Abhijnanasakuntalam 2.15
Mitabhāṣiṇī 2.15
- Language
- Sanskrit
2.15.1
gautameti| he 'gotama' kim aya sa prasiddha 'valabhida' indrasya 'sakhā' [“rājā'haḥsakhibhyaṣṭac” iti ṭac] duṣyanta iti kāku | darpati| atha kim iti svīkāroktiḥ | sa eva ityarthaḥ | teneti| anvayaḥ—tena hi nagaraparighaprāyubāhu ayameka udadhiśyāmasomāṃ kṛtsnāṃ dharitrīṃ bhunakti, daityaiḥ baddhavairā hi surā samitiṣu asya adhijye dhanuṣi pauruhūte vajre ca vijayamāśaṃsante, [ iti ] yat etat na citram| yadvā—surā samitiṣu pauruhūte vajre [ sati ] asya adhijye dhanuṣi vijayamāśaṃsante ca [ iti ] yat etat na citram| vyākhyā—'tena hi' yadi sākṣādiva pinākī ayameva duṣyantaḥ tadā 'nagara parigha' purārgalā iva 'prāṃśu' dṛḍhadīrghau vāhū bhujau yasya saḥ [ aya viśeṣaṇadvāreṇa hetūpanyāsa ] 'ayam eka, ekatna 'udadhiḥ' sāgara eva 'śyāmā' nīlā 'sīmā' yasya tām [ “ḍābubhābhyāmanyatarasyām” iti ḍāp | upasarjane hrasva | tataṣṭāp ] 'kṛtsnā' samagrā 'dharitrī' bhuva 'bhunakti' pālayati, 'daityai ' asurai, saha 'baddha' kṛta 'vaira' virodha yeṣāṃ tathāvidhā 'hi surā ' devā yato baddhavairāsta ityatha [ hi hetau ca ] 'samitiṣu' yuddheṣu dānavayuddheṣu 'asya' duṣyantasya 'adhijye' dattaguṇe 'dhanuṣi' puruhūtasya indrasya ida 'pauruhūtam' aindram | tasmin 'vajre ca vijayam' ariparābhavam 'āśa sante' sambhāvayanti vijayāśasā sthāpayanti ityatha iti 'yata etan na citra' na āścaryyam |
2.15.2
yadvā-‘surā' samitiṣu paurūhūte vajre sati taccamanādṛtya [ “ṣaṣṭhī cānādare” iti anādare bhāvalakṣaṇe saptamī ] 'asya adhijye dhanuṣi vijayamāśasante ca' [ atha bhunakti surā āśa'sante ca iti samuccaye cakāra ] ityādi prāgvat || sati eva vidhe daihautkarṣe sarvvametat sambhavati iti bhāva | | “samitiṣu surā ” [ ta-, nyā, vi-, ma- ]-“surayuvataya ” [ rā ] || “baddhavairā” [ rā , vi. - ] “maktavairā ( ta0, nyā-, ma ) ] || him. (d) bhunakti-guards "bhujo'navane"-bhuja will have cātmanepada pṛthivīpālaḥ pṛthivīmiva kevalām" in the sense 'to enjoy' (e) āśaṃsanteis cātmane padī | "śrāśaṃ satā bāṣpagati prahāryyai" has śaṃs with a different sambhaya yanti āsu iti sam + i + ktin, adhikaraṇe = samitayaḥ battles With dhanuṣi vijayamāśaṃsante, compare 'nidadhe vijayaśrāsa sī cāpe sītāñca lakṣmaṇe'-Raghu 5. Reading (a) समितिषु सुरा seems better than सुरयुवतय try-surā daityairbaddhavairā is perfectly natural surayuvatayodaityastrībhirbaddhavairā surd as surā daityastrībhirbaddhavairā | vairācaraṇa is not a feminine charac-
2.15.3
ubhāviti 0 'upa' samīpaṃ gatvā 'upagamya' | vinagrasveti [ "viparādho je " ityātmanepadam ] | ubhauti | 'bhavantau abhivādaye' namāmi | ubhauti | bhavate svasti' maṅgala bhavatu [ "nama svasti-" iti caturthī ] | phalaiti | riktahastena rājadarśana niṣiddham iti phalāni gṛhītvā āgatau tau tāni rājña 'upaharata' prayacchata | rājeti | ['praṇāmena' praṇatyā saha 'parigṛhya' phalāni svīkṛtya āha ] || ājñāmiti 'ājñāṃ' nideśa śrotum 'icchāmi' kṛtvā bhavantau toṣayāmi nūnam ["ājñāmicchāmi" [ vi, ma-]-"ājñāpayitumicchāmi" [ rā ] ] ||
2.15.4
vidita iti| iha tiṣṭhatīti 'ihastha', atra sthita 'bhavān' āśrame sīdanti iti 'āśramasada.' tapovanavāsina. ("sutsūrdviṣa. -" iti kvip ) teṣā 'vidita' jñātaḥ [ varttamāne kta | "ktasya ca varttamāne" iti anukte karttari ṣaṣṭhī ] | bhavān atra sthita, iti munayo jānanti 'tena' hetunā 'te bhavanta prārthayante' - | taveti | 'tavabhavato' mānyasya 'maharṣe' kaṇvasya' mannidhireva 'sānnidhyam' samīpopasthiti | "asānnidhyāt' dūravyavasthānāt ( hetau pañcamī) 'rakṣāṃsi na iṣṭe yāgasya vighnam cahatpādayanti' janayanti | 'tat' tasmāt 'katipaya|' kā api anirddiṣṭasakhyā (katipayaśabda anirddiṣṭama khyārtha vyutpanna prātipadikam) 'rātro,' (ac samāsānta | atyantasayoge dvitīyā) 'sārathidvitīyena' sārathimahāyena 'bhavatā āśrama' kaṇvasya anupasthitau adhunā 'amanātha' anāthaka bhavadupasthityā 'manātha' kriyatāma 'iti prārthayante | vidūrṣoti | 'apahāsya' anye amṛtam ullaṅghya āh | eṣeti | 'eṣā abhyarthanā' tapovanavāminā prāthanā 'idānīm' asmin avamare me 'anuṅkūlā' mapakṣā, āśramapraveśadāyinī | [ "eṣā idānīṃ me anukūlā abhyarthanā" ( ga-, vi-, ma )- 'eṣa idānīṃ bhavatī'nukūlo balahasta" ( ta-, vyā- )] ||
2.15.5
There तय stands for तयप् ie. तयप् प्रत्ययान्त words So तय includes katipaya if katipaya is tayap pratyayānta, and then katipaya needs taken as sakhyā | "aniyatasakhyāvācino cet sakhyākāryya syāt tarhi bahugaṇayoreva"-Jınendra Bhikshu "bhūryyādīnā nivṛttyatha sakhyāsajñā vidhīyate"-Vrittıkara, 'katipayaśabdā na sakhyā"-Ibıd Hence katipayā rātraya samāhṛtā iti katipayarātri + aca samāsānta = katipayarātra in the masculine by the rule 'rātrāhrāhā pusi" | "sakhyāpūrvva rātra klībam" attached by yogavibhāga from the rule "aca pratyanvavapūrvāt sāmaloma" and not by "aha'sarvva kadeśasa khyātapuṇyāccarātre | Prof Gajendrgadkar adopts these details except he prefers कतिपया रात्रय यस्मिन् स Comp "सायन्तन सवनकर्मणि" (Act III) Hence the compound katipayā rātraya' samāhatā must make a dvigu of katipayā and rātraya. daśakokilam | In a tatpuruṣa the rule "taddhitārthottarapadasamāhāre ca" does not mean sakhyā eva samasyate samāhāre but sakhyā samasyatesamāhāre eva | singular “anyatrāpi ca dṛśyate • dīrghasatra samārāva abhāva | tadetat sarvaṃ yogavibhāga kṛtvā sādhayanti”—Vrittikara (e) sārathi &c —sārathinā dvitīya or sārathirdvitīyo yasya tena | 4 अनुकूला—अनुगता कूलम् towards the shore, i e favourable 5 Reading—“anukūlo galahasta ” is proverbial ( laukikokti ) |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit