kasmāta pṛcchasi ? athe te praśno na me rocate [ kila ityarucau ]| rājeti | 'na avagacchāmi' na budhyate mayā | vidūṣeti | vetasa ' jalalatābheda 'kubjasya, bhugnapṛṣṭhasya janasya līlāṃ' ceṣṭā 'viḍambayati' anukaroti 'yat tata kim adhyana ' vetasasyaiva 'prabhāveṇa' mahinā 'nanu' uta 'nadīvegasya' srotasa ? vārdhape nanu | atra pañcameka prastūtya tadvākṣepakī dvitīyaḥ prastuta. [ "nanvākṣepe paripraśne" iti haima || "nanu" [ rā-, vi-, ma- ] - "athavā" [ ta-, nyā- ] ]|| to force', cp. "ātmā sacita suddhairttimāśritya vaitasīm"-Raghu IV. (b) prabhāveṇa-bhavanam bhāva | ghañ bhāve| prakṛṣṭo bhāva prāditata- | tena | Here ca"| The na is vibhaktistha , thus prabhāvena or prabhāveṇa | But the Vrittikara allows only प्रभावेन। (c) Reading ननु implies आक्षेप disappHence I prefer ननु ।

2.2.4

rājeti | 'tava' tasmin kuñjarīlāviḍambane 'nadīvega' srota 'kāraṇam' [kāraṇamiti nitya klīve ] | vidūṣeti | 'mama api' sambandhe 'bhavān' kāraṇam | rājeti | 'kathamiva' aṣṭakāraṇam ? vidūṣeti | pratyaha prakṛtibhi melanādīni rājña kāryāṇi tāni 'ujjhitvā' tyaktvā 'tvayā etādṛśe bhayāvahe 'vākule' saṅkalāvanthe 'pradeśe evam' īdṛśa 'vanacaravṛttinā bhavitavya' vanacareṇa iva vartitavyam vanyavṛttiste īdṛśī sañjātā ityartha 'yat matya pratyaha' pratidina 'śvāpadānāṃ' vyālamṛgāṇāṃ 'samutsāraṇe vidrāvaṇe sañcobhitā 'sañcālitā 'sandhivandhā pratyaṅgagranthaya yeṣāṃ tādṛśāṇā 'mama gātrāṇām anīśa ' aprabhu sahasto'smi' gātrasañcālane nāṣṭa samartha | 'tat' tasmāt 'me' mama sambandhe 'prasīda' prasanno bhava, 'ekam' ekamātram 'aha api' ekam dinam [ “rājāda sakhibhyaṣṭac" iti ṭac | atyantasayoge dvitīyā | ] viśramyatāṃ' mṛgayāyā viramya viśrāntirlabhyatāṃ bhavatā | tena mamāpi viśrama syāt [ "yat prasīda me ekāṅgamapi tāvat viśramyatām' [ta, vyā-]— ‘tat prasādayiṣyāmi visṛṣṭa mām ekāhamapi tāvat viśramitum' [rā-, vi-, ma-] ] ||

2.2.5

ṭac samāsānta | pratyahe is also allowable by the rule "ṛkpūrabdhūtoraṃneuter, takes टच् optionally, Hence प्रत्यह is another form. (e) Varttika "śuno dantadaṃ ṣṭrākarṇakundavarāhapucchapadeṣu" | śvāpadāni iva padāni eṣāṃ etc - sam + kṣubh + ṇic + kta karmaṇi = saṃkṣobhitā thoroughly shaken. 3. (a) īṣṭe iti īśa+ac (karttari) or ka karttari = īśa lord na īśa | (b) ekam ahaḥ iti ekāha one day ṭac samāsānta (see Tika) | "rātrāhnāhā puṃ si" iti puṃ stvam | tam | "ahno'hna etebhya" iti ahnādeśe prāpte "ṭārumaikāñcāva" iti pratiṣedha | vi+ śrama+loṭ tāma bhāve = viśramyatāma |

2.3

rājeti | 'aya' vidūṣaka 'ca eva' mṛgayāvaiklavyaṃ vijñāpayan 'āha' bhāṣate | 'mamāpi cetaḥ' citta 'kāśyapasya' kaṇvasya 'sutāṃ' śakuntalām 'anusmṛtya' dhyāyat mṛgayāyāṃ
viṣaye 'viplava' vimukhaṃ' jātam | 'kutaḥ' iti cet śṛṇu-neti | anvayaḥ-adhijyam āhitasāyakam idaṃ dhanu mṛgeṣu namayituṃ na śaknomi, taiḥ priyāyāḥ sahavasatim upetya mugdhavilokitāpadeśaḥ kṛta iva | vyākhyā-'adhigatā jyā' maurvī yena tādṛśam, āropitamaurvīkam 'āhita' saṃyojitaḥ 'sāyaka' bāṇaḥ yasmin tat idaṃ madīyaṃ 'dhanuḥ mṛgeṣu' hariṇeṣu 'namayitum' ākraṣṭuṃ 'na śaktaḥ' samarthaḥ 'asmi' bhavāmi | kintveteṣu mṛgeṣu evamaṃsāmarthyasya ityāha - 'taiḥ, mṛgaiḥ priyāyāḥ' kāntāyāḥ śakuntalāyāḥ 'sahavasati' sahavāsam 'upetya' labdhvā sahavāsarūpaṃ dānaṃ gṛhītvā 'mugdhāni' madhurasaralāni yāni 'vilokitāni' avalokanāni [napuṃsake bhāve ktaḥ] teṣu 'upadeśaḥ śikṣā 'kṛta iva' mugdhavalokanaśikṣaṇarūpaṃ pratidānaṃ dattabhiva | ye priyāyā upadeṣṭāraḥ teṣu kathaṃ bāṇaḥ pātyatām | ["asmi śakta" [rā-, vi, ma-]-"utsahiṣye" [ta- kā ] | "mugdhavilokitāpadeśaḥ" ( rā-, vi-, ma- ) - "locanakāntisaṃvibhāgaḥ" (ta-, kā- ) ] ||
vidūṣeti | 'atrabhavān' pūjya [iti prāga vyākhyātam], 'kimapi' vastu 'hṛdaye kṛtvā' manasi dhyātvā 'mantrayate' jalpati | etat 'mayā araṇye ruditam' mama āraṇya rodanam 'āsīt' araṇye rodanamiva niṣphalaṃ me vaco jātam [ "araṇyo ruditam" iti lokokti ] | anyāsaktona bhavatā maduktaṃ na śrutameva | [ "araṇyo mayā ruditamāsīt" [ rā0, vi-, ma- ]—"araṇye khalu mayā ruditam" ( ta, nyā ) ] || rājeti | 'anyat' aparaṃ kiṃ manyase ? 'suhṛdo bhavato' vākyaṃ' me anatikramaṇīyam alaṅghyam 'iti' hetoḥ 'sthito'smi' mṛgayāgamanāt virato'smi | rājeti | avaśiṣyate iti 'avaśeṣa' avaśiṣṭa vastu | tena saha 'sāvaśeṣam' asamāptam | 'me vaca sāvaśeṣam' uktādanyat anuktamapyasti tacca śṛṇu iti bhāva | vidūṣeti | avahito'smi 'bhavān ājñāpayatu' ādiśyatāṃ yat śrotavya mayā |
rājeti | 'viśrāntena' vinītaśrameṇa 'bhavatā mamāpi ekasmin' kasmiṃścit 'aviṣādāne' āyāsaṃ śramaṃ śakin tathāvidhe sukare 'karmaṇi' saha ayane gacchati iti 'sahāya' ' saciva tena 'bhavitavyam' || yathā ahambhavataḥ pramādanayarūpakarmaṇi te sahāyo bhūtastathā tvamapi kasmiṃścit karmaṇi mama sahāyo bhūyāḥ, tava te kleśo na bhaviṣyati ityarthaḥ | vidūṣeti | 'modakān laḍdukānāṃ 'khādana' bhakṣaṇa, tadākhyā krīḍā 'modakakhādikā [ krauḍa'yāṃ ṇvalstriyām ] tasyā 'kiṃ' sahāyamicchasi ? 'nena hi' tadā 'tu ayaṃ' madrūpī jana sugṛhītaḥ muṣṭhu cintitaḥ | "anāyāse karmaṇi" iti bhavatā ucyate, kintu krīḍāṃ vinā sarvatra kleśaḥ | krīḍāsvapi laḍukabhakṣaṇam atīva sukaram yadi tatra sahāyamicchasi, mato yogyatara sahāyo na labhya iti bhāvaḥ | rājeti | 'yatna' yasmin karmaṇi saha 'vakṣyāmi' tatra tva sahāyo bhūyā 'kaḥ atna karma' bho kaḥ' ava dvāri tiṣṭhati ? iti dauvārikam āhvayati [vākyabhedārthe koṣmābhāvātra katkādiḥ ] | praviśyeti | āhvānaṃ śrutvā 'praviśya' dvāri niyukta dauvārika ["tatra niyuktaḥ" iti ṭhak ] praṇamya' abhivādya āha-'bharttā' svāmi 'ājñāpayatu' ādiśatu dāsyate, mayā |
guṇā eva jātā na sute doṣā [ 'guṇādyaiva" [ ta-, vyā,-"guṇa eva" [ rā, vi ma ) ] tāneva guṇān cāha 'tathāhi' iti | ana iti | anvayaḥ-giricaraḥ nāga iva, devaḥ, anavaratadhanurjyāsphālanakrūrapūrva, ravikiraṇasahiṣṇu, kleśaleśe abhinnam, apacitamapi vyāyatatvāt calakṣyaṃ, prāṇasāraṃ gātra vibharti | vyākhyā-girau' parvate carati viharatīti giricaraḥ' [ "careṣṭa" iti ṭa] parvatavihārī nāga iva' gaja iva deva' svāmī anavarataṃ' nirantara dhanurjyādā' dhanusayuktasya guṇasya āsphālanena' cākarṣaṇena krūra' kaṭhinaṃ pūrvakāyo yasya tādṛśam ravikiraṇa" saurakara sahiṣṇu sahanaśīlam ( "na loka-"iti kārakaṣaṣṭhīniṣedhaḥ ] kleśasya damakhedasya leśa gandhenāpi abhinnam aspṛṣṭam apacita karkaśavihārāt ebhirdine kṣīṇam api vyāyatatvāt viśālatvāt alakṣya kṣīṇatvena apratīyamāna prāṇasya' balasya [ "prāṇo'nile bale" iti haima ] sāra' sthirāṃśamiva [sāro bale sthirāṃśe ca" ityamara ] gātra śarīraṃ vibharti dhārayati || ["krūrapūrvam" [ rā vi ma ]-"krūrakarmā" [ ta vyā ] || 'sahiṣṇu' [ rā vi ma ] - sahiṣṇu" [ tā vyā ] || kleśa [ ma ] - kheda" [ rā ta vinyā ] || abhinnam ' rā vi ma - "abhinna " (ta vyā) || upetyeti | upetya' samīpa gatvā cāha-svāmījayatu jayena yujyatām | gṛhītā' nirūpitā śvāpadā' vyālamra gā yasmin tadvidha jātam araṇyam | kutra kaścita vyāghra asti kutra vā hūka iti sarva masmābhi parijñātam | tat gacchatu' vanam anavagāhamāna evaiva dero 'ki' kimartham avasthīyate' dehena ? jhaṭiti tatra tān vyāpādayatu svāmī | 1. (a) ājñā &c - brū or vaca + lyuṭa bhāve = vacanam speaking, uttering आज्ञायाः वचनम् uttering the command उन्नत कण्ठ यस्य anxiety. Hence उत्कण्ठ. means anxious, eager, (b) इत - इदम् + ङि (thmo) + sādhye' tasi this way. as a guṇa deriveable from mṛgayā| Thus 'paricayaṃ calalakṣyanipātane bhayakrodhayościttanibodhanam| śramajayāt praguṇāma caroramīvatukarmaguṇaiḥ sacivairitī|' Thus-"tasya karkaśavihārasambhravaṃ svedanānanamavijajjvalam| acacāta bahudhāraśīkaro bhinnapallavapuṭo vanānilaḥ' etc (D) vyāyatatvāt-vi+ā+yama +kta karttari=vyāyata fast, vistīrṇa vyāyata ityarthaḥ| tasya bhāvastattvāt| hetau Hence, व्यायतत्वात् (through hugeness) लक्ष्यम् not noticeable. (e) lakṣyam-lakṣa+ṇica+yata karmaṇi lakṣyama noticeable na lakṣyam not (f) prāṇasāram = Raghava explains prāṇo balameva sāra sthirośo yatra tat śvāpadanukṛtasāraṇai -Ante pp 207

2.5

rājeti | 'mṛgayām apavadantam' nindituṃ śīlamasya bhīrutvāt iti 'mṛgayāpavādī ārkheiṭanindaka, tena mādhavyena' tannāmnā vidūṣakena 'manda' hone 'utsāha' āgraho yasya tathāvidha ākhyānena 'kṛto'smi' ato'bravīt |
seneti | ( 'janāntikam' rājñā aśrutaṃ yathā tathā mādhavya prati āha ) 'sthira' acala 'pratipakṣī' bādho yasya tādṛśo 'bhava' | 'cittasya' cetaso 'vṛtti' vyāpāra banda mityartha 'anuvartiṣye' anusariṣyāmi| yadaha mūgayā sīṣyāmi tat svāminastuṣṭaye, na hisvamatena | tat tva dṛḍha bādhasva yena bhartā maḍhukta na karotyeva | 'eṣa vaidheya' mūrkho mādhavya 'pralapati' asambaddha bhāṣate | asya ukta na saṅgatam | atra pramāṇa ki - brūma 'anu prabhu' svāmī bhavān 'eva nidarśane' dṛṣṭānta | bhavanta dṛṣṭvā eva jñāyate mādhavyoktam unmattapralāpamātram |
meda iti | anvaya - vapu medaśchedakṛśodara laghu utthānayogya bhavati | bhayakrodhayo sattvānā vikṛtimat cittamapi lakṣyate | cale lakṣye iṣava sidhyanti ( iti ) yat dhanvinām sa ca utkarṣaḥ | mṛgayāṃ mithyā eva vyasana vadanti | īdṛka vinoda kuta | vyāyāḥ- vapu 'śarīra'
'medaso' vasāyāḥ 'chedena' nirāsena 'kṛśodaraṃ' tanumadhyaṃ darśanīyamityarthaḥ | api ca 'laghu' utplavanakṣamaṃ sat utthānayogyam' āyāsasamarthaṃ 'bhavati' tena śamareṣu parasādaṃ na bhajate | 'bhaye krodhe' ca 'sattvānāṃ' prāṇināṃ 'vikṛtimat' vikṛtaṃ 'cittaṃ' manaḥ 'sattvānai' dṛśyate, eṣa bhītasya bahirākāraḥ, eṣa kruddhasya iti jñāyate, tena ca sahasamāgame bhīto'yaṅkruddho vā iti jñātvā karttavyamācarituṃ śaknote | 'cala' dhārati 'lakṣye' śaravye 'iṣavaḥ' śarā 'siddhyanti 'prasīdanti' etadapi lakṣaṃ pātayanti iti, yat 'dhanvināṃ' dhanurddharāṇām ( dhanvañchabdo'pyasti dhanuḥparyāyaḥ) 'sa ca' sa eva (viśeṣaṇadhānyāt pulliṅgatā) 'utkarṣaṃ ' naipuṇyam | kutra naipuṇyaṃ mṛgayāyāṃ labhyam | yasyā ete guṇā tāṃ 'mṛgayāṃ mithyā' ṣakāradama 'eva vyasanaṃ' doṣaṃ 'vadanti paṇḍitāḥ udāharanti ("mṛgayākṣo divāsvapnaḥ parivādaḥ striyo madaḥ | tauryyatrikaṃ vṛthāṭyā ca kāmajo daśakau gaṇaḥ|" iti manuḥ) | 'īdṛk' evambidha 'vinodaḥ' pramodaḥ 'kutaḥ' kuto'pi | tasmānmāvavyasya nindāvādo'pyasudeśya eva ||
kato laghu | But medaccheda is the hetu of laghava and kṛśodaratva as well It distinctly mentioned medaccheda | Say medaśchedalaghu or kṛśodaralaghu, but (c) utthānayogyam-ud+sthā+lyuṭ bhāve = utthānam exertion udyoga | tasya yogyam | 4. (a) dhanvinām-dhanva and dhanvan both mean dhanum bow Hence dhanvam eṣāmasti, or dhanva eṣāmasti iti dhanva or dhanvan + ini matyarthe-dhanvin archers teṣām | "dhanvā tu marudeśe nā klīvaṃ cāpe sthalapi ca" iti medinī| line from Sakuntalam, thus - "dhanvī yathā-utakarṣaṃ sa ca dhanvinā yadiṣava sidhyanti lakṣye cale"-Ganaratnamahodadhi Verse 425 (b) vyasanam -vyasyate karttavyāt anyatra nīyate anena iti vi+asa+lyuṭa karaṇe |
vidūṣakaḥ | ('roṣeṇa' kopena saha prāha) 'ra utsāhasya' udyamasya 'hetu' kāraṇam ( kuru sute kam ) 'apehi' dūraṃ bhava | 'atrabhavān' mānyo rājā 'prakṛti' svabhāvama 'āpanna' prāptaḥ | tadvaiva uttūma hita para bhūgayo yati, adhunā tu prakṛtimva saddūramapasara| anyaṃ 'tvaṃ tāvat ghaṭaśīta,' guhāt 'ghaṭakī' gūḍham bāhirunmāta' gāhamāna bharālo nāsikāyāṃ naranāsikābhakṣye 'lolupasya' sasya istha 'kasyāpi jīrṇaṛkṣa' haḍabhallūkasya 'mukhe patiṣyasi' tena vyāpādayiṣyase| [“apehi re utsāhahetuka” (ta, nyā, ma)| rāghavavidyāsāgarau etat na paṭhata ]|

2.6

rājñeti| 'bhadra' saumya 'senāpate āśramasya sannikarṣe samīpe 'sthitā mma' tiṣṭhāma 'ato' heto 'te vacanaṃ na nābhinandāmi' cādriye | [ “sannikarṣe” (ta-, nyā-)— —” (rā-, vi-)—“sannikaṣṭa” (ma)]|| gāhantāmiti| anvayaḥ—
vyākhyā—'mahiṣāḥ nipānasya' upakūpajalāśayasya salilaṃ' jalaṃ śṛṅgeḥ viṣāṇaiḥ 'muhuḥ' bāra bāra 'tāḍitam' ullolitaṃ yathā tathā 'gāhantā' viśantu trāsābhāvāt svacchandaṃ jalaṃ majjantu | 'mṛgakulaṃ' hāraṇavṛndam anudvejitaṃ chāyāyāṃ baddhakadambakaṃ' racitavyūhaṃ sat 'romantha' carvitacarvvaṇam 'abhyasyatu' anuśīlayatu || 'varāhāṇāṃ' śūkarāṇā 'tatibhiḥ' śreṇibhi' viśrabdham aśaṅkakam yathā tathā 'palvale' kṣudrasarasi [jātāvekavacanam] 'mustānā' ghāsasūla.nā 'kṣatiḥ' utkhananaṃ 'kriyatāṃ' vidhīyatām | 'idam' etat 'asmākaṃ dhanuśca śithila' bhraṣṭa 'jyābandhaṃ maurvībandhanaṃ yasmin tādṛśabhūtaṃ sat 'viśrāma' vyāpāraviratima [ ṣāśanta pacādyac | vyavarithatavibhāṣāśrayaṇāt vṛddhiḥ ] 'labhatāṃ āpnotu nirvyāpāra tiṣṭhatu ityartha ||

2.7.1

seneti | 'prabhaviṣṇave' prabhavaṇaśīlāya svāmine | "rucyarthānāṃ prīyamāṇa" iti caturthī sampradāne | 'yat rocate' tadeva bhavatu | aśraviśrāma evāstu | rājeti | 'tena hi' 'pūrva gatān' prasthitān 'vanagrāhiṇo vanaveṣṭakāna 'nivarttaya' pratyāhara || 'me sainikāḥ yathā tapovanaṃ na uparundhanti poḍyanti 'tathā niṣeddhavyā' nivārayitavyā | paśya' jānīhi-śameti | anvaya -śamapradhāneṣu tapodhaneṣu dāhātmaka tejo gūḍham asti hi | spaśānumūlā sūryakāntā iva anyatejo'bhibhavāt tat [te] vamanti | vyākhyā-'śama' śānti 'prādhānyena sevāṃ' teṣāṃ teṣu 'tapodhaneṣu' muniṣu 'dāha' dahanam 'ātmā' svabhāvo yasya tathāvidhaṃ 'teja' jyoti agnirityatha 'gūḍhaṃ guptam' asti hi asato'va | 'sparśasya' karaparāmarśasya 'anukūlā' kṣamā karagrāhyā 'sūryakāntā' maṇibhedā 'iva anyasyāt tejasa' jyotiṣa ya 'abhibhava' tiraskaraṇa tasmāt heto 'tat' teja te 'vamanti' āviṣkurvanti [gautamā dṛṣṭyā yāmyatāparihāra ] | 1. prabhaviṣṇave-pra+bhū+iṣṇuca tācchīlye karttari = prabhaviṣṇu the lord The usage is vaidika | tasmai | "rucyārthānāṃ prīyamāṇa" iti sampradāne caturthī | prasādo hi kiṅkara prabhaviṣṇuṣu"-K VI 2 (a) pūrva gatā pūrva gatā gone first sahasupeti samāsa | tāna | yatapūrvān

2.7.2

grāhiṇaḥ—vanaṃ grahītuṃ śīlameṣām iti vana+grah+ṇini karttari tācchīlye-vanagrāhiṇaḥ | tān | 3. [a] anukūlaḥ sukham anukūlaḥ favourable, prādinasa—| sparśānukūlāḥ tolerating handling, c. f 'स्पर्शक्षमं रत्नम्—Act. I [b] अन्यतेजः &c. —abhi+bhū+ap+bhāve=abhibhava affront, anyat tejaḥ or anyasya tejaḥ, karmadhā—or 6tat—| tasmāt; or tena abhibhavaḥ | Affront from energy of others mahasupeti samāsa or 6tat | tasmāt | hetau pañcamī | Or 'abhibhavaṃ' prāpya vamanti iti 'lyablope" karmaṇi pañcamī | [c] vamanti—vam+laṭ, anti daṇḍin says "niṣṭhyūtodgīrṇa vāntādi gauṇavṛttivyapāśrayam atisundaramanyatra grāmyakakṣāṃ vigāhate |" prasṛtamapareṣāṃ viṣahate | sa hi tasya svabhāva prakṛtitiyatatvāndharutaka" &c. in

2.7.3

vidūṣeti | 'te kṛtasāhasam' bāṣpaṃ pronmṛjādyasya 'hastasya kṛtvā 'śvasano' maruttu | mandaṃ mandena vītumānayatu || [ 'śvasano' (ma-) - śvasita (rā-) ] || rājeti | [ 'parijanaṃ yavanīgaṇaṃ vilokya dṛṣṭā, yavanīnāṃ mṛgayāveśasya kalpanāt, prāha ] 'bhavatya mṛgayātrā veṣaṃ' sarvvā 'apajayantu' pariharantu | enena yavanīnāmapasāraṇamuktam | 'raivataka' iti dauvārikasambodhanam 'tvamapi svam' avasaro 'niyogam adhikāra' hāpayitavyaṃ [ adhikaraṇe ṇyat ] 'aśūnya' strīnalikayā pūṇaṃ 'kuru' iti eva niṣṭha ityarthaḥ | vidūṣeti | 'bhavatā' makṣikāṇāmapi prabhāvaḥ 'nirmakṣikam' [abhāvāthai'vyayībhāva ] 'kṛtam' | parijanān apasāyaṃ ekāko bhavanto mantriṇaṃ kurvvantya doṣaḥ | 'sāmpratam' adhunā 'asmin pādapacchāyayā viracita' yat 'vitānam' ullocaḥ, candrātapa ["ritro vitānamulloco" iti trikāṇḍaśeṣa ] tena 'sanāye', yukte 'śilātale' pāṣāṇapṛṣṭhe bhavān 'upaviśatu' | upaviṣṭe bhavati 'tāvat ahamapi sukham āsīno bhavāni' kañcitsakhi syātumahantaḥ upaveśanasukhamanubhavāni ityartha [“pādapacchāyāviracitavitānasanāthe śilātale” ( tā-, na-, ma- )—“pādapacchāyāṃ viracitalatāvitānadarśanīyāyām āsane” (rā- vi-)] | cchāye”—| tayā viracitam | itan—| tādṛśa vitānam | karma dhā— | tena thered from usage [b] मुखासीन — आस् + शानच् = आसीन seated ease while seated. Prefer मुखमसीन । महसुपेतिसमास ।

2.7.4

rājeti-'vayasye gaccha' duro yāhi| vidūṣeti| 'etu' mām anusṛtya āgacchatu| rājeti| 'phalavān' phalavān 'cakṣuṣo phala' dṛṣṭatvādadarśanaṃ yena tathābhūtaṃ tvayi| 'yena' yasmāt 'yena' iti hetau prayuktam 'tathā darśanīya dṛṣṭvā vastu 'na dṛṣṭam' yadā 'yena tvayā darśanīyaṃ na dṛṣṭa sa tvam phalavād‌vṛkṣaphalo'si ityanvayaḥ| kasmin pakṣe yena iti tvayā ityanena samānādhikaraṇam| uttaravākyagatatvena upādānāt tacchabdopādāna nāpekṣate| yadi draṣṭavyaṃ na dṛśyate tadā kiṃ phalaṃ te cakṣuṣāiti bhāvaḥ| vidūṣaka iti| rājoktim asahamāna āha 'nanu' darśanīyānām agragaṇī 'bhavān' me 'agrata' sammukhe 'varttate' sat kiṃ dṛṣṭā mayaita na dṛṣṭa mayā iti? rājeti | ‘sarva’ ātmīya svajana ‘kānta’ manohara ‘paśyati’ | ata khalu tva māmeva darśanīya manyase | ‘aha tu tāma āśramasya’ asya tapovanasya ‘lalāmabhūtā’ bhūṣaṇasvarūpām [“viṣe dhāmani bhūṣāyāṃ lalāmamiti vṛdhairmatam” ityanekārthakoṣa ] śakuntalām adhikṛtya lakṣīkṛtya ‘bravīmi’ | vṛthā te khalu yata saiva tvayā na dṛṣṭā | vidūṣaka—iti | ‘svagatam’ ātmagatam | ‘bhavatu’ aya tāvat eva bravītu kintu aham ‘asmai avasaram’ abhilāṣasya prasara na dāsyāmi’ | abhilāṣa vicchidya ena śakuntalāṣāpārāt nivarttayiṣyāmi | ‘prakāśam sarvagrāha—‘bho vayasya’ sakhivaryya ata ‘te’ tava ‘tāpasakanyakā’ tapasvī brāhmaṇakumārī ‘abhyarthanīyā’ prārthanīyā ‘dṛśyate pratibhāti | kimetat anāryya te?

2.7.5

1. cāyam &c —bhūta is sama like [ tulya]| bhūta kṣmādau prāpte vine same mraye” ityādi medinī | lalāma or lalāmana is ornament lalāmena or मन्वथा समा ललामभूता । Those who hold that भूत means सम only 2 [a] भवतु=An अव्यय indicating a sudden thought A resolution made there and then [b] अवसरदस्सिन इति अव + सृ + घ S tāpasakanyakā—kanyā eva iti kanyakā or kanyikā| tapaḥ kasyāstīti tāpasaḥ ascetic. ghañ matyarthe | tasya kanyakā| Mark the impropriety

2.8

rājeti | 'pauravāṇā' puruvaṃśīyānām bhāyaṃ 'manaḥ pariharttavye' vastuni avadhye viṣaye 'na pravarttate' | yadi śakuntalā kṣatriye pariharttavyā syāta, mama pravṛttikava na syāt | sureti | anvayaḥ—śithilam arkasyopari cyutaṃ navamallikākusumamiva ujjhitādhi gataṃ surayuvatisambhavaṃ kila tat sunerapatyam | vyākhyā—'śithilaṃ' vṛntāt bhraṣṭam 'arka'sya (ākandaśca iti bhāṣā) upari cyutaṃ' patitaṃ 'navamallikāyāḥ kusumamiva' puṣpamiva
vādī 'uñjhitaṃ mātrā tyakta paścāt' adhigata suninā prāptaṃ 'surayuvati ' apsarā menakā 'sambhava ' kāraṇaṃ yasyā 'kila' 'tādṛśameva' 'tat madabhiddhitaṃ 'sūna' kasyasā 'apatya ' kanyā śakuntalā | apsara sambhavā iya katha parihāyā | vidūṣaka iti | rājoktau anādaraprakāśārtha 'vidvattā' īṣadūṣaddhaikṣitā pāṭha 'yathā' yadvat 'piṇḍakhajūrai. atimadhurai khajūrabhede 'udvejitasya' pīḍitasya jātāsace 'kasyāpi' janasya 'tintinyām' amlasvādye ciñcāyām 'abhilāṣo bhavet' jāta syāt [sambhāvanāyā liṅ ] tathā tadvat 'strīratnāni' parastrī 'paribhokta ' śīla yasyā tasya bhavata ' iyam eṣā tapasvikanyāpariṇayaviṣayiṇī 'abhyarthanā' prārthanā | āstā tāvadparihāryā eṣa śakuntalā | kinta yāni ramaṇīyaratnāni te anta pure santi teṣāmayata tuccheya vanavāsinī | sat tyajātā mayāmākāṅkṣā iti bhāva | { 'strī' (-, vi- 'anta purastrī-' ( ta nyā ma) || paribhogiṇa' ( ta nyā ) -' paribhāviṇa ' ( rā vi) ||
rājeti | 'enā' śakuntalāṃ 'tāvat na paśyasi yena' hetunā 'evam avādīḥ' sañvānasi [adyatane bhūte luṅ ] | na hi sā tathābhūto vartate yataeva evam ucyate tvayā |

2.10

vidūṣaka iti | tena hi yadyevaṃ tadā 'bhavān enāṃ' śakuntalā 'laghu' jhaṭiti 'paritrāyatāṃ' rakṣatu | kuto'syā bhayamityāha-'iṅgudītailena cikkaṇaṃ' snigdhaṃ 'śīrṣa' mastakaṃ yasya tādṛśasya, ataeva iṅgudatyādā vupayogamādarśayati kasyāpi tapasvinaḥ 'haste' sā patiṣyati' tena ūḍhā tadbhogyā bhaviṣyati ["haste patanam" iti laukikokti ] iti 'mā' mā bhūta || [ taillacikkaṇa (ṭa., kā-, ma) "taillamiśracikkaṇa" ( rā-, vi- ) ] | rājeti| 'tatrabhavatī' śakuntalā 'para.' yantra yasya kasyā prabhutvena iti 'paravatī' parādhīnā 'khalu' | 'gurujana' yena sā paravatī sa 'ca atra' asmistapovane 'na sannihita' na upasthita | ato laghu paritrāṇa na sambhavati |
(viśrānteṇa bhavatā sahāyena bhavitavyam — Ante)

2.11

vidūṣeti | 'atha' paśnāntare, gurujanasya asamridhānapace pṛcchāmi 'bhavantamantareṇa' bhavantaṃ prati [ “antarāttareṇayukte” iti dvitīyā ] asyā śakuntalāyā 'dṛṣṭirāga' ' netraprīti 'kīdṛśa' [ 'atha' (ta, nyā-, ma)—'ata' (rā-, vi) || "bhavantamantareṇa" (rā, vi-, ma-) 'tatropari" (ta-, śā- ) ] ||
rājeti | 'tapasvikanyārupo jana nisargāt' prakṛtyā [hetau pañcamī] 'eva apragalbha' ' aproḍhagūḍhabhāva | 'tathāpi tu' apragalbhatve 'pi |
abhabhīti | anvaya —mayi abhimukhe sa hṛta tathā īkṣitam | anyanimittakṛtodaya hasitam | ato madano vinayavāritavṛtti na vivṛta na ca savṛta | vyākhyā — mayi abhimukhe' mayi darśaneve sati 'mahta 'parāvarttitaṃ yadā tadā 'tayā' śakuntalayā 'īkṣitaṃ' dṛṣṭam [bhāve ktaḥ] | 'anyaphāt' madvinnāt' 'nimittāt kāraṇāt 'udaya' āvirbhāvo yasya hāsasya, sat yathā tathā 'hasitaṃ ' hāsaḥ kṛta [bhāve ktaḥ ] | 'ata madana' kandarpaḥ 'vinayena' suśityayā 'vārito' niruḍā 'vṛtti' prasaro yasya tathāvidhaḥ san 'na vivṛta' prakāśita 'na ca saṃvṛta' gopita | 'mayi īkṣita' matamamacca hasitaṅga tena mayi sā anuraktā | kintu īkṣaka saṃhṛta hāsasya nimittāntarata, iti tu udāsīneti pratīyate | eva mati na jāne "kīdṛśo'syā dṛṣṭiroga" iti bhāva | [ "īkṣitam' (ta- vi-, vyā-, ma )—'īkṣatam" (rā-,) || 'kṛtodayam"—(rā-, vi-, ma- ) "kathodayam" ( ta-, vyā- ) ] ||

2.12

vidūṣeti | prathamadarśane etadeva paryāptam | dṛṣṭa eva iti dṛṣṭamātram' [ nityasamāso—mayūravya sakādi ] tasya, dṛṣṭamātra 'tava' na tu samyak sambhāṣitasya 'na khalu aṅkamārohati' | yadvā—parihāsoktiretat | 'dṛṣṭamātramasya tava aṅka' na khalu 'ārohati' ? iti kāku | darśanamātreṇa aṅkamārohatu itīva na bhavitavya pratibhāti | rājeti | 'mithaḥ' anyonya 'prasthāne puna' gamanakāle tu [punar iti bhede ] 'tatrabhavatyā' śakuntalayā 'śālīnatayāpi' lajjayā api lajjā tasyā yata kṛta tenāpi, 'kāmam' yatheṣṭaṃ 'bhāva' anurāga 'āviṣkṛta' sphuṭīkṛta | 'tathāhi'— , darbhaiti | anvaya – tanvī katicideva padāni gatvā akāṇḍe darbhāṅkureṇa caraṇa kṣata iti sthitā, drumāṇāṃśākhāsu asaktamapi valkala vimocayantī vivṛttavadanā ca āsīt | vyākhyā—'tanvo' kṛśāṅgī śakuntalā 'katicideva' na tu bahūni 'padāni gatvā cakāṇḍe' anavasare [ "kāṇḍamadyāvasare bāṇe" iti dharaṇi ] mithyaiva ityartha 'darbhesā' kuśena 'aṅkureṇa' sūcyā 'caraṇa kṣata' pādo viddha 'iti' evamuktvā 'sthitā' niścalā āsīt | 'drumāṇāṃ' vṛkṣāṇāṃ 'śākhāsu asaktamapi' aparalagnamapi 'valkala' lagnamitra vimocayantī' śākhāmukta kurvatī satī vivṛta' parāṅmukha madardumisukhamiti yāvata badana' . mukha yasyā tathāvidhā ca āsīt' jātā || bhūyo'pi māṃ draṣṭumicchantī labdhayā sakhībhya svīcchāmanāvedya yat vyājamācaritavanto tenāpi ca bhāva āviṣkṛta iti bhāva ||
3 (a) akāṇḍe--na kānda prakāṇḍa no occasion tasmin | (b) sthitā--sthā + kta katta ri stopped (c) kati-kim + ḍati | cit is an avyaya
vidūṣeti | tena hi' yadyevaṃ tarhi gṛhīta' sañcitaṃ pātheyaṃ' gantuḥ pathi sādhu sambu yena tādṛśo bhava' | śakuntalārūpāt sasyāt tvayā na nivarttitavya kintu tatpratinepathye iti—hanta' harṣe| siddhaṃ sambaddha phalaṃ prayojanaṃ yayo stayostathāsvaṃ' bhāvaśca | rājadarśanārthaṃ calitau santā gato na vā iti sandihānau na jñātaiti sutvā dṛṣṭau tāpasau evam ucatu |
garjiti | ('karṇaṃ dattvā' śrutvā, pāṭhe ) 'dhīrā' gambhīrā 'praśāntā' sthirāśca ye svarāḥ kaṇṭhadhvanayaḥ taiḥ upalakṣitau [ “itthambhūtalakṣaṇe” iti tṛtīyā ] tapasvibhirbhaviśavyam| yathā dhīrāḥ praśāntāśca kaṇṭhasvarāḥ śrūyante, tathā manye tāpasā vāgatā iti bhāvaḥ | jayatviti | ṛṣī cāmū kumārakau ceti ṛṣikumārakau tāpasayuvānau 'pratihārasya' dvārasya 'bhūmiṃ' deśam 'upasthitau' prāptau | teneti | 'tena hi' tata 'tau' 'avilambitaṃ' jhaṭiti yathā tathā 'praveśaya' | ita iti | 'bhavantau ita itaḥ' asyāṃ diśi upasarpa'tam atra rājā vāste |
1. dhīra &c - dhīra is deep Compare “prasathyamānārṇavadhīranādinam” | dhīrapraśāntasvaraṃ rūpavato is like jaṭābhistāpasa | Such voice, like matted locks, indicates tapasvī | Hence itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā | 2 pratihāra &c - pratihriyante rājasakāśaṃ nīyante janā yasmāt iti prati + hṛ + ghañ apādāne = pratihāra the gate tasya bhūmi | 3 avilambitam-vilambinaṃ vilambaḥ | bhāve kta | avidyamānaṃ vilambitaṃ yasmin karmaṇi tat yathā tathā | bahu--|

2.15.1

gautameti| he 'gotama' kim aya sa prasiddha 'valabhida' indrasya 'sakhā' [“rājā'haḥsakhibhyaṣṭac” iti ṭac] duṣyanta iti kāku | darpati| atha kim iti svīkāroktiḥ | sa eva ityarthaḥ | teneti| anvayaḥ—tena hi nagaraparighaprāyubāhu ayameka udadhiśyāmasomāṃ kṛtsnāṃ dharitrīṃ bhunakti, daityaiḥ baddhavairā hi surā samitiṣu asya adhijye dhanuṣi pauruhūte vajre ca vijayamāśaṃsante, [ iti ] yat etat na citram| yadvā—surā samitiṣu pauruhūte vajre [ sati ] asya adhijye dhanuṣi vijayamāśaṃsante ca [ iti ] yat etat na citram| vyākhyā—'tena hi' yadi sākṣādiva pinākī ayameva duṣyantaḥ tadā 'nagara parigha' purārgalā iva 'prāṃśu' dṛḍhadīrghau vāhū bhujau yasya saḥ [ aya viśeṣaṇadvāreṇa hetūpanyāsa ] 'ayam eka, ekatna 'udadhiḥ' sāgara eva 'śyāmā' nīlā 'sīmā' yasya tām [ “ḍābubhābhyāmanyatarasyām” iti ḍāp | upasarjane hrasva | tataṣṭāp ] 'kṛtsnā' samagrā 'dharitrī' bhuva 'bhunakti' pālayati, 'daityai ' asurai, saha 'baddha' kṛta 'vaira' virodha yeṣāṃ tathāvidhā 'hi surā ' devā yato baddhavairāsta ityatha [ hi hetau ca ] 'samitiṣu' yuddheṣu dānavayuddheṣu 'asya' duṣyantasya 'adhijye' dattaguṇe 'dhanuṣi' puruhūtasya indrasya ida 'pauruhūtam' aindram | tasmin 'vajre ca vijayam' ariparābhavam 'āśa sante' sambhāvayanti vijayāśasā sthāpayanti ityatha iti 'yata etan na citra' na āścaryyam |

2.15.2

yadvā-‘surā' samitiṣu paurūhūte vajre sati taccamanādṛtya [ “ṣaṣṭhī cānādare” iti anādare bhāvalakṣaṇe saptamī ] 'asya adhijye dhanuṣi vijayamāśasante ca' [ atha bhunakti surā āśa'sante ca iti samuccaye cakāra ] ityādi prāgvat || sati eva vidhe daihautkarṣe sarvvametat sambhavati iti bhāva | | “samitiṣu surā ” [ ta-, nyā, vi-, ma- ]-“surayuvataya ” [ rā ] || “baddhavairā” [ rā , vi. - ] “maktavairā ( ta0, nyā-, ma ) ] || him. (d) bhunakti-guards "bhujo'navane"-bhuja will have cātmanepada pṛthivīpālaḥ pṛthivīmiva kevalām" in the sense 'to enjoy' (e) āśaṃsanteis cātmane padī | "śrāśaṃ satā bāṣpagati prahāryyai" has śaṃs with a different sambhaya yanti āsu iti sam + i + ktin, adhikaraṇe = samitayaḥ battles With dhanuṣi vijayamāśaṃsante, compare 'nidadhe vijayaśrāsa sī cāpe sītāñca lakṣmaṇe'-Raghu 5. Reading (a) समितिषु सुरा seems better than सुरयुवतय try-surā daityairbaddhavairā is perfectly natural surayuvatayodaityastrībhirbaddhavairā surd as surā daityastrībhirbaddhavairā | vairācaraṇa is not a feminine charac-

2.15.3

ubhāviti 0 'upa' samīpaṃ gatvā 'upagamya' | vinagrasveti [ "viparādho je " ityātmanepadam ] | ubhauti | 'bhavantau abhivādaye' namāmi | ubhauti | bhavate svasti' maṅgala bhavatu [ "nama svasti-" iti caturthī ] | phalaiti | riktahastena rājadarśana niṣiddham iti phalāni gṛhītvā āgatau tau tāni rājña 'upaharata' prayacchata | rājeti | ['praṇāmena' praṇatyā saha 'parigṛhya' phalāni svīkṛtya āha ] || ājñāmiti 'ājñāṃ' nideśa śrotum 'icchāmi' kṛtvā bhavantau toṣayāmi nūnam ["ājñāmicchāmi" [ vi, ma-]-"ājñāpayitumicchāmi" [ rā ] ] ||

2.15.4

vidita iti| iha tiṣṭhatīti 'ihastha', atra sthita 'bhavān' āśrame sīdanti iti 'āśramasada.' tapovanavāsina. ("sutsūrdviṣa. -" iti kvip ) teṣā 'vidita' jñātaḥ [ varttamāne kta | "ktasya ca varttamāne" iti anukte karttari ṣaṣṭhī ] | bhavān atra sthita, iti munayo jānanti 'tena' hetunā 'te bhavanta prārthayante' - | taveti | 'tavabhavato' mānyasya 'maharṣe' kaṇvasya' mannidhireva 'sānnidhyam' samīpopasthiti | "asānnidhyāt' dūravyavasthānāt ( hetau pañcamī) 'rakṣāṃsi na iṣṭe yāgasya vighnam cahatpādayanti' janayanti | 'tat' tasmāt 'katipaya|' kā api anirddiṣṭasakhyā (katipayaśabda anirddiṣṭama khyārtha vyutpanna prātipadikam) 'rātro,' (ac samāsānta | atyantasayoge dvitīyā) 'sārathidvitīyena' sārathimahāyena 'bhavatā āśrama' kaṇvasya anupasthitau adhunā 'amanātha' anāthaka bhavadupasthityā 'manātha' kriyatāma 'iti prārthayante | vidūrṣoti | 'apahāsya' anye amṛtam ullaṅghya āh | eṣeti | 'eṣā abhyarthanā' tapovanavāminā prāthanā 'idānīm' asmin avamare me 'anuṅkūlā' mapakṣā, āśramapraveśadāyinī | [ "eṣā idānīṃ me anukūlā abhyarthanā" ( ga-, vi-, ma )- 'eṣa idānīṃ bhavatī'nukūlo balahasta" ( ta-, vyā- )] ||

2.15.5

There तय stands for तयप् ie. तयप् प्रत्ययान्त words So तय includes katipaya if katipaya is tayap pratyayānta, and then katipaya needs taken as sakhyā | "aniyatasakhyāvācino cet sakhyākāryya syāt tarhi bahugaṇayoreva"-Jınendra Bhikshu "bhūryyādīnā nivṛttyatha sakhyāsajñā vidhīyate"-Vrittıkara, 'katipayaśabdā na sakhyā"-Ibıd Hence katipayā rātraya samāhṛtā iti katipayarātri + aca samāsānta = katipayarātra in the masculine by the rule 'rātrāhrāhā pusi" | "sakhyāpūrvva rātra klībam" attached by yogavibhāga from the rule "aca pratyanvavapūrvāt sāmaloma" and not by "aha'sarvva kadeśasa khyātapuṇyāccarātre | Prof Gajendrgadkar adopts these details except he prefers कतिपया रात्रय यस्मिन् स Comp "सायन्तन सवनकर्मणि" (Act III) Hence the compound katipayā rātraya' samāhatā must make a dvigu of katipayā and rātraya. daśakokilam | In a tatpuruṣa the rule "taddhitārthottarapadasamāhāre ca" does not mean sakhyā eva samasyate samāhāre but sakhyā samasyatesamāhāre eva | singular “anyatrāpi ca dṛśyate • dīrghasatra samārāva abhāva | tadetat sarvaṃ yogavibhāga kṛtvā sādhayanti”—Vrittikara (e) sārathi &c —sārathinā dvitīya or sārathirdvitīyo yasya tena | 4 अनुकूला—अनुगता कूलम् towards the shore, i e favourable 5 Reading—“anukūlo galahasta ” is proverbial ( laukikokti ) |

2.16.1

aho iti | 'aho' āścarye avyayam | 'dīptimato'pi' tejasā bhāsurasyāpi asya 'vapuṣaḥ' 'viśvasanīyatā' viśvāsayogyatā | asya bhāsuramapi vapuḥ viśvāsamutpādayati bhayaṃ naiva janayati ityarthaḥ | 'athavā' naitadāścaryam | 'upapannaṃ' yuktameva 'etadasmin ṛṣibhyaḥ' kaṇvādibhyaḥ [anyārthabhinnaśabdayogāt pañcamī] 'nātibhinne' anatibhinne ṛṣikalpe [ nañarthena naśabdena 'supsupā' iti samāsa ] 'rājani' duṣyante | adhveti | anvayaḥ—amunāpi sarvabhogye āśrame vasatiḥ adhyākrāntā | rakṣāyogāt ayamapi pratyahaṃ tapaḥ sañcinoti | vaśinaḥ asyāpi kevalaṃ rājapūrvaḥ puṇyaḥ muniriti śabdaḥ cāraṇadvandvagītaḥ muhuḥ dyāṃ spṛśati | vyākhyā—'amunā'rājñā 'api' ṛṣivat iva 'sarvaiḥ bhogye' vyavaharttavye 'āśrame' gṛhasthāśrame, ṛṣipakṣe tapovane, 'vasatiḥ' veśma gṛham [ "vasatī rātriveśmano " ityamara ! 'adhyākrāntā' adhikṛtā | 'rakṣārthoṃ' prajāpālane 'yogāt' vyāpārāt 'ayapi' ṛṣiriva 'pratyahaṃ tapa ' muhukta 'sañcinoti'arjayati 'vaśina ' lokeśasya ātma'śasya ca 'asyāpi' ṛṣiriva 'kevala rājan' iti śabda 'pūrvo' yasmāt tādṛśa 'puṇya' pavitra 'muniriti śabda' 'ākhyā 'cāraṇayo' baitālikayo devagāyanayorvā 'dvandvena' yugmena 'gīta' man 'muhu' bāra bāra 'dyā' svarga spṛśati' adhirohati | ṛṣirivāyamāśramavāsī tapaścaraṇaśīla | bhedastu ayaṃ rājapūrvako ṛṣi rājarṣi' ityetāvadeva | ato'ha bravīmi 'ṛṣibhyo nātibhinna rājani' iti |

2.16.2

rājeti | raivataka' iti dauvārikanāma | bāṇāsanena' dhanuṣā 'saha tam upasthāpaya' samīpamānaya 'iti' etat 'madvacanāt' maduktantaduktim avalambya (lyap lope karmaṇi pañcamī) 'sārathiṃ brūyātām' | kanviti | anvaya—pūrveṣām anukāriṇi tvayi ida yuktarūpama| pauravāḥ āpannābhayasatreṣu dīkṣitā khalu | vyākhyā—'pūrveṣā prācīnānā pauravāṇām anukāriṇi' anuvarttiṇi taccaritacāriṇi ityartha 'tvayi idam' tādṛśavacanakaraṇa 'yuktarūpam'atiśayena yuktam (praśaṃsāyā rūpap pratyaya) | kuta ityaha - 'pauravāḥ' tadvaive pūrve rājāna 'āpannānī vipannānāṃ bhītānāmiti yāvat ata 'abhaya' bhayābhāva tadeva 'satrāṇi' yāgā teṣu 'dīkṣitā khalu' dhṛtavratā eva | āraṇyakānām abhīṣṭāmiva pauravāṇā rājarṣīṇāmapi avaśyakarttavya satramasti, 'āpannābhayam' iti tasya satrasya nāma | tena hi bhītānāṃ bhayamapayacchati | tata pauravastva yata asmāka bhayanirāsārthaṃ yatase, susadṛśa' ta etat | gacchatāmiti | 'bhavantau puro gacchatāṃ' pūrvam āśrame pratinivarttatām | 'ahamapi anupadam' anvak bhavatām anugāmī bhūtvā ( "anvaganvakṣamanve'nupada' klībamavyayam" ityamara ) 'āgata eva' āśrama prāpta eva avilambita gacchāmi ityarthaḥ|

2.16.3

1. [a] sādhu anukaroti iti anu+kṛ+ṇini sādhukāriṇi karttari= अनुक़ारी one who follows well तस्मिन् । [b] इदम्—This ie kta karttari = āpannā the distressed bhayasya abhāva abhayam-Absence of 2. (a) pūrvasmin kāle iti pūrva + ṅi (smau) + asi svāthèṃ = purasa First pūrve is changed into pura by the rule “pūrvādharāvarāṇām asi pura adh avaścaiṣām || (d) anupadma—padasya paścāt after your foot-steps avyayī— anupadam | prāditat—| This gives us a viśeṣyaliṅga word and not an अव्यय like the former pradamamiti | 'prathamam' ita pūrva me kutūhala 'parivāheṇa' parito nirgamanena 'saha' jayatviti| ‘āgāmini caturthe divase putrapiṇḍa pālyate’ anena iti ‘putrapiṇḍa- pālano nāma' [ “karaṇādhikaraṇayośca” iti karaṇe lyuṭ] 'upavāso bhaviṣyati' | 'tatra' tasmin upavāse 'dīrghāyuṣā' āyuṣmatā bhavatā 'avaśyaṃ vayaṃ sambhāvayitavyāḥ' svopasthityā sammānayitavyā — iti devī rājamātā 'ājñāpayati' ādiśati [ 'putrapiṇḍapālanò nāma" (ta-, nyā, ma- )—'prayuktapāraṇo me" [ rā-, vi- ] ] || ita iti | 'ita' ekatra 'tapasvinā kāryyam' dṛṣṭivighnanivāraṇam, ita' anyata "gurujanasya' mātu 'ājñā' | 'iyamapi anatikramaṇīyam' anullaṅghanīyama | api ca ekasya karaṇe anyat akṛta syāt | 'atra' asmin ākule viṣaye 'pratividheya' pratividhānatvena anuṣṭheya 'kim' | kiṃ kṛtvā saṅkaṭamidaṃ tareyama |

2.16.4

viśaṅkuriti | yathā ita pūrva viśaṅku nāma rājā "adhoyāhi" iti indre ṇokta"ūrddha gaccha" iti viśvāmitre ṇa ca bhāṣita nādho na ca ūrddha gatvā madhye sthita, tathā tvamapi "antarā' madhye eva 'tiṣṭha' | tapovana mā yāhi, mā ca nagaram ityartha | [ 'antarā' [ ta, nya ]—"antarāle" [ rā-, vi- ] ||

2.17

satyamiti | 'satyaṃ' tatvata 'anākulaṃ' sthira 'ākulaṃ' asthira, 'bhūto'smi' jāto'smi | kṛtyayoriti| anvaya —kṛtyayo bhinnadeśatvāt me manaḥ, puraḥ śaile pratihataṃ srotovadda sroto yathā, dvedhībhavati| vyākhyā—‘kṛtya’ kārya ma [ “vibhāṣā kṛvṛṣo” iti kyap ]| ‘kṛtyayo kāryayo iṣṭavighnivāraṇamātṛsamāśvāsanarūpayo ‘bhinno deśo’ yayo tasmāt, bhinnasthāne karttavyatvāt [ hetau pañcamī ] ‘me mana’ ceta ‘pura’ agrata ‘śaile’ parvvate ‘pratihata prāptāghāta ‘srota’ pravāha vahati' yā sā srotovah’ nadī [ “kvip ca” iti kvipa ] tasyā ‘sroto yathā’ pravāha iva| dvirvibhāgaviśiṣṭa dvaidha [ adhikaraṇaviśāle dhamuñ svārthe ḍa | tato matvarthīyo'ṇ]| ahvaidha dvaidha sampadyamāna bhavati “dvaidhībhavati’ dvidhāvibhaktarūpa bhāva dhatta [ śaileṣu” (rā-, vi-)— “śaile” ( ta-, nyā-, ma- ] ||
vicintyeti | ‘vicintya’ dhvātvā, karttavyamavadhāryya ityarthaṃ āha—‘putra’ iti putra• rupeṇa ‘pratigṛhṇīta’ svīkṛta | ‘ata asmāta kāraṇāta| ‘aśan ita ’ aśmāt sthānāt ‘pratinivṛttya’ nagara gatvā ‘tapasvināṃ kāyyai vyapa’ vyāsakta ‘mātṛma’mana [svārthe aṇ] dasya tathāvidha ‘mām āvedita’ mayya vijñāpya tatrabhavatonā’ mātṛ [gaurave bahuvacanam] ‘putrasya kārya’ kṛtyam ‘anuṣṭhāta katuma arhati yogyo'bhavati| putravyānauyanma samprati putrakṛtya kuru|
1. (a) dvaidhī &c—dvayo sthānayo sthiti iti dvi+dhamuñ =dvaidham which is mātra and avyaya | dvaidham eva iti dvaidham+ḍa svārthe =dvaidhama in the neuter iti dvaidha+aṇ matvarthe =dvaidhama having two divisions Or dvi+dhamuñ= dvaidham divided into two dvādhikaraṇaka vandva| tadeva iti dvaidham+ḍa svārthe= (ii) mana and puraḥ pratihata śaile srota| In the both cases ( manam and
3 tapasvi &c. -tapasvināṃ kāyām | tasmin vyayam | saṅkapeti samāsaḥ | tādṛśaṃ mānasa yasya tam | bahu-|
neti | 'na khalu' (khanu praśne) 'māṃ rakṣobhā bhīru' bhayaśīla' 'rakṣobhīru' | sa eva rakṣobhīruka' [svāthe ka'] tadāviṣa gaṇayasi' sambhāvayasi |
kathamiti | bhavati' bhavadviṣaye etat' rakṣobhīrutvena gaṇanaṃ katha sambhāvyate' yujyate cintyate vā na kathamapi | iti parihāsokti. |
yatheti | 'rājña anuja' kanīyān bhrātā tena yathā yena vidhinā gantavya gantumucita tathā gacchāmi [ bhaviṣyatsamīpye laṭ ] | [ gacchāmi" (rā-, vi-) -"gamiṣyāmi" (ma-) ] ||
nanviti | nanu tapovanasya uparodhaḥ pīḍā pariharaṇīyaḥ akaraṇīya' 'iti,' haito 'sarvān anuyāyikān' anuyāyina 'tvayā eva saha prasthāpayāmi' preṣyāmi | anucarai rhatasta rājānuja iva gacchasi iti kiṃ vaktavyam ? teneti | 'tena hi' idānīm adhunā anena satkāreṇa yuvarāja' kumāra gavṛtto'smi |

2.19

capala iti | 'aya baṭu' māghavaṅgaḥ 'capalaḥ' vācālaḥ | 'kadācit' kadāpi 'asmāka prārthanāṃ' śakuntalābhilāṣam 'anta purebhya' anta purasthitābhyo devībhya [ tādrthyāt tācchadyāma | sampradāne caturthī ] 'kathayet' śaṃseta [ sambhāvanāyāṃ liṅ ] | 'bhavatu evam' īdṛśam 'ena' vidūṣaka 'vatsye' kathayiṣyāmi | evamuktā ena vañcayāmi | 'vayasya ṛṣīṇā yat gaurava' mahimā tasmāt heto aham 'āśrama gacchāmi | na khalu satyameva mama tāpasakanyāyām 'abhilāṣo vartate' | kveti | anvayaḥ-sakhe vaya kva, mṛgaśāvai samam edhita parokṣamanmatho jana kva -paśya | parihāsavijalpitaṃ vaca paramārthena na gṛhyatām | vyākhyā-'sakhe' vayasya mādhavya 'vaya' rājacakravarttina 'kva' kuva varttāmahe, 'mṛgaśāvai ' hariṇaśiśubhi 'sama' saha 'edhita ' pravṛddha 'parokṣa ' atīndriya 'manmatha kāmī yasya tathāvidha' aviditamadanavedano 'jana' śakuntalārūpā vyakti' kva' kuva vartate 'paśya' nipuṇa vibhāvaya [darśa nameva jñānamātram ] | vākyayormahadvattara kṛta prahvaya iti dvau kyaśabdau sūcayata | yadyeva kimida jalpita bhavatā ityāha-'parihāsena' kautukena 'vijalpita vividha 'vaca' paramārthe'na' satyena satyarūpeṇa 'na gṛhyatā' na nirṇīyatām | {"samamedhita" [rā- vi-, ma-] - "saha saṃvṛddhita" [ta, nyā|] | "vijalpita" [rā-, vi-, ma-] - "vipralambhita" [ta-, nyā-] ] ||
1 वटु-Literally is a Brahman boy Compare "वटुपरिषदं as in "nivāryatām āli kimapyayaṃ vaṭu " "ki re vaṭuritthadhicipasi" &c2 (a) ṛṣigauravāta-ṛṣiṣugauravam ṛṣigauravam regard for the sages 4 Reading—vikalpitama means viruddha kalpitam stated other-

Linked texts (2)