Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 2.17

Mitabhāṣiṇī 2.17

Language
Sanskrit

2.17

satyamiti | 'satyaṃ' tatvata 'anākulaṃ' sthira 'ākulaṃ' asthira, 'bhūto'smi' jāto'smi | kṛtyayoriti| anvaya —kṛtyayo bhinnadeśatvāt me manaḥ, puraḥ śaile pratihataṃ srotovadda sroto yathā, dvedhībhavati| vyākhyā—‘kṛtya’ kārya ma [ “vibhāṣā kṛvṛṣo” iti kyap ]| ‘kṛtyayo kāryayo iṣṭavighnivāraṇamātṛsamāśvāsanarūpayo ‘bhinno deśo’ yayo tasmāt, bhinnasthāne karttavyatvāt [ hetau pañcamī ] ‘me mana’ ceta ‘pura’ agrata ‘śaile’ parvvate ‘pratihata prāptāghāta ‘srota’ pravāha vahati' yā sā srotovah’ nadī [ “kvip ca” iti kvipa ] tasyā ‘sroto yathā’ pravāha iva| dvirvibhāgaviśiṣṭa dvaidha [ adhikaraṇaviśāle dhamuñ svārthe ḍa | tato matvarthīyo'ṇ]| ahvaidha dvaidha sampadyamāna bhavati “dvaidhībhavati’ dvidhāvibhaktarūpa bhāva dhatta [ śaileṣu” (rā-, vi-)— “śaile” ( ta-, nyā-, ma- ] ||
vicintyeti | ‘vicintya’ dhvātvā, karttavyamavadhāryya ityarthaṃ āha—‘putra’ iti putra• rupeṇa ‘pratigṛhṇīta’ svīkṛta | ‘ata asmāta kāraṇāta| ‘aśan ita ’ aśmāt sthānāt ‘pratinivṛttya’ nagara gatvā ‘tapasvināṃ kāyyai vyapa’ vyāsakta ‘mātṛma’mana [svārthe aṇ] dasya tathāvidha ‘mām āvedita’ mayya vijñāpya tatrabhavatonā’ mātṛ [gaurave bahuvacanam] ‘putrasya kārya’ kṛtyam ‘anuṣṭhāta katuma arhati yogyo'bhavati| putravyānauyanma samprati putrakṛtya kuru|
1. (a) dvaidhī &c—dvayo sthānayo sthiti iti dvi+dhamuñ =dvaidham which is mātra and avyaya | dvaidham eva iti dvaidham+ḍa svārthe =dvaidhama in the neuter iti dvaidha+aṇ matvarthe =dvaidhama having two divisions Or dvi+dhamuñ= dvaidham divided into two dvādhikaraṇaka vandva| tadeva iti dvaidham+ḍa svārthe= (ii) mana and puraḥ pratihata śaile srota| In the both cases ( manam and
3 tapasvi &c. -tapasvināṃ kāyām | tasmin vyayam | saṅkapeti samāsaḥ | tādṛśaṃ mānasa yasya tam | bahu-|
neti | 'na khalu' (khanu praśne) 'māṃ rakṣobhā bhīru' bhayaśīla' 'rakṣobhīru' | sa eva rakṣobhīruka' [svāthe ka'] tadāviṣa gaṇayasi' sambhāvayasi |
kathamiti | bhavati' bhavadviṣaye etat' rakṣobhīrutvena gaṇanaṃ katha sambhāvyate' yujyate cintyate vā na kathamapi | iti parihāsokti. |
yatheti | 'rājña anuja' kanīyān bhrātā tena yathā yena vidhinā gantavya gantumucita tathā gacchāmi [ bhaviṣyatsamīpye laṭ ] | [ gacchāmi" (rā-, vi-) -"gamiṣyāmi" (ma-) ] ||
nanviti | nanu tapovanasya uparodhaḥ pīḍā pariharaṇīyaḥ akaraṇīya' 'iti,' haito 'sarvān anuyāyikān' anuyāyina 'tvayā eva saha prasthāpayāmi' preṣyāmi | anucarai rhatasta rājānuja iva gacchasi iti kiṃ vaktavyam ? teneti | 'tena hi' idānīm adhunā anena satkāreṇa yuvarāja' kumāra gavṛtto'smi |

Linked texts (1)