Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 3.18

Mitabhāṣiṇī 3.18

Language
Sanskrit

3.18.1

idamiti| anvaya-he madirekṣaṇe hṛdayasannihita, idam ananyaparāyaṇa mama hṛdaya yadi anyathā samarthayase madanabāṇahata puna hato'smi | vyākhyā-'madirekṣaṇa' cārucañcalalocana [ anena na tvamadṛṣṭraiva māṃ tvadadhīnam anumātumarhasi iti dhvanyate] he 'hṛdayasannihita' manmanāvarttini [etena pratyakṣameva te mama hṛdaya, sataśca mā tvadadhīna jānīhi iti dhvani ] 'ida na anyā' strī parāyaṇam' āśrayo yasya tathāvidha, tvadekaniratam ityatha, 'mamahṛdaya' mānasa 'yadi anyathā' anyaprakāreṇa 'samarthayase' gaṇayasi, yadānyaparāyaṇamiva manyase, tadā 'madanabāṇena' kandarpaśareṇa 'hata' viddha aha 'puna hato'smi | evañca ta madanurāga prati prathama pramāṇamanumāna tata pratyakṣam | yadi tu ubhayamapyetat tuccha manyase, tato maraṇameva me śaraṇam iti bhāva [ hato'smi” ( rā, vi, ma )—”hato'pi” ( ta, nyā ) ] | banasyeti| 'rājñāno bahvovallabhā' dayitā yaṣā tathāvidhā śrūyanta [sāmānyoktyā “bahvani me kalatrāṇi” iti dṛtta pariharati ] | tadasasa vibhaktā prīti kacita maiva vā patet | tena 'yathā' yena prakāreṇa 'āvayo priyasakhī bandhujana' pitrādibhi 'śocanīyā' śocyā 'na bhavati tathā' tena prakāreṇa 'nirvāhaya' nirvvasaya | mayyaiva mukhyādaro bhava asyāmanādaro mā bhūt iti bhāva |

3.18.2

explained it as a gatisamāsa| (b) hṛdaya &c = sam samyakprakāreṇa nihitā samāsa | tatsambuddhau| (c) madirekṣaṇe—mādyatyābhyām iti mad + kirac karaṇe = madiro madhyā yā kṣāmā ghūrṇitatārakā| dṛṣṭivikasitāpāṅgā madirā taruṇe made ||” īkṣyate ābhyām iti īkṣ + lyuṭ karaṇe = īkṣaṇe eyes madire īkṣaṇe yasyāstatsa buddhau| already struck my Madana’s arrow,’ मृतमारणं क्रियते इति गर्हा। bhadre iti| 'bahunā' uktena 'kiṃ' bahūni vacāṃsi niṣprayojanāni| mamayato bravīmiparigraheti| anvayaḥ-parigrahabahutve'pi dve me kulasya pratiṣṭhe-samudrarasanā urvī ca yuvayo iyaṃ sakhī ca| vyākhyā-'parigrahāṇāṃ' patnīnām ("patnau parijanadāne mūlāyatā parigrahāḥ" ityamaraḥ) 'bahutve'pi' bāhulye'pi dve' bahvīṣu tāsu patnīṣu dve eva 'me kulasya' vaṃśasya 'pratiṣṭhe' cālambanasvarupe, sthitihetū ("dhāraṇe'dṛṣṭau" itṛh śarame) ke te dve patyau ityāha-samudro rasanā' kāñcī yasyāḥ sā ratnākaramekhalā 'urvī ca' vasudhā ca (urvīti vasudhāprakhyā) yuvayo iyaṃ sakhī ca' śakuntalā ca (ca samuccaye)| sudāmiracitaḥ samudraḥ svayaṃ yasyā mekhalā, mahatī sā vasudhā yathā mantaḥ sa ekā patnī, tathā anyā iyamapyaparā| anyā na dvaṣṭā mama iti bhāvaḥ|| [ "rasanā' (ta, nyā-) "mahatī" (rā-, vi-) ]||

3.18.3

nirvarte iti| 'nirvarte' ikṣite' 'sva' mamāśva.| priyaṃvadeti| 'dṛṣṭe' nayanasya 'iya' itastata preraṇaṃ tena saha| yad nirvṛtte iti vyākhyāne ṣaṣṭhārthe dṛṣṭe vārayitvā cāha— anasūye iti| 'yadā' yena prakāreṇa 'eṣa ita' ṛśyadabhimukhaṃ 'dattadṛṣṭi.' tenai sarve 'utsuka' utkanṭharo sandhātṛka' hariṇaśāvaka 'mātarama nviṣyate' | atra dṛṣṭidānasya prakāra' dṛṣṭā eva sarvya | yadvā 'eṣa itasako mṛgapotako mātaram anviṣyati' 'yadā' yata 'ito dattadṛṣṭi'| ayanaśvarabhimukha dāyan āste tenaiva sanva mātaramanveṣati| adya hi 'nirvamantyāṅga dadarśa' priya yadaśā dṛṣṭirevā kṛtaḥ|

3.18.4

"vārtā mahudramanā vamanā karoti" &c Hence ramanā is preferable to vamanā| are Sanskritized )—( śakuntalā iyaṃ sūcayati ) | priyaṃvadā [janāntikam]— anasūye, yasya padaṃ saṃśayatāṅgatāmiva śīrṣa mayūrī vartate cakṣu pratāgratanayino priyasakhīma | śakuntalā — inā saṃyaḍata lokapāla ghaṭṭakāpinivaṃsavyapratāvinībhikṣavacāritakamiva bhaṣitam | sakhyau [sasmitam ]—yutaṃ tanmatvena sa eva tanvaṅgayastu vanyasya ko'nyaya | śakuntalā—prahasi khalu mahārāja iṭa viṣṭāṭa parāca vā na ki kā manyate | rājā [ sasmitam ]—aparādhyamiva tata mahiṣye madi rthoru tavāgamammṛṣṭe | kusumāstakīrṇamāpahe'va svananacandanumanthase'vakāśam || priyaṃvadā [ mānḍāmama ]—natve tāvannāvaiśya punanmṛṣṭā bhaviṣyataḥ śakuntalā [saroṣamiva]—virama virama durvinīte etāvadavasthā gatayā mayā krīḍasi| 3 (a) mahaṣṭi &c—dṛṣṭaṃ capa pāte dṛṣṭikṣapa | tena saha | bahu— | "yathāśabdān nirdi ṣṭantavvadyotānumānayā " iti viśva | ita —This way carvā diśa | sakhyathe tasi by the Varttika tasaprakaraṇe cādyādibhya upasaṅkhyānam"| Compare "pravṛddhālapatvamito hadā smāt" | [d] dattadṛṣṭi —dattā preṣitā dṛṣṭiryena sa | bahu— | 4 [a] mṛga &c —pota is arbhaka little one "pota pāko'rbhako ḍimbha " iti koṣa | mṛgasya pota | anukampyatā mṛgapota iti mṛgapota + kan | Its

3.18.5

ubhe iti | 'prasthite' iti ( ādikarmaṇi kta ) prasthātumadyate ityarthaḥ | haleti | 'avidyamāna śaraṇaṃ yati' yasyā tathāvidhā 'asmi' | ubhayogamanāditi bhāvaḥ | tat 'yuvayo anyatarā' yā kāpi ekā ( "anyatara" ityavānutpannam | na tu ḍatarapratyayāntam ) 'āgacchatu' | pṛthivyā iti | 'yo jana 'pṛthivyā ' samagrāyā. dharāyā 'śaraṇa' racitā, duṣyanta ityartha 'sa tava samīpe vartate' tat katha tvam aśaraṇā ? that śvabhratara is not katarān | Cp "śvabhrāntarāyataramantrā'vaguṇṭhanato manāgān divasa-vipade nirddhārako harttā" (e) mukkho — vidvāṃsco balo |

Linked texts (1)