Abhijnanasakuntalam 2.5
Mitabhāṣiṇī 2.5
- Language
- Sanskrit
2.5
rājeti | 'mṛgayām apavadantam' nindituṃ śīlamasya bhīrutvāt iti 'mṛgayāpavādī ārkheiṭanindaka, tena mādhavyena' tannāmnā vidūṣakena 'manda' hone 'utsāha' āgraho yasya tathāvidha ākhyānena 'kṛto'smi' ato'bravīt |
seneti | ( 'janāntikam' rājñā aśrutaṃ yathā tathā mādhavya prati āha ) 'sthira' acala 'pratipakṣī' bādho yasya tādṛśo 'bhava' | 'cittasya' cetaso 'vṛtti' vyāpāra banda mityartha 'anuvartiṣye' anusariṣyāmi| yadaha mūgayā sīṣyāmi tat svāminastuṣṭaye, na hisvamatena | tat tva dṛḍha bādhasva yena bhartā maḍhukta na karotyeva | 'eṣa vaidheya' mūrkho mādhavya 'pralapati' asambaddha bhāṣate | asya ukta na saṅgatam | atra pramāṇa ki - brūma 'anu prabhu' svāmī bhavān 'eva nidarśane' dṛṣṭānta | bhavanta dṛṣṭvā eva jñāyate mādhavyoktam unmattapralāpamātram |
meda iti | anvaya - vapu medaśchedakṛśodara laghu utthānayogya bhavati | bhayakrodhayo sattvānā vikṛtimat cittamapi lakṣyate | cale lakṣye iṣava sidhyanti ( iti ) yat dhanvinām sa ca utkarṣaḥ | mṛgayāṃ mithyā eva vyasana vadanti | īdṛka vinoda kuta | vyāyāḥ- vapu 'śarīra'
'medaso' vasāyāḥ 'chedena' nirāsena 'kṛśodaraṃ' tanumadhyaṃ darśanīyamityarthaḥ | api ca 'laghu' utplavanakṣamaṃ sat utthānayogyam' āyāsasamarthaṃ 'bhavati' tena śamareṣu parasādaṃ na bhajate | 'bhaye krodhe' ca 'sattvānāṃ' prāṇināṃ 'vikṛtimat' vikṛtaṃ 'cittaṃ' manaḥ 'sattvānai' dṛśyate, eṣa bhītasya bahirākāraḥ, eṣa kruddhasya iti jñāyate, tena ca sahasamāgame bhīto'yaṅkruddho vā iti jñātvā karttavyamācarituṃ śaknote | 'cala' dhārati 'lakṣye' śaravye 'iṣavaḥ' śarā 'siddhyanti 'prasīdanti' etadapi lakṣaṃ pātayanti iti, yat 'dhanvināṃ' dhanurddharāṇām ( dhanvañchabdo'pyasti dhanuḥparyāyaḥ) 'sa ca' sa eva (viśeṣaṇadhānyāt pulliṅgatā) 'utkarṣaṃ ' naipuṇyam | kutra naipuṇyaṃ mṛgayāyāṃ labhyam | yasyā ete guṇā tāṃ 'mṛgayāṃ mithyā' ṣakāradama 'eva vyasanaṃ' doṣaṃ 'vadanti paṇḍitāḥ udāharanti ("mṛgayākṣo divāsvapnaḥ parivādaḥ striyo madaḥ | tauryyatrikaṃ vṛthāṭyā ca kāmajo daśakau gaṇaḥ|" iti manuḥ) | 'īdṛk' evambidha 'vinodaḥ' pramodaḥ 'kutaḥ' kuto'pi | tasmānmāvavyasya nindāvādo'pyasudeśya eva ||
kato laghu | But medaccheda is the hetu of laghava and kṛśodaratva as well It distinctly mentioned medaccheda | Say medaśchedalaghu or kṛśodaralaghu, but (c) utthānayogyam-ud+sthā+lyuṭ bhāve = utthānam exertion udyoga | tasya yogyam | 4. (a) dhanvinām-dhanva and dhanvan both mean dhanum bow Hence dhanvam eṣāmasti, or dhanva eṣāmasti iti dhanva or dhanvan + ini matyarthe-dhanvin archers teṣām | "dhanvā tu marudeśe nā klīvaṃ cāpe sthalapi ca" iti medinī| line from Sakuntalam, thus - "dhanvī yathā-utakarṣaṃ sa ca dhanvinā yadiṣava sidhyanti lakṣye cale"-Ganaratnamahodadhi Verse 425 (b) vyasanam -vyasyate karttavyāt anyatra nīyate anena iti vi+asa+lyuṭa karaṇe |
vidūṣakaḥ | ('roṣeṇa' kopena saha prāha) 'ra utsāhasya' udyamasya 'hetu' kāraṇam ( kuru sute kam ) 'apehi' dūraṃ bhava | 'atrabhavān' mānyo rājā 'prakṛti' svabhāvama 'āpanna' prāptaḥ | tadvaiva uttūma hita para bhūgayo yati, adhunā tu prakṛtimva saddūramapasara| anyaṃ 'tvaṃ tāvat ghaṭaśīta,' guhāt 'ghaṭakī' gūḍham bāhirunmāta' gāhamāna bharālo nāsikāyāṃ naranāsikābhakṣye 'lolupasya' sasya istha 'kasyāpi jīrṇaṛkṣa' haḍabhallūkasya 'mukhe patiṣyasi' tena vyāpādayiṣyase| [“apehi re utsāhahetuka” (ta, nyā, ma)| rāghavavidyāsāgarau etat na paṭhata ]|
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit