Abhijnanasakuntalam 4.6
Mitabhāṣiṇī 4.6
- Language
- Sanskrit
4.6.1
atheti| 'atha' praśne | kena 'tātakāśyapasya' tātakāśyapāya ityatha [ catuthryye ṣaṣṭhī ] vṛttānta ' vivāhavṛttānta 'sūcita' jñāpita | agniśaraṇamiti | 'śarona' dehaṃ vinā cchandomayā vāgātmikayā 'vāṇyā' vācā dai vavāṇyā ityarthaḥ 'agnīnāṃ śaraṇaṃ gṛhaṃ vaitānikasadanamityarthaḥ 'praviṣṭasya' tātakāśyapasya' (caturthyārthe ṣaṣṭhī) vṛttāntaṃ sūcitaṃ [ "vāṇyā" (rā, vi-)—"vācā" (ta-, nyā-, ma-) ] || priyaṃvadeti | 'saṃskṛtaṃ' devabhāṣām āśritya avalambya | asti prākṛtaṃ vācyam, iha tu daivavāṇyā anukaraṇādya saṃskṛtamāśritam | duṣyanteti | anvaya—he brahman, duṣyantena āhitaṃ tejo bhuvo bhūtaye dadhānāṃ tanayām agnigarbhā śamīmiva avehi | vyākhyā—he brahman' vedavidāṃ vara kāśyapa 'duṣyantena' rājñā 'āhita' kṛtādhāna 'teja bhuvo' jagato 'bhūtaye' maṅgalāya maṅgalanimittamityarthaḥ 'dadhānā' dhārayantī 'tanayāṃ' kanyā śakuntalāma 'agnigarbhā, yasyā tathāvidhām (gaṅgādīnāmākṛtigaṇatvāt saptamyā paranipātaḥ ) pūtāmityarthaḥ 'śamīmiva' śamīnāmnī khyāta vṛkṣaviśeṣamiva 'avehi' jānīhi | manye kanyakārthaṃ menakayā prabodhitaḥ kāśyapaḥ || samasūyeti—'āśliṣya āliṅgya | ikṣāne iti bhāvaḥ | sakhīti| etata 'me priyam' | sambhrame dviruktama | 'kintu adya śakuntalā nīyate' iti heto 'utkaṇṭhayā' khedena 'sādhāraṇaṃ' samānaṃ 'paritoṣam anubhavāmi' | bharttā saha yāte śakuntalā iti paritoṣa kintu adyaiva yāti iti kheda | āvāmiti| 'vinodayiṣyāva' apagamiṣyāvaḥ| 'tapasvinī' dīnā śakuntalā ["tapasvī tāpase dīne' iti hema ] 'nirvṛtā' sukhinī bhavatu' |
4.6.2
neti| 'tena hi' tasmādeva nimittāt | yatastvarā karttavyā ataḥ | 'cūtaśākhāyām' āmraśākhāyām 'avalamvina etasmin nārikerasya' nārikelamaya 'samudgake' sampuṭake 'etannimittameva prasthānakautukasampādanādyameva 'mayā kālāntara' dinādyasya 'kṣamana' iti 'kālāntarakṣamā' [iti ka] gata'pi kāle akṣamānā 'keśaramālikā' vakulamālā 'nikṣiptā' sthāpitā | 'tata' samprati yata etannimittaṃ racitā tasmāt 'imāṃ mālā 'hastayo mannihitā samopasthā 'kuru' | udghoṭyānvaṃ, enāṃ bhūmiṃ prāpayetyarthaḥ | yāvat' avadhī | 'ahamapi mṛgarocanā' gorocanām [ 'mṛga pakṣau kuraṅge ca' iāta' viśva ] 'tīrthamā' toya sthānasya 'mṛttikā durvvāṇā 'kisalayāni' aṅkurān iti' etāni 'maṅgalāni' maṅgalārthāni 'mamālambhanāni' anuṅkaraṇāni' [ 'mamālambhanamaslepe tilake'laṅkṛtāvapi" iti yādava ] 'viracayāmi' | 1. iti maṅgalasamā &c - samālabhyante ebhi iti sam+ā+labha+lyuṭ karaṇe=mamālambhanāni decorations alaṅkaraṇāni | "labheśca" iti num | pare "maṅgalamamālambhana viracayāva" - Infra, "ne sakhīmaṇḍanam"-Ibisamālambhana = anulepana | anasūyeti | sumanaso gṛhṇāti' puṣpāṇi cinoti [ mūlam ( rā-, vi-, ma- )— 'priyaṃvadā tathā karoti | anasūyā niṣkrāntā' ( ta-, nyā- ) : 'tathā karoti'nārikerasamudgaka vṛkṣaśākhāyā avatārayati ] || gautamīti | 'śakuntalāyā nayanam' ito hastināpuraprāpaṇam | tasmai [ tādarthye caturthī ] 'śārṅgaravaprabhṛtaya 'ādiśyantām' |
4.6.3
anasūye iti | 'hastināpura gāmina ṛṣaya śabdāyante' śabda kāryante [ 'śabdavera—' iti kyaṅ | tato ṇic | śabdikartu karmasaṃjñā | ukte karmaṇi prathamā ] | [ 'śabdāpyante' ( rā- vi, ma- )—"śabdāyante" ( ta-, nyā ) ] : praviśyeti | samālambhanāni maṅganālaṅkaraṇāni kṛto yasyā [ gaḍa vāderākṛtigaṇatvāt maṅgalyā paranipāta ] | we must have ṇic | Thus śabdāya (nāma dhātu)+ṇic = śabdayati to cause to speak śabdāyi + karmaṇi laṭ, at = śabdāyyate | Now, śabdāya is akarmaka because the karma is included in the dhātvartha ("dhātvarthe nopasaṃgrahāt karmaṇo'karmikā kriyā") | Hence ṛṣayaḥ (adhikarttā) śabdāyante becomes with ṇic attached gautamī ṛṣīn (adhaḥprakṛtaṃ karmasaṃjña) śabdāyayati by the rule "gatibuddhipratyavasānārthaśabdakarmākarmakāṇāmaṇi karttā sa ṇau" | In the karmavācya we get gautamyā ṛṣayaḥ śabdāyyante | Note that without ṇic the yak will be in the bhāvavācya giving ṛṣibhiḥ śabdāyyate | eṣeti | 'eṣā śakuntalā sūryodaye eva śikhāmajjitā' śikhāmañjanapūrvakaṃ kṛtāvagāhā satī 'pratīṣṭā' gṛhītā satkṛtya rakṣitā ityarthaḥ, ye 'nīvārāḥ' te hasta yāsāṃ tābhi 'svastivācana' maṅgaloccāraṇaṃ kartumāgatābhi 'tāpasībhi abhinandyamānā tiṣṭhati' | 'enām upasapapa' asyā samīpe gaccheva [ upasargavaśāt sakarmakatvam ] | [ 'pratīṣṭa' ( ta-, vi-, nyā0 )—"pratiṣṭhita" ( rā- ru. ) ]| tata iti | 'uddiṣṭasya' varṇitasya anatikrama 'yathoddiṣṭam' | tadvān 'yathoddiṣṭa' [ sarvavarṇebhyaścapratyaya ]| tādṛśo 'vyāpāra' yasyā sā | kṛtasnānā tāpasībhirabhinandyamānā ityartha |
4.6.4
śakuntalāmiti | 'tāpasīnām' (nirddhāre ṣaṣṭhī ) 'anyatamā' ekā [ anyatameti avyutpanna pratipādikam ] | jāta iti | 'bhattu' patyu 'bahumānasya' pūjāyā 'sūcakam' 'abhivyañjaka' 'mahā devī iti 'śabdam' ākhyāṃ 'labhasva' | matvā arcitā devīṣu śreṣṭhā bhava | dvitīyeti | vīramavaśyaṃ prasūte iti 'vīraprasavinī' vīram 'bhava' | ( eṣa te garbho vīra janayatu ) | tatoyeti | 'bharttu' patyu 'vahumatā' priyā 'bhava'| naiṣa prathamāyā vāśiṣa punarukti | yā hi carcitā saiva priyā iti na hi niyama | "kacitā tasya kaumalyā priyā kaikayyavaśajā" ityādiṣu bhedadarśanāt | dhāśiṣa iti| gautamī varjayitvā ( aparīkṣāyāmapi dvitīyeopapadāmṇamun ) 'niṣkrāntā'| sakhyeauti | sukhayatīti 'sukha' sukhakaram [ pacādyac ] 'majjanam' avagāha 'te bhavatu' | śāpaphale śaṅkamānayo sakhyościmittaśaṅkayā | śakuntaleti | 'svāgata' śubhāgamana 'me sakhībhyāṃ' bhavatu | 'ita' yatra matsamīpe 'niṣīdatam' upaviśatam | ubhe iti | 'maṅgalānnā' maṅgaladravyāṇā 'pātrāṇi' bhājanani 'pādāya' gṛhītvā 'upaviśya' āhatu | 'majjā' udyuktā 'bhava | 'yāvat [ avadhāraṇe ] 'maṅgalālambha' 'samālabbhanam' alaṅkaraṇa 'viracayāva' |
4.6.5
vasanābharaṇāni ca | gandhapuṣpe hṛpadīpau naivedya candana tathā | prayoktavedvacana yatramupa cārāṃstu ṣoḍaśa ||" savinayāt-It is usual to have caturthī when svāgata is an upacāra | Thus "yasya darśanamicchanti devā svābhauṣṭasiddhaye | tasmai te parameśāya svāgata vyājahāra |" Some read sakhyo -śeṣe ṣaṣṭhī as in "svāgata rājadvārikāṇā "-Bhasa, 'svāgata tapovanānā "-uttara (b) niṣīdatama-sada becomes ṣad by the rule "sadiraprate" | Hence niṣodatama, viṣīdatama &c but witness pratipraudatam | 5 sandhā- santrate iti sampra+ac karttari striyāma | śakuntaleti | 'idamapi' sakhībhyāma analaṅkārakamapi me 'bahumantavyama' ādarttavyam | kuta ityāha- 'idāno' dūrasthāyā mayi 'sakhībhyā maṇḍana prasādhana 'me' mama sambandhe [śeṣe ṣaṣṭhī | "na lokāti - "tṛn ghaṭyā niṣedhāta ] 'durlabha bhaviṣyati' | 'vāṣpa visṛjati' muñcati, roditi ityatha | durnimitametata bhāvinī bhartṛśokyamanasya sūcakam | ubhe iti| 'maṅgalam kāle' rade, prasādhanasamaye ityartha 'te rodituṃ na ucitam' anarham| aśubhametadrodanaṃ tvā rodīḥ| 'aśrūṇi' pravṛttāśrā nettrajalāni 'pramṛjya' śodhayitvā 'nāṭye na' abhinayakarmaṇā 'prasādhayata 'prasādhanam pariharaṇaṃ nāṭayataḥ ityartha | priyaṃ vadeti| 'ābharaṇāna|' racātadalaṅkārāṇām 'ucita' yogya 'rupa' kānti 'āśrame sulabha ' sukhaprāpya 'prasādhana' kaparīnavalkalādibhiralaṅkara 'viprakārya te' pradūṣyate| ebhiste rūpasya gharṣaṇā eva|
4.6.6
praviśyeti | upeyate 'bhimatimupāyanāni upahāradravyāṇi [karaṇe lyuṭ) 'haste' yayostau [daṇḍādināmākṛtigaṇatvāt saptamyā parannipātaḥ] | 'sarvā' ābharaṇāni 'vilokya vismitā' | mahārhatvāt atarkitopasthitāśca vismayaḥ | gautamīti | 'kuta' kuto labdham 'etat' | prathameti | 'tātakāśyapasya prakṛṣṭāta bhāvāt' etat prāptam | tātasya mahātmyāt | gautamīti | 'kiṃ' manasa iya 'mānasī siddhi' kṛti ? kimetat tapaḥprabhāvāt manasā kṛtaṃ tavabhāvatā ? 1 tātakāśyapaprabhāvāt—bhū + ghañ bhāve bhāva | prakṛṣṭo bhāva prabhāva prohibition anupasarge in the rule—priyoṣibhuvo'nupasarge | hetau 5bhī |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit