Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 2.7

Mitabhāṣiṇī 2.7

Language
Sanskrit

2.7.1

seneti | 'prabhaviṣṇave' prabhavaṇaśīlāya svāmine | "rucyarthānāṃ prīyamāṇa" iti caturthī sampradāne | 'yat rocate' tadeva bhavatu | aśraviśrāma evāstu | rājeti | 'tena hi' 'pūrva gatān' prasthitān 'vanagrāhiṇo vanaveṣṭakāna 'nivarttaya' pratyāhara || 'me sainikāḥ yathā tapovanaṃ na uparundhanti poḍyanti 'tathā niṣeddhavyā' nivārayitavyā | paśya' jānīhi-śameti | anvaya -śamapradhāneṣu tapodhaneṣu dāhātmaka tejo gūḍham asti hi | spaśānumūlā sūryakāntā iva anyatejo'bhibhavāt tat [te] vamanti | vyākhyā-'śama' śānti 'prādhānyena sevāṃ' teṣāṃ teṣu 'tapodhaneṣu' muniṣu 'dāha' dahanam 'ātmā' svabhāvo yasya tathāvidhaṃ 'teja' jyoti agnirityatha 'gūḍhaṃ guptam' asti hi asato'va | 'sparśasya' karaparāmarśasya 'anukūlā' kṣamā karagrāhyā 'sūryakāntā' maṇibhedā 'iva anyasyāt tejasa' jyotiṣa ya 'abhibhava' tiraskaraṇa tasmāt heto 'tat' teja te 'vamanti' āviṣkurvanti [gautamā dṛṣṭyā yāmyatāparihāra ] | 1. prabhaviṣṇave-pra+bhū+iṣṇuca tācchīlye karttari = prabhaviṣṇu the lord The usage is vaidika | tasmai | "rucyārthānāṃ prīyamāṇa" iti sampradāne caturthī | prasādo hi kiṅkara prabhaviṣṇuṣu"-K VI 2 (a) pūrva gatā pūrva gatā gone first sahasupeti samāsa | tāna | yatapūrvān

2.7.2

grāhiṇaḥ—vanaṃ grahītuṃ śīlameṣām iti vana+grah+ṇini karttari tācchīlye-vanagrāhiṇaḥ | tān | 3. [a] anukūlaḥ sukham anukūlaḥ favourable, prādinasa—| sparśānukūlāḥ tolerating handling, c. f 'स्पर्शक्षमं रत्नम्—Act. I [b] अन्यतेजः &c. —abhi+bhū+ap+bhāve=abhibhava affront, anyat tejaḥ or anyasya tejaḥ, karmadhā—or 6tat—| tasmāt; or tena abhibhavaḥ | Affront from energy of others mahasupeti samāsa or 6tat | tasmāt | hetau pañcamī | Or 'abhibhavaṃ' prāpya vamanti iti 'lyablope" karmaṇi pañcamī | [c] vamanti—vam+laṭ, anti daṇḍin says "niṣṭhyūtodgīrṇa vāntādi gauṇavṛttivyapāśrayam atisundaramanyatra grāmyakakṣāṃ vigāhate |" prasṛtamapareṣāṃ viṣahate | sa hi tasya svabhāva prakṛtitiyatatvāndharutaka" &c. in

2.7.3

vidūṣeti | 'te kṛtasāhasam' bāṣpaṃ pronmṛjādyasya 'hastasya kṛtvā 'śvasano' maruttu | mandaṃ mandena vītumānayatu || [ 'śvasano' (ma-) - śvasita (rā-) ] || rājeti | [ 'parijanaṃ yavanīgaṇaṃ vilokya dṛṣṭā, yavanīnāṃ mṛgayāveśasya kalpanāt, prāha ] 'bhavatya mṛgayātrā veṣaṃ' sarvvā 'apajayantu' pariharantu | enena yavanīnāmapasāraṇamuktam | 'raivataka' iti dauvārikasambodhanam 'tvamapi svam' avasaro 'niyogam adhikāra' hāpayitavyaṃ [ adhikaraṇe ṇyat ] 'aśūnya' strīnalikayā pūṇaṃ 'kuru' iti eva niṣṭha ityarthaḥ | vidūṣeti | 'bhavatā' makṣikāṇāmapi prabhāvaḥ 'nirmakṣikam' [abhāvāthai'vyayībhāva ] 'kṛtam' | parijanān apasāyaṃ ekāko bhavanto mantriṇaṃ kurvvantya doṣaḥ | 'sāmpratam' adhunā 'asmin pādapacchāyayā viracita' yat 'vitānam' ullocaḥ, candrātapa ["ritro vitānamulloco" iti trikāṇḍaśeṣa ] tena 'sanāye', yukte 'śilātale' pāṣāṇapṛṣṭhe bhavān 'upaviśatu' | upaviṣṭe bhavati 'tāvat ahamapi sukham āsīno bhavāni' kañcitsakhi syātumahantaḥ upaveśanasukhamanubhavāni ityartha [“pādapacchāyāviracitavitānasanāthe śilātale” ( tā-, na-, ma- )—“pādapacchāyāṃ viracitalatāvitānadarśanīyāyām āsane” (rā- vi-)] | cchāye”—| tayā viracitam | itan—| tādṛśa vitānam | karma dhā— | tena thered from usage [b] मुखासीन — आस् + शानच् = आसीन seated ease while seated. Prefer मुखमसीन । महसुपेतिसमास ।

2.7.4

rājeti-'vayasye gaccha' duro yāhi| vidūṣeti| 'etu' mām anusṛtya āgacchatu| rājeti| 'phalavān' phalavān 'cakṣuṣo phala' dṛṣṭatvādadarśanaṃ yena tathābhūtaṃ tvayi| 'yena' yasmāt 'yena' iti hetau prayuktam 'tathā darśanīya dṛṣṭvā vastu 'na dṛṣṭam' yadā 'yena tvayā darśanīyaṃ na dṛṣṭa sa tvam phalavād‌vṛkṣaphalo'si ityanvayaḥ| kasmin pakṣe yena iti tvayā ityanena samānādhikaraṇam| uttaravākyagatatvena upādānāt tacchabdopādāna nāpekṣate| yadi draṣṭavyaṃ na dṛśyate tadā kiṃ phalaṃ te cakṣuṣāiti bhāvaḥ| vidūṣaka iti| rājoktim asahamāna āha 'nanu' darśanīyānām agragaṇī 'bhavān' me 'agrata' sammukhe 'varttate' sat kiṃ dṛṣṭā mayaita na dṛṣṭa mayā iti? rājeti | ‘sarva’ ātmīya svajana ‘kānta’ manohara ‘paśyati’ | ata khalu tva māmeva darśanīya manyase | ‘aha tu tāma āśramasya’ asya tapovanasya ‘lalāmabhūtā’ bhūṣaṇasvarūpām [“viṣe dhāmani bhūṣāyāṃ lalāmamiti vṛdhairmatam” ityanekārthakoṣa ] śakuntalām adhikṛtya lakṣīkṛtya ‘bravīmi’ | vṛthā te khalu yata saiva tvayā na dṛṣṭā | vidūṣaka—iti | ‘svagatam’ ātmagatam | ‘bhavatu’ aya tāvat eva bravītu kintu aham ‘asmai avasaram’ abhilāṣasya prasara na dāsyāmi’ | abhilāṣa vicchidya ena śakuntalāṣāpārāt nivarttayiṣyāmi | ‘prakāśam sarvagrāha—‘bho vayasya’ sakhivaryya ata ‘te’ tava ‘tāpasakanyakā’ tapasvī brāhmaṇakumārī ‘abhyarthanīyā’ prārthanīyā ‘dṛśyate pratibhāti | kimetat anāryya te?

2.7.5

1. cāyam &c —bhūta is sama like [ tulya]| bhūta kṣmādau prāpte vine same mraye” ityādi medinī | lalāma or lalāmana is ornament lalāmena or मन्वथा समा ललामभूता । Those who hold that भूत means सम only 2 [a] भवतु=An अव्यय indicating a sudden thought A resolution made there and then [b] अवसरदस्सिन इति अव + सृ + घ S tāpasakanyakā—kanyā eva iti kanyakā or kanyikā| tapaḥ kasyāstīti tāpasaḥ ascetic. ghañ matyarthe | tasya kanyakā| Mark the impropriety

Linked texts (1)