Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 2.2

Mitabhāṣiṇī 2.2

Language
Sanskrit

2.2.1

snigdhamiti| anvayaḥ—anyato'pi nayane prerayantyā tayā snigdhaṃ vīkṣitam (iti) yata, nitambayo gurutayā vilāsādiva mandaṃ jātaṃ ( iti ) ca yat, mā gā ityāparuddhayā sā sakhī sāsūyam uktā (iti) api yat, tat sarva matparāyaṇa kila | aho kāmī svatāṃ paśyati| vyākhyā—viḍambanāmeva prapañcayati | 'anyato'pi' matta anyasmin api vastuni 'nayane prerayantyā' pātayantyā 'tayā' śakuntalayā 'snigdhaṃ sundha vīkṣita' dṛṣṭam iti 'yat' prakṛtyā snigdha tasya yat vīkṣaṇam ityartha—'nitambayo gurutayā' durvahatvāt ityarthaṃ [hetau 3yā] 'vilāsādiva' bhāvavyañjakaceṣṭayā iva [hetau, lyablope vā 5mī ] 'manda' dhīra 'yāta' calitam iti ca yat, 'mā gā' mā yāhi asmāt sthānāt 'iti' anena prakāreṇa 'uparuddhayā' nivāritayā śakuntalayā 'sā sakhī' priyaṃvadā 'sāsūya' sakopam 'uktā' "kiṃ nimittam" iti doṣāviṣkārapūrvakaṃ kathitā, iti 'api yat,' 'tat sarvaṃ matparāyaṇa kila, madāśrita' māmeva viṣayīkṛtya kṛtama, iti na sadṛdhe ityalokaṃ vā [kila ityarucau | "vārttāyāmaharucau kila" ityamaraḥ | anīke ca kila] | 'aho' āścarya 'kāmī' kāmopahatacitto jana 'svatām' ātmīyatāṃ svaviṣayatām ["svo jñātāvātmani svaṃ triṣvātmīye sve'striyāṃ dhana" ityamara ] 'paśyati' | snigdhavīkṣaṇa mandagamanañca svabhāva | sakhyāmapi pratikūlācaraṇāt paruṣabhāṣaṇam | atra kutrāpi nāha kāraṇam | ahantu manye matkṛte eva etat sarvam | dhik svārthacintā kāminām || [ "prerayantyā" ( ta-, nyā-, ma- ]—"preṣayantyā" [ rā-, vi- ] || "kāmī svatāṃ" [ rā-, vi-, ma- ]—"kāma svatāṃ" [ ta, nya ] ] ||

2.2.2

vidūṣeti | [ 'tathā' tadvat daṇḍakāṣṭhamavalambya 'sthita eva' ] hastau ca pādau ca 'hastapāda' karacaraṇam [prāṇyaṅgatvāt ekavacana napuṃsakatā ca] 'na prasarati' na karmaṇi pravarttate | bhavanta dṛṣṭvā ācāraprāptam upasarpaṇa dakṣiṇahastamudyamya ca āśīrvacana mayā kartuṃ na śakyate | ato 'vāṅmātreṇa' vacasā eva' jāpyase' jaya nīyase 'jayatu jayatu bhavān' grīkta varttatām [ bhavāyamaṅkarma ko jayi ] | 1 (a) snigdham—snih+kta karttari varttamāne soft Qualifies vīkṣaṇakriyā| vilokti referred to in"kṛta iva mugdharvilokitopadeśa "-Infra (d)anyata —anyasyā diśi or anyasmin vastuni iti anya+hi (ṅasī) +tasi svārthe | ComIpre ita in "prayuktamapyastramito vṛthā syāt"| anyatra - adhi ṅasī| (c) prerayantyā —pra+īr+ṇic+śatṛ striyām = prerayantī casting tayā| There is little —asūya +yak kaṇḍādi a bhāve striyām = asūyā spite, "paradoṣāviṣkaraṇamaसूया"। रुषा सह। Qualifies उक्ता। मा गा etc refers to Prıyamvada's "halā na te yuktaṃ gantum" - and Sakuntala's "kā tvaṃ visṛṣṭavāsya roddhavyasya vā"-Act I (e) gā - "māṅiluṅ" iti bhaviṣyati lṛṅ| "iṇo gā luṅi" iti gādeśa ; "na māḍyoge" iti aḍāgamaniṣedha | (f) kila—This is sarasmin vā iti aya + lyuṭa karaṇe adhikaraṇe vā = ayanam track, pathyā resort āśraya | para pradhānam ekama ityartha ayane parāyaṇam (?) the sole subject karmadhā-| aha parāyaṇa yasya of which I am the subject (h) kāmī mattāṃ paśyati is a paraphrase of ātnābhiprāyasambhāvineṣṭajanacittavṛtti prārthayitā|

2.2.3

2 (a) vāgeva iti vāṅmāvam speech only, mayūravya sakādi| nityasamāsa | tena | "mātra kātsnrtsye'vadhāraṇe"| Here avadhāraṇe| b jāpyate-ji+ṇic +laṭū se karmaṇi| ji becomes jñā when ṇic follows by "kroṅ jīnoṃṇau", utkarṣaprāpti and is akarma ka | "jayiryathābhibhavajñorāśī rye'smāvakarma ka utkarṣaṃ prāptirāśyośca itine'rthe sakarmaka ||" rājeti| 'aya' gātrāṇām 'upaghāta' staśca 'kuta' kasmāta prāpyata | vidūṣeti | 'svayama' ātmanā 'akṣi' kasyāpi janasya cakṣu 'ākulīkṛtya' aṅgalyādinā janābila kṛtvā 'aśruṇa kāraṇa' hetu kila pṛcchasi kasmāta pṛcchasi ? athe te praśno na me rocate [ kila ityarucau ]| rājeti | 'na avagacchāmi' na budhyate mayā | vidūṣeti | vetasa ' jalalatābheda 'kubjasya, bhugnapṛṣṭhasya janasya līlāṃ' ceṣṭā 'viḍambayati' anukaroti 'yat tata kim adhyana ' vetasasyaiva 'prabhāveṇa' mahinā 'nanu' uta 'nadīvegasya' srotasa ? vārdhape nanu | atra pañcameka prastūtya tadvākṣepakī dvitīyaḥ prastuta. [ "nanvākṣepe paripraśne" iti haima || "nanu" [ rā-, vi-, ma- ] - "athavā" [ ta-, nyā- ] ]|| to force', cp. "ātmā sacita suddhairttimāśritya vaitasīm"-Raghu IV. (b) prabhāveṇa-bhavanam bhāva | ghañ bhāve| prakṛṣṭo bhāva prāditata- | tena | Here ca"| The na is vibhaktistha , thus prabhāvena or prabhāveṇa | But the Vrittikara allows only प्रभावेन। (c) Reading ननु implies आक्षेप disappHence I prefer ननु ।

2.2.4

rājeti | 'tava' tasmin kuñjarīlāviḍambane 'nadīvega' srota 'kāraṇam' [kāraṇamiti nitya klīve ] | vidūṣeti | 'mama api' sambandhe 'bhavān' kāraṇam | rājeti | 'kathamiva' aṣṭakāraṇam ? vidūṣeti | pratyaha prakṛtibhi melanādīni rājña kāryāṇi tāni 'ujjhitvā' tyaktvā 'tvayā etādṛśe bhayāvahe 'vākule' saṅkalāvanthe 'pradeśe evam' īdṛśa 'vanacaravṛttinā bhavitavya' vanacareṇa iva vartitavyam vanyavṛttiste īdṛśī sañjātā ityartha 'yat matya pratyaha' pratidina 'śvāpadānāṃ' vyālamṛgāṇāṃ 'samutsāraṇe vidrāvaṇe sañcobhitā 'sañcālitā 'sandhivandhā pratyaṅgagranthaya yeṣāṃ tādṛśāṇā 'mama gātrāṇām anīśa ' aprabhu sahasto'smi' gātrasañcālane nāṣṭa samartha | 'tat' tasmāt 'me' mama sambandhe 'prasīda' prasanno bhava, 'ekam' ekamātram 'aha api' ekam dinam [ “rājāda sakhibhyaṣṭac" iti ṭac | atyantasayoge dvitīyā | ] viśramyatāṃ' mṛgayāyā viramya viśrāntirlabhyatāṃ bhavatā | tena mamāpi viśrama syāt [ "yat prasīda me ekāṅgamapi tāvat viśramyatām' [ta, vyā-]— ‘tat prasādayiṣyāmi visṛṣṭa mām ekāhamapi tāvat viśramitum' [rā-, vi-, ma-] ] ||

2.2.5

ṭac samāsānta | pratyahe is also allowable by the rule "ṛkpūrabdhūtoraṃneuter, takes टच् optionally, Hence प्रत्यह is another form. (e) Varttika "śuno dantadaṃ ṣṭrākarṇakundavarāhapucchapadeṣu" | śvāpadāni iva padāni eṣāṃ etc - sam + kṣubh + ṇic + kta karmaṇi = saṃkṣobhitā thoroughly shaken. 3. (a) īṣṭe iti īśa+ac (karttari) or ka karttari = īśa lord na īśa | (b) ekam ahaḥ iti ekāha one day ṭac samāsānta (see Tika) | "rātrāhnāhā puṃ si" iti puṃ stvam | tam | "ahno'hna etebhya" iti ahnādeśe prāpte "ṭārumaikāñcāva" iti pratiṣedha | vi+ śrama+loṭ tāma bhāve = viśramyatāma |

Linked texts (1)