Abhijnanasakuntalam 4.14
Mitabhāṣiṇī 4.14
- Language
- Sanskrit
4.14
neti| 'sakhī' tvaṃ tapovanaviraheṇa' cāśramāvayāgena 'kātarā'—na kevalam' iti 'eva' | kintu 'tvayā upasthitaviyogasya' āśramavirahasya, upasthisatvādvirahasya ityarthaṃ (sāpekṣatve'pi gamakatvāt samāsa ) 'cāśramasyāpi avasthāṃ daśāṃ tāvat prekṣasva'| tāmevāvasthāṃ varṇayati | udgaliteti | anvaya —mṛgī udgalitadarbhakavalā, mayūrī parityaktanarttanā, latāḥ apasṛtapāṇḍupatrā aśrūṇi muñcantīva | vyākhyā --'mṛgī' mṛgavadhūḥ 'udgalitaṃ' mukhāt bhraṣṭa darbhakavalaṃ ' kuśagrāmo yasyā tādṛśī ūrddha vamukho cāste 'mayūrī' mayūravadhūḥ 'parityaktaṃ' parihṛtaṃ narttanaṃ nṛtyaṃ yayā tādṛśī tiṣṭhati | 'latā' vratatya 'apasṛtāni' adhaḥkṛtacyutāni 'pāṇḍupatrāṇi' jīrṇa parṇāni yābhi tathābhūta satya 'aśrūṇi' netra jalāni 'muñcanti iva' tyajantye | [ "mṛgī mayūrī" (ta-, nyā- )—"mṛgā • mayūrā " (rā, vi, ma) ] | the rule 'pūrva sadṛśasamo nārthakalahanipuṇamiśraślakṣṇai '' which enjoins tṛtīyātat—with ūnārtha words tvayā and viyoga are parasparasāpekṣa | Yet yadvā - ukta sahaśabdayoge tṛtīyā (b) avasthāṃ—ava + sthā + aṅ bhāve = avasthā pāṇini writes "vyavasthāyāmasaṃjñāyām" with aṅ to sthā in the bhāvavācya | 2 (a) Compare 'nṛtyaṃ mayūrā kusumāni vṛkṣā darbhānapāttān vijahurhariṇyaḥ tasyāḥ prapanne samaduḥkhabhāvam atyantamasīdruditaṃ vane'pi || Raghu XIV. (b) mṛgī
śakuntaleti | 'hṛtva' priyaṃvadathā "latā" śabdoccāraṇāt śrutiḥ| latārūpau 'bhaginī' ( śākapārthirvādi ) 'āmantrayiṣye' sambhāvya gamiṣyāmi| avemīti | 'tasyā' vanajyotsnāyā 'te sodaryyāyā ' samānodare śayitāyā bhaginyā yaḥ 'sneha' ( '"samāneodare śayita ' "sodarādyat" iti yatpratyaya, striyāṃ ṭāp ) tam 'avemi' jānāmi | bhaginyāmiva vanajyotsnāyā te sneha iti me viditam | 'iyaṃ' tāvad dakṣiṇena' cature dakṣiṇabhāge varttate | ( sambandhārtha enap ) | [ "sodaryyāṃsra ham" ( vi- )—"sodaryyaṃsneham" ( rā-, ru- )—"sauhārdda m ( ra-, nyā- ] || śakuntaleti | [ "upetya latāmāliṅgaya" ( ra-nyā- )—"latāmupetya' ( rā- vi-, bha- )] || vanajyotsneti | 'cutena saṅgatā api' militā api (bharttṛ sambhrogasukhena anyavismṛti śaṅkatā apinā) 'itoyatābhi 'lambitābhi 'śākhārūpābhi' bāhābhi bāhubhi 'mā, pratyāliṅga' mayāliṅgitā pratyāliṅgana kuru | kāraṇamāha—'adya' asmin ahani 'prabhṛti' ( prabhṛti vā ) ādirryāsman karmaṇi tat yathā tathā te dūre parivarttite viharati yā tādṛśī 'khalu bhaviṣyāmi' | ata para durlabhadarśa nau māṃ pratyāliṅga |
yasyeti | anvaya –yasya kuśasūcividdhe mukhe tvayā vraṇaviropaṇam iṅgudīnā tailaṃ nyaṣicyata, sa aya śyāmākamuṣṭipaparivarddhitaka putrakṛtako mṛga te padavīṃ na jahāti| vyākhyā –'yasya kuśānā sūcibhi' sūcitīkṣṇai agrai 'viddhe' viccane 'mukhe tvayā vraṇānāṃ viropaṇa' śodhaka, kletaśoṣaṇam 'iṅagudīnā taila nyaṣicyata niṣiktam sa aya śyāmākānā dhānyaviśeṣāṇā muṣṭibhi 'tvaddhastābhi' parivarddhitaka anukampayā poṣitaḥ (anukampāyāṃ ka) canena mukhina asamayamadhī varākī muṣṭiśa śyāmāka mukhe dattvā varddhita, 'kṛtaka' kṛtrima 'putra' (madṛśasya sakādi ) 'mṛga' te padavīṃ panthāna na 'jahāti' na muñcati | yava tva yāsi so'pi snehāta tatraiva yāti|
vatseti | 'sahavāsa' sasarga 'parityajati' yā tathāvidhā 'mā kimanusarasi' | 'acira prasūtā' yā 'jananī' nijamātā mṛgī, tayā 'vinā vivarddhita eva' na tu mṛta | 'idānīmapi mayā' kṛtrimayā jananyā 'vivarhita tvā tātaścintayiṣyati | sadyojāto'pi mātrā tyakto na mṛta, adhunā varddhitasya, upamātrā tyaktasya, mātāmahena ca cintitasya kā cati ? 'rudatī' netrejala muñcantī eva 'prasthitā' calitā |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit