Abhijnanasakuntalam 4.6.3
Mitabhāṣiṇī 4.6.3
- Language
- Sanskrit
4.6.3
anasūye iti | 'hastināpura gāmina ṛṣaya śabdāyante' śabda kāryante [ 'śabdavera—' iti kyaṅ | tato ṇic | śabdikartu karmasaṃjñā | ukte karmaṇi prathamā ] | [ 'śabdāpyante' ( rā- vi, ma- )—"śabdāyante" ( ta-, nyā ) ] : praviśyeti | samālambhanāni maṅganālaṅkaraṇāni kṛto yasyā [ gaḍa vāderākṛtigaṇatvāt maṅgalyā paranipāta ] | we must have ṇic | Thus śabdāya (nāma dhātu)+ṇic = śabdayati to cause to speak śabdāyi + karmaṇi laṭ, at = śabdāyyate | Now, śabdāya is akarmaka because the karma is included in the dhātvartha ("dhātvarthe nopasaṃgrahāt karmaṇo'karmikā kriyā") | Hence ṛṣayaḥ (adhikarttā) śabdāyante becomes with ṇic attached gautamī ṛṣīn (adhaḥprakṛtaṃ karmasaṃjña) śabdāyayati by the rule "gatibuddhipratyavasānārthaśabdakarmākarmakāṇāmaṇi karttā sa ṇau" | In the karmavācya we get gautamyā ṛṣayaḥ śabdāyyante | Note that without ṇic the yak will be in the bhāvavācya giving ṛṣibhiḥ śabdāyyate | eṣeti | 'eṣā śakuntalā sūryodaye eva śikhāmajjitā' śikhāmañjanapūrvakaṃ kṛtāvagāhā satī 'pratīṣṭā' gṛhītā satkṛtya rakṣitā ityarthaḥ, ye 'nīvārāḥ' te hasta yāsāṃ tābhi 'svastivācana' maṅgaloccāraṇaṃ kartumāgatābhi 'tāpasībhi abhinandyamānā tiṣṭhati' | 'enām upasapapa' asyā samīpe gaccheva [ upasargavaśāt sakarmakatvam ] | [ 'pratīṣṭa' ( ta-, vi-, nyā0 )—"pratiṣṭhita" ( rā- ru. ) ]| tata iti | 'uddiṣṭasya' varṇitasya anatikrama 'yathoddiṣṭam' | tadvān 'yathoddiṣṭa' [ sarvavarṇebhyaścapratyaya ]| tādṛśo 'vyāpāra' yasyā sā | kṛtasnānā tāpasībhirabhinandyamānā ityartha |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit