Abhijnanasakuntalam 4.17
Mitabhāṣiṇī 4.17
- Language
- Sanskrit
4.17
kāśyapa iti | 'ruditena' rodanena (bhāve kta ) 'alam', mā rodī ityarthaḥ | 'itaḥ' asmin deśe 'panthānamālokaya' mārge prati sāvadhānā bhava| kāraṇamāhautpakṣma iti | anvayaḥ-utpakṣmaṇornayanayoruparuddhavṛttiṃ vāṣpaṃ sthiratayā viratānubandhaṃ kuru | alakṣitanatonnatabhūmibhāge asmin mārge te padāni viṣamībhavanti khalu | vyākhyā-'udgatāni pakṣmāṇi' lomāni yayo tādṛśayo' 'nayanayo ' sambandha 'uparuddhā' vyāhatā 'vṛtti' vyāpāro netravyāpāra ityarthaḥ yena tādṛśaṃ 'vāṣpaṃ' netrajala' sthiratayā' dhīratayā ( hetau 3yā ) 'virata ' nivṛtta 'anubandha' pravāho yasya tathāvidha kuru | dhairyemavalambya netrajala nivarttaya | 'alakṣita' addaṣṭa, 'nata.' nimna 'unnata'
uccaya ‘bhūmibhāga’ yasmin tādṛśe 'asmin mārge' varttate ni ‘te padāni pādapātā adiṣamāṇi ‘viṣamāṇi' skhalayamānāni ‘bhavanta khalu’ tanmayā niṣidhyate ( khalu niṣedhe | ‘niṣedhavākyālaṅkārajijñāsānunaye khalu” ityamara )| nirgatamapi jalaṃ pakṣmasu sthita sat dṛṣṭi ruṇaddhi | bhūmiśca natonnatā | tena gatirbāddiṣyate | tat sthiga bhava ne vejalaṃ saṃhṛtya panthānamalokaya iti pūrveṇa sambandha | [ “viratānubandha” ( vi.ma )— “vihatānubandha” ( rā )—“śithilānubandha ( ta kṣā- ) ] ||
bhagavanniti| udakasya anta sīmā 'udakānta' jalaprāntaḥ, ā udakāntāt 'odakāntam' jalaprāntaparyyantam ( avyayībhāva )| snigdha' vatsalo 'jana anugantavya iti śrūyate' etaddhi śāstram| 'tat' tasmāt 'ida sarasa taura' taṭa jalaprānta ityartha | ata para bhagavatā na gantavyam| 'atra sandiśya, sandeśamuktvā' pratigantumarhasi' [ "odakāntam ( ta- nyā )--odakāntāt" ( ma )--"udakāntam" ( rā- vi- ) ] ||
teneti| kṣīraprado vṛkṣa 'kṣauravṛkṣa,' vaṭabheda ( śākapārthivādi ) tasya 'chāyām āśrayāma' āśritya sandiśāma ityartha | 'sarve' abhinetāro janā. 'parikramya' raṅgamañcaṃ parito bhrāmvā 'sthitā' gamanādviratā | kimiti | duṣyantasya yuktarūpa yogyam 'asmābhiḥ' mādṛśairjanai 'kiṃ na khalu sandiṣṭavyam'| vaktā aha kāśyapasagotra śrotā purukuladhurandharo rājā duṣyanta | tat kiñca dūtaṃ syāt | ( cintayati dhyāyati-yuktāyukta vicārayati ) |
ileti | nalinīpatraṃ 'kamaladalaṃ antarita vyavahitama api sahacara' cakravākama 'apaśyantī', na tu pranaṣṭamapaśyantī āturā' cakravākī āraṭati viroti | aha duṣkaram atikaṭhora karomi | cakravākī priyasya dalāntaramapi na sahate ahantu vanagiryyādīnāmapi vyavadhāna gaṇayāmi priyasya | kā evamanyā kuryyāt | etat duṣkarakaraṇa 'pracekṣa' | [tadā ca bhāsa—duṣkara khalvaha karomi—svapnanāṭakam ] anasūyeti | mā eva mantavyaśca bhāṣasva [mā śabdo'ya māṅa śabdāt bhinna | tena na luṅa "mā gaccha hakebhya " ityatra yathā ]| eṣeti | anvaya—eṣāpi priyeṇa vinā viṣādadīrgha tarā rajanīṃ gamayati | āśābandha guru api virahadu kha sāhayati | vyākhyā—'eṣā' cakravāko 'api priyeṇa' cakravākena 'vinā' tadviyogajena 'viṣādena dīrgha tarā pūrvato dīrgha tvena anumitām [ buddhisyā pūrvāvasthāmapekṣya atiśaya | tena tarap ] 'rajanī' 'gamayati' yāpayati [ niśi viyuktau cakravākau tiṣṭhata iti prasiddhi |] | eṣā api duṣkara karoti na tvameva kevalam | atra kāraṇam—'āśārūpo yo 'bandha ' bandhana sa 'guru' durvaham 'api virahasya du kha' pīḍāṃ, viyogavyathāṃ 'sāhayati' virahibhirvāhayati | [ hetumaṇic | virahī virahadu kha sahate—āśābandha virahiṇā virahadu kha sāhayati iti ] yathā guru kiñcit vastu durvaha nāgadantakādiṣu baddha suvaha bhavati āśayā baddho virahabhāro'pa tathā |
karma is the āraṭana of the cakravākī| 2 (a) rajanīm — rajanī gacchati iti rajanīṃ gamayati | aṇikartuṃ karmasaṃjñā by the rule "gatibuddhipratyavasānārthaśabdakarmākarmakāṇāmaṇikartā sa ṇau"| (b) rupaka and śleṣa here help the utaprekṣā | There is arthāntaranyāsa also "manorathena jīvāmi" — Bhasa 'āśābandha kusumasadṛśa prāyaśo hyaṅganānāṃ sadyaḥpāti praṇayi hṛdaya viprayogeruṇaddhi" — Meghadutam "āśātantuṃ na kathamapyakarucche danīya prāṇatrāṇaṃ kathamapi karotyāyatākṣā na eka"— Mal IX
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit