Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 3.1

Mitabhāṣiṇī 3.1

Language
Sanskrit

3.1.1

tata iti—[ 'kuśān ādāya' gṛhītvā 'yajamānasya' kaṇvāśramasvāminaḥ kasyacit ṛtvija 'śiṣya' chāva 'praviśati' ] | aho iti | 'aho' āścaryya m | 'pārthivo' rājā 'duṣyanto mahān anubhāva' prabhāvo yasya tādṛśa | 'śatabhavati' mātre tasmin'āśrame praviṣṭamātre eva' yadaiva praviṣṭa sa tadaiva, 'na karmāṇi' kriyā 'nirgatā upadravā upaplavā' vighnā yeṣāṃ tathāvidhāni 'mavṛttāni' jātāni [ "mahānubhāva pārthivo" ( ra , vi ]—"mahāprabhāva rājā" —[ta0, nyā0, ma- ] || “praviṣṭamātre” [ rā, vi ] 0—“yena praviṣṭamātre” [ta nyā ma- ] || 'mavṛttāni" [ ta0, nyā- ma- ]—"pravṛttāni bhavanti” [ rā- vi,] | keti | anvaya —bāṇasandhāne kā kathā | sa hi dūrata jyāśabdenaiva dhanuṣa huṅkāraṇeva vighnānapohati | vyākhyā—kimayamupadravābhāvo bāṇena kṛta ? na ityāha— 'bāṇasya sandhāne' dhanuṣi yojane 'kā kathā' | tasya kṛtyaiva nāsti | 'sa hi' nūna ma, dūrataḥ 'jyāyā' dhanurguṇasya śabdenaiva tanmātre ṇāpi, 'dhanuṣa ṅkāreṇa' huṅkatyā 'iva' [anutprekṣā], vighnān dṛṣṭivighātakān 'apohati' nirākaroti | [dhanuṣi rūdradhamāropa | huṅkāraśabdā hi rūdrā | jyāghoṣeṇa rākṣamā palāyitāḥ | manye nāyaṃ jyāśabda kintu rudrarūpa tasya dhanurvva huṅkāreṇa vighnān niragām ] | yāvaditi | 'imān' samgṛhītān 'darbhān' kuśān vaidyā' yajñavedikāyā 'sa staraṇārthaṃ parita pātanāthaṃ 'ṛtvigbhyaḥ yajamānebhyaḥ | [ 'ṛtvig duṣṭak —" iti krin nipātita ] 'upaharāmi' nayāmi | nītvā tebhyo dadāmi |

3.1.2

parīti | [ 'parikramya' raṅgamañca parito gatvā avalokya 'ākāśe' alakṣya āha | raṅgārūḍhi sthitvā pātra' sambodhya yat kathyate tat 'ākāśe' ] | 'idam uśīrasya' vīra--śākhātapasya 'anulepana' dehasparśa 'mṛṇālavanti' mṛṇālasahitāni 'nalinīdalāni' padmapatrāṇi 'ca kasya' arthe nīyante 'śruti' śravaṇam 'abhitīya' rūpayitvā | iti vacanam aśrutamapi śrutamiva nāṭayitvā | [ 'śrutimabhitīya' (ta, vi, na- ma-) - "ākarṇya" (rā- ) ] || kimivi | 'ātapena' sūryeṇa grīṣmeṇa vā 'laṅghanāt' abhibhavāt śakuntalā 'balavat' atyartham 'asvasthā' aprakṛtisthā, kātarā iti yāvat jātā, 'tasyā' śakuntalāyā 'śarīrasya nirvāpaṇāya' tāpavinodāya etat sarvvam 'iti bravīṣi kim' ? 'yathāt' yatnamāśritya [ lyablope pañcamī ] 'upacaryyaṃtāṃ' sevyatā sā | mā hi' śakuntalā 'tavabhavataḥ' mānyasya 'kulapate' annapānādidānena suniścalaśvarasya kaṇvasya 'ucchvasita' niśvāsavāyu, prāṇabhūtā-vidheyaviśeṣaṇametat | ataeva cintanīyā sā | ahampi tāvat vaitānika' yājñika 'śāntyudakam' pāpacchāntijala gautamīhaste śaste śakuntalārye 'visarjayiṣyāmi' preṣayiṣyāmi ['priyaṃvade yathādupacaryyatām' (ta- nyā, ma-)-"tarhi tvarita gamyatām" (rā-, vi) || 'mā hi tavabhavata " (ta- nyā- ma)- "sakhi mā khalu bhagavataḥ kaṇvasya" (rā- vi-) ] || viṣkambhaka iti | yata svaya sūkṣmamapi kathāyāḥ aṃśadvaya yojayati tata viṣkambhaka iti kathyate | "vṛttavartti ṣyamānānāṃ kathāṃśānā nidarśaka | saṃkṣiptārthastu viṣkambha ādāvaṅkasya darśita" ||

3.1.3

2 [a] mahānubhāva —anugato bhāva iti anubhāva majesty prāditat—| "ṣṇeśranthojñe'nupasarge" ghañ has to be attached to bhū only when no upasarga precedes Or anubhāvayati iti anu+bhū+ṇic+aca karttari=anubhāva | neuter 'mātra kātsye'vadhāraṇe" | praviṣṭa eva praviṣṭama tram | tasmin || Here nothing else एव implies अवधारण regarding to time— —Even Thus praviṣṭa ityetat pramāṇamasya iti praviṣṭa+mātrac =praviṣṭamātra one of bahu—| (c) nirastā upadravā yaiṣā te nirupadravā viha—| Also see Tika from distance dūre sthitvā iti lyablope—” adhikaraṇe pañcamī | This "ādyādibhya upasaṅkhyānam"| [c]—huṅkāram iti hum+kṛ+ghañ bhāve =huṅkāra a growl. hum is anukaraṇa and gatisañjñaka by the rule "anu enemies So does his bow [d] अपोहति—अप+ऊह+लट् ति dabhāyūhornna vacanam" |

3.1.4

5. [a] yāvat-avadhāraṇe| [b] vedi &c.-samantāt staraṇam iti sam+stṛ+lyuṭ bhāve=saṃstaraṇam strewing vedyā saṃstaraṇam| tasmai yathā tathā| "arthena nityasamāsa-" iti ṣaṣṭhītat-of the nityasamāsa class Qualifies upaharāmi| kriyāviśeṣaṇatvāt klībatvam| For strewing of Kusa grass round the altar, compare,"amī vediṃ paritaḥklṛptadhiṣṇyā samiddhantaḥ prāntasaṃstīrṇadarbhā |-Act IV kiṃ bravīṣi &c.-"kiṃ bravīṣyevamityādi pātraṃ bravīti yat| śrutvevānuktamapyekastat syādākāśabhāṣitam" [b] asvasthā-svasmin tiṣṭhati iti sva+sthā+ kakattari = svasthā at ease, na svasthā| (c) śarīra &c -nir + vā often labhya sukhanirvāpaṇam"-Infra nirvāpya priyasandeśaiḥ sītāmakṣṇoraśīuta-Raghu. &c. nir + vā + ṇic + lyuṭ bhāve = nirvāpaṇam soothing śarīrasya nirvāpaṇam tasmai| tādarthya caturthī| (d) ucchvasitam-ud+śvasa+kta bhāve Lit the breath, here-Life, cp "tvameva tanvī ekamātramucchvasitam"-Kad 7 (a) vaitānikam-vitanyate iti vi+tana+ghañ karmaṇi=vitāna a sacrifice yajñaḥ | 'vitāno yajña ulloce vistāre punnapuṃsakam' iti medinī| vitāne bhavam iti vitāna+ṭhaña adhyātmādi| (b) śāntyudakam śama+ktin bhāve = śānti relief śāntyarthamudakam| śākapārthivādi| (c) asyai "karmaṇā yamabhipraiti-" iti sampradāne caturthī| (d) gautamīhaste-It is the ādhāra or visarjane See next (e) visarjayiṣyāmi-The ṇic here is svārthe as in'rāmo rājyamakārayat", "āhvāyakān bhūmipaterayodhyāṃ vyasarjayanmedini place' Compare "visṛjya mayi dṛkṣāni" "diśāmudānteṣu sasarja dṛṣṭim,"

3.1.5

l vikṣabhnāti iti viṣkambhaḥ| pacādyac| sa eva viṣkambhakaḥ| It is a employed "madyena madhyamābhyāṃ vā pātrābhyāṃ samprayojitaḥ| śuddhaḥ syāt sa tu saṅkīrṇo nīcamadhyamagocaraḥ || This is a śuddhaviṣkambhaḥ| madaneti| ('madanena' kandarpeṇa 'bādhāṃ' bādhana kandarpakṛtāṃ pīr̤āṃ 'nirūpya' abhinaya āha ) 'bhagavan kusumāyudha' puṣpadhanvan kusumeṣo va [ "aravindamaśokañca cūtañca navamallikā nīlotpalañca pañcaite pañcavāṇasya sāyakāḥ |" ] 'tvayā candramasā' candreṇa 'śva' dvābhyāmapi yuvābhyām 'viśvasanīyābhyām (ekastāvat komalakusumena praharan, anyaśca himaṃ vikṣiran viśvasanīya ) 'kāmijanānāṃ kāmināṃ 'sārthaḥ' samūha, 'atisandhīyate' badhyate| naiva tvaṃ mṛdu praharasi, nāpyasau candraḥ śītaraśmiḥ kāmiṣu|

3.1.6

taveti| anvayaḥ-tava kusumaśaratvam indo śītaraśmitvam, idaṃ dvaya madvidheṣu ayathārtha dṛśyate| indu himagarbhermayūkhe agni visṛjati tvamapi kusumabāṇān vajrasārokaroṣi| vyākhyā-'tava kusumāni' komalāni puṣpāṇi 'śarā' bāṇā yasya tasya bhāva' tattvam| 'indau' candrasya 'śītā' himā 'raśmaya' kiraṇā yasya tasya bhāva tattvam| 'ida dvaya dvayasaṅkhyakavastu 'sama' iva 'vidhā' prakāro yeṣāṃ teṣu kāmiṣu ityartha', ayathārtham arthasya abhidheyasya ananurūpam asadṛśa dṛśyate anumīyate'| kāraṇamāha-'indu' himaṃ garbha' āntaro bhāgo yeṣāṃ te 'mayūkhai,' kiraṇai (karaṇe 3yā) 'agni' visṛjati' vikṣipati tvamapi kusumabāṇān, puṣpaśarān, pavisārān, vajrasārān, karoṣi| na hi kusumasya marmabheditā himasya vā dāhakatā asti, tata puṣpaśara śītaraśmirindra iti vañcanā na kāminām| ("madanabādhāṃ nirūpya" ityata ārabhya "parikramya" ityata prākpapya na prakṣiptamiva bhāti| madhya ṅge indukiraṇasya tīkṣṇatāvarṇanaṃ nātīva ramaṇīyam) || 1 (a) kusumāyudha-āyudhyate anena iti ā+yudha+ka karaṇe ghañarthe= आयुधम् weapons [includes bow and arrow] कुसुमम् आयुधमस्य । satasa bahuvrī | [b] atisandhīyate-ati+sam+dhā+laṭ te karmaṇi | ati+ sam+dhā means to cheat' Compare "parātimandhānamadhīyate yai vi punarimāmatisandhāya labhyate" Act. V.

3.1.7

2 [a] ayathārtha m-artha sā abhidheyasā yogya yathārtha m agreeing with ted with madvidheṣu in the first half In madvidheṣu agniṃ visṛjati the saptamī is aupaśle ṣike ādhāra| | But madvidheṣu ayathārtha m and madvidheṣu vajrasārīkaroṣi have viṣaye saptamī | [c] vajra etc.-vajrasā sāra vajrasāra | sa iva sāro yeṣā vajrasārān karoṣi iti vajrasāra+cvi+kṛ+laṭ si| A Calcutta Editor

Linked texts (1)