Abhijnanasakuntalam 4.12.3
Mitabhāṣiṇī 4.12.3
- Language
- Sanskrit
4.12.3
anumateti | anvaya —iya śakuntalā vanavāsabandhubhi tarubhi anujñātagamanā yata ebhi kala parabhṛtavirutam ātmana prativacanīkṛtam | vyākhyā—'iyam' eṣā prasthānonmukhī śakuntalā vanavāsasya' āśramāvasthānasya bandhubhi' snigdhajanai tarubhi' vṛkṣai 'anumatam' anujñāta gamana ' patigṛhayātrā yasyā tathāvidhā jātā | kathameva jñāyate ityāha—yat' yasmāt ebhi tarubhi kala ' madhura parabhṛtasya' anyapuṣṭasya kokilasya| virūtaṃ 'rutukūjitam ātmana' svasya (jātāvekavacanama) prativacana' pratyuttaram | abhūtaṃ tat sampadyamāna kṛtam [iti cci ] | yadyanabhimata syāt gṛdhravāyasādīnā kaṭuraṭitena pratyuttara syāt | kokilakalakūjitena tu gamanamanumanyate || [yata" (rā-vyā-)--yathā" (rā vi-ma-) || ātmana" (rā-vyā )--īdṛśama" (rā-vi-ma) ] || aprāptasya vidhireṣa na hi prāptasya pratiṣedha | varttamāne eva iti nāyaṃ niyama | [b] tarubhi Since the kta in anumata is not varttamāne, the rule "ktasya ca take ṣaṣṭhī but anukte karttari tṛtīyā | Compare pūjito ya surāsurai ; tanumato'numata sacivairvyadhau" &c sakhyāviti| ‘mā bibhīhi’ mābhaiṣī [ smoṅidi lṅo mā-śabda tadyoge na luṅ] 'snehaḥ pāpam' aniṣṭam 'śaṅkate' snehāt aniṣṭa śaṅkayate na hi vastutastasya mūlamasti| śāṅgaraveti| 'savitā' sūryya 'madhyāntaṃ yuga' bhāgadvayarūpaṃ praharamityarthaḥ ["yugaṃ kṛtādau yugale” iti viśvaḥ] 'bhārūḍha' prāptaḥ | dinamānasya prathama praharamatītya dvitīyaṃ praviṣṭa ityarthaḥ | 'bhavatabhavatī' mānyā śakuntalā 'tvaratām' satvarā bhavatu|
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit