Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 4.12

Mitabhāṣiṇī 4.12

Language
Sanskrit

4.12.1

bhaginyā iti | 'ādiśya' darśaya ( anekārthatvāt darśanārthe vartamānāt diśeḥ ṇic ) | bho iti | 'bho' iti sambodhane | he 'sannihitā' samīpasthā 'tapovanatarava' āśramadrumā yuṣmābhi sarvairanujñāyatām ityuttareṇa sambandha |

4.12.2

pātumiti | anvaya —yuṣmāsu apīteṣu yā prathama jala pātu na vyavasyati, bhavatā snehena yā priyamaṇḍanāpi pallava na ādatte va ādye kusumaprasūtisamaye yasyā utsavo bhavati, sā iya śakuntalā patigṛha yāti | sarvairanujñāyatām | vyākhyā —pītā iti -lakṣaṇayā pītajalā ityarthe prayuktam | yadvā—pīta pānam (napuṃsake bhāve kta ), tadastīṣām iti pītā॰ pītajalā ( acmatvarthīya ) | 'yuṣmāsu apīteṣu' apītajaleṣu asikteṣu ityartha , satsu (bhāve saptamī) 'yā' śakuntalā 'prathama' taddine prathama 'jala pātu na vyava syati' yatate | pratidina yasyā prathamajalapāna vṛkṣasecanāta parameva bhavati kadāpi na pūrvam | 'bhavatā' sambandhe 'snehena' kṛpaẏā (hetau 3yā) 'yā' śakuntalā 'priya maṇḍala' bhūṣaṇa yasyā tathāvidhā 'api' alaṅkaraṇapriyā api ( "vā priyasya" iti priyaśabdasya vaikalpika pūrvanipāta ) 'pallava' navapatra 'na ādatte' na gṛhṇāti (kartṛbhiprāye cātmanepadam) 'va' yuṣmākam 'ādye' prathame 'kusumaprasūtau ' puṣpaprasravasya prasūnodgamasya 'samaye' kāle 'yasyā' śakuntalāyā 'utsava ' harṣātiśayo bhavati' | 'sā' bhavadanurāgiṇī 'iya śakuntalā patigṛha' bhatṛ bhavana yāti yuṣmān vihāya pratiṣṭhate | 'sarvai' yuṣmābhi 'anujñāyatā' gamanamanumanyatām | [ “apīteṣu” (rā-, vi-, ma )—"asikteṣu" (ta-, nyā ) | “ādye” (rā-vi-, ma-)—“ādau” (ta-, nyā-) [?] “prasūti” ( rā-, vi-, ma- ) —“pravṛtti” ( ta-, nyā ) ] || kokilasya rava sūcayitvā' lakṣṇena vijñāpya | ākāriṅgitābhyā kokilaravaśravaṇamabhinaya ityartha ||

4.12.3

anumateti | anvaya —iya śakuntalā vanavāsabandhubhi tarubhi anujñātagamanā yata ebhi kala parabhṛtavirutam ātmana prativacanīkṛtam | vyākhyā—'iyam' eṣā prasthānonmukhī śakuntalā vanavāsasya' āśramāvasthānasya bandhubhi' snigdhajanai tarubhi' vṛkṣai 'anumatam' anujñāta gamana ' patigṛhayātrā yasyā tathāvidhā jātā | kathameva jñāyate ityāha—yat' yasmāt ebhi tarubhi kala ' madhura parabhṛtasya' anyapuṣṭasya kokilasya| virūtaṃ 'rutukūjitam ātmana' svasya (jātāvekavacanama) prativacana' pratyuttaram | abhūtaṃ tat sampadyamāna kṛtam [iti cci ] | yadyanabhimata syāt gṛdhravāyasādīnā kaṭuraṭitena pratyuttara syāt | kokilakalakūjitena tu gamanamanumanyate || [yata" (rā-vyā-)--yathā" (rā vi-ma-) || ātmana" (rā-vyā )--īdṛśama" (rā-vi-ma) ] || aprāptasya vidhireṣa na hi prāptasya pratiṣedha | varttamāne eva iti nāyaṃ niyama | [b] tarubhi Since the kta in anumata is not varttamāne, the rule "ktasya ca take ṣaṣṭhī but anukte karttari tṛtīyā | Compare pūjito ya surāsurai ; tanumato'numata sacivairvyadhau" &c sakhyāviti| ‘mā bibhīhi’ mābhaiṣī [ smoṅidi lṅo mā-śabda tadyoge na luṅ] 'snehaḥ pāpam' aniṣṭam 'śaṅkate' snehāt aniṣṭa śaṅkayate na hi vastutastasya mūlamasti| śāṅgaraveti| 'savitā' sūryya 'madhyāntaṃ yuga' bhāgadvayarūpaṃ praharamityarthaḥ ["yugaṃ kṛtādau yugale” iti viśvaḥ] 'bhārūḍha' prāptaḥ | dinamānasya prathama praharamatītya dvitīyaṃ praviṣṭa ityarthaḥ | 'bhavatabhavatī' mānyā śakuntalā 'tvaratām' satvarā bhavatu|

4.12.4

["yugāntaramārūḍhaḥ" (rā-, vi-, ma-) - "dūramabhirūḍhaḥ" (ta-, nyā-) ] || śakuntaleti | 'āśramasya abhimukhā' satī 'sthitvā' gamanāt nivṛtya | bhūtveti | anvayaḥ- cirāya caturunta mahīsapatnī bhūtvā, apratirathaṃ tanayaṃ dauṣyanti niveśya tadapiṃ takuṭumbabhareṇa bhartta sāddhaṃ śānte asmina āśrame puna padaṃ kariṣyasi | vyākhyā--'cirāya' ciram [ vyayametat, vara, lukaca] 'catvāro'ntā' prāntabhāgā yasyā tathāvidhāyā samagrāyā ityarthaḥ 'mahyā' vipulāyā dharitryā 'sapatnī bhūtvā', bhavidyamāna "pratiratho' vipakṣī yasya tathāvidhaṃ 'tanayaṃ dauṣyanta' duṣyantāṅgajam [ajñātatvāt nāma vinā sāmānyena dauṣyantiśabdena vyapadeśaḥ ] niveśya' rājye sthāpayitvā, 'tasmin' dauṣyantau 'arpita' nikṣiptaṃ 'kuṭumbānāṃ' bāndhavānāṃ 'bhara' bhāraḥ poṣaṇakarma yena tathāvidhena 'bhartrā sāddha' patyā saha 'śānte' 'śamapradhāne' viṣayacintarahite 'asmin āśrame punaḥ' bhūyo'pi 'padaṃ kariṣyasi' sthānaṃ lapsyase [ "padaṃ sthāne vibhaktyante" haimaḥ ] | pariṇate vayasi putrāya rājyaṃ dattvā bhartrā saha ihaiva pāralaukikavrataṃ cariṣyāmi ityarthaḥ | [mūlam (rā-, vi-, ma- ) – “bhūtvā cirāya sadiṃgantamahīsapatnī dauṣyantimapratirathaṃ tanayaṃ prasūya| tatsanniveśitabhareṇa sahaiva bhartrā śānte kariṣyasi padaṃ punarāśrame'smin ||” (ta-, nyā ) ] |

4.12.5

apatyaṃ pumān iti duṣyanta + iñ = dauṣyanti by the rule "ata iñ" | tama | (c) aprati &c —pratiruddha or pratigato ratha asya iti pratiratha an antagonist avidyamāna pratiratho yasya, tam | (d) niveśya—ni+ viś+ṇic+lyap having “sa niveśya kuśāyatyāṃ ripunāgāṅkuśaṃ kuśam' - Raghu XV 97 Again vivāha mupalabdhā”--Mahabh also “bhavān niveśya prathama tato'yaṃ bhīma" = Ibid niveśya = rājye abhiṣicya | gautamīti | 'gamanasya velā' samaya' 'parihīyate' 'cīyate' prātareva gamanasya yuktatvāt | 'pitara nivatrtaya' svāśrama prati preṣaya—ityākte, kāśyapa sabodhva prāha—'yadavā' paccānatare 'eṣā' śakuntalā 'cira ṇāpi' kālena na viratā bhaviṣyati 'evam' īdṛśameva 'punaḥ punarmantrayiṣyate'| tat 'bhavān nivarttatām' cvātmanā eva pratigacchatu | kāśyapa iti | 'tapasa anuṣṭhānam' cācaraṇama 'uparudhyate' vighnita bhavati | tat pratiyāmi | [ upapūrvāt rudhe karmaṇi laṭ ]| śakuntaleti | 'tātasya' śarīra tapaścaraṇena kṛśa' jātam | 'tat mama kṛte' madarthe [kṛte ityavyayam 'atimātram' atyartha 'mā utkaṇṭhasva'mā utsukò bhava ["utkaṇṭhasva" (ma0)—'utkaṇṭhituma ('rā-, vi-) ]| 1. parihīyate—pari + hā + laṭ te karmakatrtari | The cool morning

Linked texts (1)