Abhijnanasakuntalam 2.12
Mitabhāṣiṇī 2.12
- Language
- Sanskrit
2.12
vidūṣeti | prathamadarśane etadeva paryāptam | dṛṣṭa eva iti dṛṣṭamātram' [ nityasamāso—mayūravya sakādi ] tasya, dṛṣṭamātra 'tava' na tu samyak sambhāṣitasya 'na khalu aṅkamārohati' | yadvā—parihāsoktiretat | 'dṛṣṭamātramasya tava aṅka' na khalu 'ārohati' ? iti kāku | darśanamātreṇa aṅkamārohatu itīva na bhavitavya pratibhāti | rājeti | 'mithaḥ' anyonya 'prasthāne puna' gamanakāle tu [punar iti bhede ] 'tatrabhavatyā' śakuntalayā 'śālīnatayāpi' lajjayā api lajjā tasyā yata kṛta tenāpi, 'kāmam' yatheṣṭaṃ 'bhāva' anurāga 'āviṣkṛta' sphuṭīkṛta | 'tathāhi'— , darbhaiti | anvaya – tanvī katicideva padāni gatvā akāṇḍe darbhāṅkureṇa caraṇa kṣata iti sthitā, drumāṇāṃśākhāsu asaktamapi valkala vimocayantī vivṛttavadanā ca āsīt | vyākhyā—'tanvo' kṛśāṅgī śakuntalā 'katicideva' na tu bahūni 'padāni gatvā cakāṇḍe' anavasare [ "kāṇḍamadyāvasare bāṇe" iti dharaṇi ] mithyaiva ityartha 'darbhesā' kuśena 'aṅkureṇa' sūcyā 'caraṇa kṣata' pādo viddha 'iti' evamuktvā 'sthitā' niścalā āsīt | 'drumāṇāṃ' vṛkṣāṇāṃ 'śākhāsu asaktamapi' aparalagnamapi 'valkala' lagnamitra vimocayantī' śākhāmukta kurvatī satī vivṛta' parāṅmukha madardumisukhamiti yāvata badana' . mukha yasyā tathāvidhā ca āsīt' jātā || bhūyo'pi māṃ draṣṭumicchantī labdhayā sakhībhya svīcchāmanāvedya yat vyājamācaritavanto tenāpi ca bhāva āviṣkṛta iti bhāva ||
3 (a) akāṇḍe--na kānda prakāṇḍa no occasion tasmin | (b) sthitā--sthā + kta katta ri stopped (c) kati-kim + ḍati | cit is an avyaya
vidūṣeti | tena hi' yadyevaṃ tarhi gṛhīta' sañcitaṃ pātheyaṃ' gantuḥ pathi sādhu sambu yena tādṛśo bhava' | śakuntalārūpāt sasyāt tvayā na nivarttitavya kintu tatpratinepathye iti—hanta' harṣe| siddhaṃ sambaddha phalaṃ prayojanaṃ yayo stayostathāsvaṃ' bhāvaśca | rājadarśanārthaṃ calitau santā gato na vā iti sandihānau na jñātaiti sutvā dṛṣṭau tāpasau evam ucatu |
garjiti | ('karṇaṃ dattvā' śrutvā, pāṭhe ) 'dhīrā' gambhīrā 'praśāntā' sthirāśca ye svarāḥ kaṇṭhadhvanayaḥ taiḥ upalakṣitau [ “itthambhūtalakṣaṇe” iti tṛtīyā ] tapasvibhirbhaviśavyam| yathā dhīrāḥ praśāntāśca kaṇṭhasvarāḥ śrūyante, tathā manye tāpasā vāgatā iti bhāvaḥ | jayatviti | ṛṣī cāmū kumārakau ceti ṛṣikumārakau tāpasayuvānau 'pratihārasya' dvārasya 'bhūmiṃ' deśam 'upasthitau' prāptau | teneti | 'tena hi' tata 'tau' 'avilambitaṃ' jhaṭiti yathā tathā 'praveśaya' | ita iti | 'bhavantau ita itaḥ' asyāṃ diśi upasarpa'tam atra rājā vāste |
1. dhīra &c - dhīra is deep Compare “prasathyamānārṇavadhīranādinam” | dhīrapraśāntasvaraṃ rūpavato is like jaṭābhistāpasa | Such voice, like matted locks, indicates tapasvī | Hence itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā | 2 pratihāra &c - pratihriyante rājasakāśaṃ nīyante janā yasmāt iti prati + hṛ + ghañ apādāne = pratihāra the gate tasya bhūmi | 3 avilambitam-vilambinaṃ vilambaḥ | bhāve kta | avidyamānaṃ vilambitaṃ yasmin karmaṇi tat yathā tathā | bahu--|
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit