Abhijnanasakuntalam 2.3
Mitabhāṣiṇī 2.3
- Language
- Sanskrit
2.3
rājeti | 'aya' vidūṣaka 'ca eva' mṛgayāvaiklavyaṃ vijñāpayan 'āha' bhāṣate | 'mamāpi cetaḥ' citta 'kāśyapasya' kaṇvasya 'sutāṃ' śakuntalām 'anusmṛtya' dhyāyat mṛgayāyāṃ
viṣaye 'viplava' vimukhaṃ' jātam | 'kutaḥ' iti cet śṛṇu-neti | anvayaḥ-adhijyam āhitasāyakam idaṃ dhanu mṛgeṣu namayituṃ na śaknomi, taiḥ priyāyāḥ sahavasatim upetya mugdhavilokitāpadeśaḥ kṛta iva | vyākhyā-'adhigatā jyā' maurvī yena tādṛśam, āropitamaurvīkam 'āhita' saṃyojitaḥ 'sāyaka' bāṇaḥ yasmin tat idaṃ madīyaṃ 'dhanuḥ mṛgeṣu' hariṇeṣu 'namayitum' ākraṣṭuṃ 'na śaktaḥ' samarthaḥ 'asmi' bhavāmi | kintveteṣu mṛgeṣu evamaṃsāmarthyasya ityāha - 'taiḥ, mṛgaiḥ priyāyāḥ' kāntāyāḥ śakuntalāyāḥ 'sahavasati' sahavāsam 'upetya' labdhvā sahavāsarūpaṃ dānaṃ gṛhītvā 'mugdhāni' madhurasaralāni yāni 'vilokitāni' avalokanāni [napuṃsake bhāve ktaḥ] teṣu 'upadeśaḥ śikṣā 'kṛta iva' mugdhavalokanaśikṣaṇarūpaṃ pratidānaṃ dattabhiva | ye priyāyā upadeṣṭāraḥ teṣu kathaṃ bāṇaḥ pātyatām | ["asmi śakta" [rā-, vi, ma-]-"utsahiṣye" [ta- kā ] | "mugdhavilokitāpadeśaḥ" ( rā-, vi-, ma- ) - "locanakāntisaṃvibhāgaḥ" (ta-, kā- ) ] ||
vidūṣeti | 'atrabhavān' pūjya [iti prāga vyākhyātam], 'kimapi' vastu 'hṛdaye kṛtvā' manasi dhyātvā 'mantrayate' jalpati | etat 'mayā araṇye ruditam' mama āraṇya rodanam 'āsīt' araṇye rodanamiva niṣphalaṃ me vaco jātam [ "araṇyo ruditam" iti lokokti ] | anyāsaktona bhavatā maduktaṃ na śrutameva | [ "araṇyo mayā ruditamāsīt" [ rā0, vi-, ma- ]—"araṇye khalu mayā ruditam" ( ta, nyā ) ] || rājeti | 'anyat' aparaṃ kiṃ manyase ? 'suhṛdo bhavato' vākyaṃ' me anatikramaṇīyam alaṅghyam 'iti' hetoḥ 'sthito'smi' mṛgayāgamanāt virato'smi | rājeti | avaśiṣyate iti 'avaśeṣa' avaśiṣṭa vastu | tena saha 'sāvaśeṣam' asamāptam | 'me vaca sāvaśeṣam' uktādanyat anuktamapyasti tacca śṛṇu iti bhāva | vidūṣeti | avahito'smi 'bhavān ājñāpayatu' ādiśyatāṃ yat śrotavya mayā |
rājeti | 'viśrāntena' vinītaśrameṇa 'bhavatā mamāpi ekasmin' kasmiṃścit 'aviṣādāne' āyāsaṃ śramaṃ śakin tathāvidhe sukare 'karmaṇi' saha ayane gacchati iti 'sahāya' ' saciva tena 'bhavitavyam' || yathā ahambhavataḥ pramādanayarūpakarmaṇi te sahāyo bhūtastathā tvamapi kasmiṃścit karmaṇi mama sahāyo bhūyāḥ, tava te kleśo na bhaviṣyati ityarthaḥ | vidūṣeti | 'modakān laḍdukānāṃ 'khādana' bhakṣaṇa, tadākhyā krīḍā 'modakakhādikā [ krauḍa'yāṃ ṇvalstriyām ] tasyā 'kiṃ' sahāyamicchasi ? 'nena hi' tadā 'tu ayaṃ' madrūpī jana sugṛhītaḥ muṣṭhu cintitaḥ | "anāyāse karmaṇi" iti bhavatā ucyate, kintu krīḍāṃ vinā sarvatra kleśaḥ | krīḍāsvapi laḍukabhakṣaṇam atīva sukaram yadi tatra sahāyamicchasi, mato yogyatara sahāyo na labhya iti bhāvaḥ | rājeti | 'yatna' yasmin karmaṇi saha 'vakṣyāmi' tatra tva sahāyo bhūyā 'kaḥ atna karma' bho kaḥ' ava dvāri tiṣṭhati ? iti dauvārikam āhvayati [vākyabhedārthe koṣmābhāvātra katkādiḥ ] | praviśyeti | āhvānaṃ śrutvā 'praviśya' dvāri niyukta dauvārika ["tatra niyuktaḥ" iti ṭhak ] praṇamya' abhivādya āha-'bharttā' svāmi 'ājñāpayatu' ādiśatu dāsyate, mayā |
guṇā eva jātā na sute doṣā [ 'guṇādyaiva" [ ta-, vyā,-"guṇa eva" [ rā, vi ma ) ] tāneva guṇān cāha 'tathāhi' iti | ana iti | anvayaḥ-giricaraḥ nāga iva, devaḥ, anavaratadhanurjyāsphālanakrūrapūrva, ravikiraṇasahiṣṇu, kleśaleśe abhinnam, apacitamapi vyāyatatvāt calakṣyaṃ, prāṇasāraṃ gātra vibharti | vyākhyā-girau' parvate carati viharatīti giricaraḥ' [ "careṣṭa" iti ṭa] parvatavihārī nāga iva' gaja iva deva' svāmī anavarataṃ' nirantara dhanurjyādā' dhanusayuktasya guṇasya āsphālanena' cākarṣaṇena krūra' kaṭhinaṃ pūrvakāyo yasya tādṛśam ravikiraṇa" saurakara sahiṣṇu sahanaśīlam ( "na loka-"iti kārakaṣaṣṭhīniṣedhaḥ ] kleśasya damakhedasya leśa gandhenāpi abhinnam aspṛṣṭam apacita karkaśavihārāt ebhirdine kṣīṇam api vyāyatatvāt viśālatvāt alakṣya kṣīṇatvena apratīyamāna prāṇasya' balasya [ "prāṇo'nile bale" iti haima ] sāra' sthirāṃśamiva [sāro bale sthirāṃśe ca" ityamara ] gātra śarīraṃ vibharti dhārayati || ["krūrapūrvam" [ rā vi ma ]-"krūrakarmā" [ ta vyā ] || 'sahiṣṇu' [ rā vi ma ] - sahiṣṇu" [ tā vyā ] || kleśa [ ma ] - kheda" [ rā ta vinyā ] || abhinnam ' rā vi ma - "abhinna " (ta vyā) || upetyeti | upetya' samīpa gatvā cāha-svāmījayatu jayena yujyatām | gṛhītā' nirūpitā śvāpadā' vyālamra gā yasmin tadvidha jātam araṇyam | kutra kaścita vyāghra asti kutra vā hūka iti sarva masmābhi parijñātam | tat gacchatu' vanam anavagāhamāna evaiva dero 'ki' kimartham avasthīyate' dehena ? jhaṭiti tatra tān vyāpādayatu svāmī | 1. (a) ājñā &c - brū or vaca + lyuṭa bhāve = vacanam speaking, uttering आज्ञायाः वचनम् uttering the command उन्नत कण्ठ यस्य anxiety. Hence उत्कण्ठ. means anxious, eager, (b) इत - इदम् + ङि (thmo) + sādhye' tasi this way. as a guṇa deriveable from mṛgayā| Thus 'paricayaṃ calalakṣyanipātane bhayakrodhayościttanibodhanam| śramajayāt praguṇāma caroramīvatukarmaguṇaiḥ sacivairitī|' Thus-"tasya karkaśavihārasambhravaṃ svedanānanamavijajjvalam| acacāta bahudhāraśīkaro bhinnapallavapuṭo vanānilaḥ' etc (D) vyāyatatvāt-vi+ā+yama +kta karttari=vyāyata fast, vistīrṇa vyāyata ityarthaḥ| tasya bhāvastattvāt| hetau Hence, व्यायतत्वात् (through hugeness) लक्ष्यम् not noticeable. (e) lakṣyam-lakṣa+ṇica+yata karmaṇi lakṣyama noticeable na lakṣyam not (f) prāṇasāram = Raghava explains prāṇo balameva sāra sthirośo yatra tat śvāpadanukṛtasāraṇai -Ante pp 207
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit