Abhijnanasakuntalam 2.16
Mitabhāṣiṇī 2.16
- Language
- Sanskrit
2.16.1
aho iti | 'aho' āścarye avyayam | 'dīptimato'pi' tejasā bhāsurasyāpi asya 'vapuṣaḥ' 'viśvasanīyatā' viśvāsayogyatā | asya bhāsuramapi vapuḥ viśvāsamutpādayati bhayaṃ naiva janayati ityarthaḥ | 'athavā' naitadāścaryam | 'upapannaṃ' yuktameva 'etadasmin ṛṣibhyaḥ' kaṇvādibhyaḥ [anyārthabhinnaśabdayogāt pañcamī] 'nātibhinne' anatibhinne ṛṣikalpe [ nañarthena naśabdena 'supsupā' iti samāsa ] 'rājani' duṣyante | adhveti | anvayaḥ—amunāpi sarvabhogye āśrame vasatiḥ adhyākrāntā | rakṣāyogāt ayamapi pratyahaṃ tapaḥ sañcinoti | vaśinaḥ asyāpi kevalaṃ rājapūrvaḥ puṇyaḥ muniriti śabdaḥ cāraṇadvandvagītaḥ muhuḥ dyāṃ spṛśati | vyākhyā—'amunā'rājñā 'api' ṛṣivat iva 'sarvaiḥ bhogye' vyavaharttavye 'āśrame' gṛhasthāśrame, ṛṣipakṣe tapovane, 'vasatiḥ' veśma gṛham [ "vasatī rātriveśmano " ityamara ! 'adhyākrāntā' adhikṛtā | 'rakṣārthoṃ' prajāpālane 'yogāt' vyāpārāt 'ayapi' ṛṣiriva 'pratyahaṃ tapa ' muhukta 'sañcinoti'arjayati 'vaśina ' lokeśasya ātma'śasya ca 'asyāpi' ṛṣiriva 'kevala rājan' iti śabda 'pūrvo' yasmāt tādṛśa 'puṇya' pavitra 'muniriti śabda' 'ākhyā 'cāraṇayo' baitālikayo devagāyanayorvā 'dvandvena' yugmena 'gīta' man 'muhu' bāra bāra 'dyā' svarga spṛśati' adhirohati | ṛṣirivāyamāśramavāsī tapaścaraṇaśīla | bhedastu ayaṃ rājapūrvako ṛṣi rājarṣi' ityetāvadeva | ato'ha bravīmi 'ṛṣibhyo nātibhinna rājani' iti |
2.16.2
rājeti | raivataka' iti dauvārikanāma | bāṇāsanena' dhanuṣā 'saha tam upasthāpaya' samīpamānaya 'iti' etat 'madvacanāt' maduktantaduktim avalambya (lyap lope karmaṇi pañcamī) 'sārathiṃ brūyātām' | kanviti | anvaya—pūrveṣām anukāriṇi tvayi ida yuktarūpama| pauravāḥ āpannābhayasatreṣu dīkṣitā khalu | vyākhyā—'pūrveṣā prācīnānā pauravāṇām anukāriṇi' anuvarttiṇi taccaritacāriṇi ityartha 'tvayi idam' tādṛśavacanakaraṇa 'yuktarūpam'atiśayena yuktam (praśaṃsāyā rūpap pratyaya) | kuta ityaha - 'pauravāḥ' tadvaive pūrve rājāna 'āpannānī vipannānāṃ bhītānāmiti yāvat ata 'abhaya' bhayābhāva tadeva 'satrāṇi' yāgā teṣu 'dīkṣitā khalu' dhṛtavratā eva | āraṇyakānām abhīṣṭāmiva pauravāṇā rājarṣīṇāmapi avaśyakarttavya satramasti, 'āpannābhayam' iti tasya satrasya nāma | tena hi bhītānāṃ bhayamapayacchati | tata pauravastva yata asmāka bhayanirāsārthaṃ yatase, susadṛśa' ta etat | gacchatāmiti | 'bhavantau puro gacchatāṃ' pūrvam āśrame pratinivarttatām | 'ahamapi anupadam' anvak bhavatām anugāmī bhūtvā ( "anvaganvakṣamanve'nupada' klībamavyayam" ityamara ) 'āgata eva' āśrama prāpta eva avilambita gacchāmi ityarthaḥ|
2.16.3
1. [a] sādhu anukaroti iti anu+kṛ+ṇini sādhukāriṇi karttari= अनुक़ारी one who follows well तस्मिन् । [b] इदम्—This ie kta karttari = āpannā the distressed bhayasya abhāva abhayam-Absence of 2. (a) pūrvasmin kāle iti pūrva + ṅi (smau) + asi svāthèṃ = purasa First pūrve is changed into pura by the rule “pūrvādharāvarāṇām asi pura adh avaścaiṣām || (d) anupadma—padasya paścāt after your foot-steps avyayī— anupadam | prāditat—| This gives us a viśeṣyaliṅga word and not an अव्यय like the former pradamamiti | 'prathamam' ita pūrva me kutūhala 'parivāheṇa' parito nirgamanena 'saha' jayatviti| ‘āgāmini caturthe divase putrapiṇḍa pālyate’ anena iti ‘putrapiṇḍa- pālano nāma' [ “karaṇādhikaraṇayośca” iti karaṇe lyuṭ] 'upavāso bhaviṣyati' | 'tatra' tasmin upavāse 'dīrghāyuṣā' āyuṣmatā bhavatā 'avaśyaṃ vayaṃ sambhāvayitavyāḥ' svopasthityā sammānayitavyā — iti devī rājamātā 'ājñāpayati' ādiśati [ 'putrapiṇḍapālanò nāma" (ta-, nyā, ma- )—'prayuktapāraṇo me" [ rā-, vi- ] ] || ita iti | 'ita' ekatra 'tapasvinā kāryyam' dṛṣṭivighnanivāraṇam, ita' anyata "gurujanasya' mātu 'ājñā' | 'iyamapi anatikramaṇīyam' anullaṅghanīyama | api ca ekasya karaṇe anyat akṛta syāt | 'atra' asmin ākule viṣaye 'pratividheya' pratividhānatvena anuṣṭheya 'kim' | kiṃ kṛtvā saṅkaṭamidaṃ tareyama |
2.16.4
viśaṅkuriti | yathā ita pūrva viśaṅku nāma rājā "adhoyāhi" iti indre ṇokta"ūrddha gaccha" iti viśvāmitre ṇa ca bhāṣita nādho na ca ūrddha gatvā madhye sthita, tathā tvamapi "antarā' madhye eva 'tiṣṭha' | tapovana mā yāhi, mā ca nagaram ityartha | [ 'antarā' [ ta, nya ]—"antarāle" [ rā-, vi- ] ||
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit